Botohet “Meshari” i Resulit


Alfred Beka




Instituti Shqiptar në St. Gallen dhe Qendra për Studime Shqiptare në Londër sapo kanë nxjerrë nga shtypi librin e parë shqip, “Meshari” i Gjon Buzukut, i transliteruar nga studiuesi Namik Resuli. Dy institute të njohura që merren me studime shqiptare, njëri në Zvicër dhe tjetri në Angli, janë bërë bashkë për të botuar librin e parë shqip, të transliteruar nga studiuesi i njohur Namik Resuli.
Albanisches Institut St. Gallen dhe The Centre for Albanians Studies, Londër, sapo kanë nxjerrë nga shtypi “Mesharin” të transliteruar nga Resuli, ndryshe nga ai që është përdorur deri më tani nga studiuesit dhe lexuesit, i cili është transliteruar nga gjuhëtari i njohur Eqrem Çabej.
“Ma në fund, pas disa vitesh ia mbërritëm qëllimit që të botojmë ‘Mesharin’ e Namik Resulit dhe besoj se ‘porosia’ e Namik Resulit shkoi në vend, edhe pse me pak vonesë. Namik Resuli ishte i mishnum me Buzukun dhe Mesharin, por për fat t’keq, Shqipnia e Kosova nuk e njohën dhe nuk ia dhanë meritat që i përkasin Namikit. Me ribotimit e ‘Mesharit’ të Resulit, asht nji lloj njohje për punën e tij të palodhshme që ka ba për kulturën shqiptare”, – thuhet në lajmin që e ka dhënë në faqen e tij të Facebook-ut, Albert Ramaj, udhëheqës i Institutit Shqiptar në St. Gallen.
Namik Resuli është një prej studiuesve të njohur shqiptar, i cili e ka bërë transliterimin dhe ribotimin e parë të plotë të ‘Mesharit’ në vitin 1958, dhjetë vjet para Eqrem Çabejit.
Albanologu i njohur Robert Elsie punën e Resulit e konsideron si një arritje të madhe shkencore që u injorua për një kohë të gjatë në Shqipëri.
Ndërkaq, për gjuhëtarin Bardhyl Demiraj ky ribotim i “Mesharit” vjen në kohën e duhur.
“Largimi i natyrshëm në kohë nga ky botim si edhe mundësitë e dikurshme të kufizuara të përhapjes së tij në gjithë arealin kulturor shqipfolës, kanë shkaktuar boshllëqe të theksuara jo vetëm në bibliotekat e studiuesve të historisë, gjuhës e kulturës së popullit shqiptar por edhe në formimin e përgjithshëm të studentëve të shkencave shoqërore-albanologjike si edhe të lexuesve të thjeshtë e të shumtë, që i mbeten dashamirë kësaj kulture. Andaj ky ribotim anastatik i botimit të parë shkencor filologjik të ‘Mesharit’ të Gjon Buzukut, për të cilin janë kujdesur me përkushtim Albert Ramaj (Albanisches Institut – St. Gallen) dhe Bejtullah Destani (The Centre for Albanian Studies – Londër) i vjen lexuesit bash në kohën e duhur”, – ka shkruar Demiraj në pasthënie të librit.
Sipas tij, ky botim është njëherësh një akt mirënjohjeje dhe nderimi ndaj botuesit të tij, e nëpërmjet tij një homazh i gjithhershëm ndaj kulturës së shkrimit shqip në mërgim që zuri fill me basin e saj Gjonin.

Mid’hat Frashëri, një gjeni ende i panjohur


URAN BUTKA

URAN BUTKA

Mid’hat Frashëri, ky ndërtues dhe bashkudhëtar i Pavarësisë, ishte një nga të parët që e nisi këtë rrugëtim historik. “Jemi në fillim të udhës. Duhen përpjekje për t’u bërë komb i lirë, i bashkuar, i qytetëruar”, – shkruante ai në vitin 1897. Mid’hati kërkonte bashkimin dhe autonominë e katër vilajeteve, si hap i parë i mëvetësisë, i ruajtjes së integritetit tokësor dhe kufijve etnikë të Shqipërisë.
Por që të arrihej njësimi i trojeve dhe i kombit, duhej bërë bashkimi shpirtëror…i shqiptarëve, mendonte ai.     “A mund të quhemi vërtet një komb?” – pyet ai dhe përgjigjet: “Një komb, për të thënë që rron, duhet të ketë bashkimin shpirtëror, duhet të ketë gjuhën, të jetë i qytetëruar, se ashtu si egërsirë dhe pa qytetari e dituri, nuk rron dot për shumë kohë”.  Si filozof e përcakton kombin si një konstitucion gjaku, gjuhe, kulture dhe territori. Vullneti e përpjekjet e përbashkëta për liri e pavarësi vijnë pas ndërgjegjësimit, ndriçimit kulturor e formësimit moral të një populli, thotë ai. “Mos pandehni se me trimëri mund të bëjmë ndonjë punë të madhe. Trimëria e shqiptarëve nuk e shpëtoi dot as Nishin, as Vranjën, as Leskovecnë, që i rrëmbeu Serbia, as Tivarin e Ulqinin që i gllabëroi Mali i Zi, as Çamërinë që e mori Greqia. Shqiptarit aq sa i duhet buka, i duhet dituria e nacionalizma. Për të rrojtur si komb, duhet të luftojmë për t’u bërë e për t’u njohur si komb”.
Në fillimet e shekullit të njëzetë, Mid’hati, që i kuptoi ndryshimet e kohëve, u paraprin atyre. Ai bëhet formuluesi dhe misionari i frymës dhe i lëvizjes së shqiptarizmit që kish lindur si forcë shpirtërore dhe ideore qysh në kohën e Rilindjes dhe që u përvijua edhe gjatë Pavarësisë. Që kjo lëvizje të lëshonte rrënjë, të ngjizej e të bëhej dominante, duhej ende kohë, duheshin përpjekje të mëdha të të gjithë shqiptarëve. Mid’hati iu përvesh kësaj pune gjigante, sidomos kur u krijuan kushtet legale, menjëherë pas shpalljes së Konstitucionit të korrikut 1908.
Mid’hati zgjodhi udhën e emancipimit kombëtar e kulturor si një hap i parë drejt independencës morale dhe shtetërore.
L. Skendo u drejtohet shqiptarëve që ta shfrytëzojnë këtë moment oportun për të përfituar nga liritë e të drejtat e shpallura nga Hyrieti, të çelin shkolla e klube shqiptare, të shtypin lirisht libra e gazeta, të bëjnë propagandë kombëtare për t’u afirmuar si komb… “Dyfekët, thikat, jataganët – thyejini. Ato armë bëjini plore, bëjini çekanë se tani do rrojtur me djersë të ballit, si njerëz të lirë që na ka bërë Zoti”.
Themelin e diturisë dhe të qytetarisë e përbën gjuha shqipe, sipas M. Frashërit. Lufta për gjuhën, thotë ai, është një formë tjetër e luftës për të rrojtur. “Gjuha jonë është shprehje e qenies sonë, e ekzistencës sonë”, shkruan ai. Për këtë arsye ekzistenciale, ai kryesoi Kongresin e Manastirit të vitit 1908 për një alfabet të përbashkët tërësisht latin, si edhe thirri Kongresin Arsimor të Elbasanit në vitin 1909, përcaktoi programin e këtij kongresi arsimor, që vendosi për mirëdrejtimin e shkollave shqipe, botimet për shkollat, mbështetjen financiare, si edhe çeljen e Shkollës Normale.
Sipas M. Frashërit, shqiptarët pas një errësire të plotë dhe një shtypjeje mizore shekullore kishin nevojë për një frymëmarrje paqeje, se jeta e tyre kish shkuar vazhdimisht në luftë, kishin nevojë për një grimë qetësimi të brendshëm, ndriçimi e afirmimi si komb i kulturuar. Shqipërinë, ajo që e ka lënë pas është të mospasurit e paqes, shkruante ai më 1909-n.  “Qëkur mbahet mënd dheu ynë i gjorë gjithnjë në luftë. Këto turbullime të gjorit mëmëdhe i kanë ardhur së brendshmi dhe së jashtmi… Pyetni një mijë njerëz dhe do të mësoni se nga gjyshërit dhe etërit nëntëqind prej tyre janë vrarë. Të pakë janë ata që vdesin në shtrat…”.
Shqiptarëve, më tepër se kujtdo, u duhet paqja. Veprat e mëdha e të qëndrueshme mbruhen në paqe. Babai i përparimit është paqja, – përfundon ai.
Nga ana tjetër, lëvizja kryengritëse e papjekur mirë, kaotike, aventureske, pa një ndërgjegjësim e pa një qëllim të qartë për të gjithë shqiptarët, pa një bashkim e organizim të mirë të tyre, mund të sillte rezultate të dëmshme, – mendonte Mid’hati.
Gjithsesi, Mid’hati i gjen të parakohshme e të dështuara kryengritjet e motit 1910-1911. Turbullimet, sipas tij, ishin të pamenduara mirë, lokale dhe të paorganizuara si duhet. Fakti që ato u shtypën nga ushtria turke dhe për pasojë u mbyllën edhe shkollat shqipe, u ndalua mësimi shqip, klubet shqiptare, botimet etj., “na bënë të themi se na prunë një dëm të madh. Kjo është një e vërtetë e hidhur”.
Nga ana tjetër, këto kryengritje nxitën fqinjët, sidomos ata veriorë, që të përgatiten për luftë kundër Turqisë, e cila do të ishte njëherësh edhe luftë për pushtimin dhe copëtimin e Shqipërisë.
Për të realizuar aspiratën kombëtare dhe shtetin kombëtar, Mid’hati artikulonte domosdoshmërinë e një lidershipi udhëheqës për lëvizjen kombëtare brenda në Shqipëri, sepse asaj i mungonte drejtimi dhe organizimi i nevojshëm. Shqipëria ishte si një anije në det të trazuar, pa timon e timonier – siç shprehet ai.
Prandaj ai kërkon themelimin e një partie kombëtare apo të një forumi të shpëtimit kombëtar, që të mund ta shpëtojë Shqipërinë.
Dhe që të bëjmë një parti të tillë dhe që t’i bëjmë punët mirë, duhet, në radhë të parë, të ndreqim veten, – mendonte Mit’hati, – duhet të shohim e të kuptojmë ku jemi, nga vjen e liga, ku duhet të shkojmë dhe ç’rrugë duhet të zëmë. Ai shtron tezën se Shqipërisë shpëtimi do t’i vijë nga vetë shqiptarët. “Shpëtimin tonë ta presim nga vetëheja jonë, si një pemë të përmirësimit dhe të naltësimit tonë, si një punë që të vjen vetiu, me djersën, me përpjekjet dhe dëshirat tona. Kjo është për ne politika më e drejtë, udha më e sigurt, shpëtimi më i ndershëm. Kjo e bën edhe faktorin e jashtëm të të respektojë dhe ndihmojë”, – thotë ai.
Mid’hati gjykonte se zgjidhja e vetme politike ishte, siç thoshte Mid’hat Frashëri – shpëtimi në independencë, për ta bërë fakt të kryer përpara Fuqive të Mëdha dhe shteteve ballkanike mëvehtësinë e Shqipërisë, ekzistencën e saj kombëtare dhe shtetërore. Mbështetja e Austrisë ishte një inkurajimi madh. Nuk ishte e rastit pjesëmarrja e M. Frashërit në Kuvendin e Shkupit, 14 tetor 1912, që vendosi për mbledhjen e Kuvendit të përgjithshëm mbarëshqiptar për shpalljen e pavarësisë. Gjithashtu, nuk ishte e rastit pjesëmarrja e tij në Kuvendin e Vlorës si delegat i Pejës e Gjakovës, por edhe i Elbasanit.
Ishin pjekur kushtet e brendshme e të jashtme. Vetë akti i shpalljes së pavarësisë ishte, sipas tij,  rezultat i rrethanave dhe i diplomacisë, jo i luftës.
Mid’hat Frashëri mendon se qeveria shqiptare, e zgjedhur nga Kuvendi i Vlorës, që në fillesë u gjend përpara dy problemeve kryesore. Së pari, ai diplomatik, për të sensibilizuar e ndikuar faktorin ndërkombëtar në favor të njohjes së shtetit kombëtar shqiptar. Problemi i dytë, sipas M. Frashërit, ishte ai politik dhe strategjik: administrimi dhe mbrojtja e territorit, që ishte nën juridiksionin e qeverisë së Vlorës dhe lirimi i gjithë trojeve shqiptare të pushtuara nga ushtritë e huaja.
“Kjo situatë, – shkruan Mid’hat Frashëri, – zgjoi edhe pyetjen: a duhej ndihmuar ushtria turke në Janinë dhe a duhej t’i bëhej ballë Greqisë me çdo mënyrë që të ishte, apo duke besuar fatin e saj në duart e Fuqive të Mëdha, Shqipëria duhej të ruante një neutralitet strikt?”.
Sipas M. Frashërit, edhe për këtë problem kishte dy teza. E para, mbrojtja me çdo kusht e Janinës jo vetëm për momentin historik, që presupozonte mbrojtjen e një qyteti shqiptar dhe e një treve shqiptare nga pushtimi grek, madje të krejt Çamërisë, por edhe për të mbjellë shpresë e përpjekje për të ardhmen.
Teza e dytë pretendonte se Shqipëria, e sapolindur dhe pa mjete mbrojtëse, duhet të ruante neutralitetin. Kjo ishte edhe pikëpamja e Ismail Qemalit.
Mid’hati ishte për tezën e parë dhe u nis nga Vlora për në Janinë më 13 janar 1913 për të nxitur atje mbrojtjen e Janinës.
Ndërkohë, Qeveria e Vlorës i kërkoi Esat Toptanit, komandant i redifëve në Shkodër, të luftonte për mbrojtjen e Shkodrës me flamurin shqiptar dhe në emër të Shqipërisë së pavarur. Telegrami që iu dërgua atij kishte edhe nënshkrimin e Mid’hat Frashërit. Madje Mid’hati shkoi edhe në Shkodër për të ndihmuar në qëndresën shqiptare.
Por problemin më të madh, apo vetë problemin shqiptar, e shkaktoi Konferenca e Ambasadorëve në Londër, e cila e mori në shqyrtim çështjen shqiptare më tepër si një pjesëz e Turqisë së mundur në luftë dhe në pajtim me orekset e fqinjëve apo të disa Fuqive të Mëdha për ta copëtuar Shqipërinë, duke e katandisur atë në një provincë apo principatë dhe duke lënë padrejtësisht jashtë kufijve Kosovën e viset e tjera të Shqipërisë verilindore si edhe Çamërinë, madje duke vënë në diskutim Korçën e Gjirokastrën.
Mid’hat Frashëri ishte i mendimit që qeveria e Vlorës nuk duhet të njihte vendimet absurde të Konferencës së Ambasadorëve dhe të nxiste reagimin e popullit shqiptar. Ai ishte për një kundërshtim të përgjithshëm dhe të fortë nga ana e faktorit shqiptar. Po ky reagim ishte fare i dobët. Mid’hati e konsideronte fatkeqësi për një popull dhe për një politikë që ta linte tërë fatin në një dorë të tretë.
Vetëm një reagim kombëtar dhe një kundërshtim me armë kundër copëtimit, si në kohën e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, mund t’i detyronte Fuqitë e Mëdha dhe ato ballkanike të rishikonin politikat e tyre dhe të korrigjonin gabimet apo padrejtësitë.
Gandi shqiptar arrin në përfundime të tilla kryengritëse, kur e sheh se ishin konsumuar mjetet e tjera dhe s’mbetej asnjë rrugë përveçse luftës kundrejt të huajve, pushtuesve dhe dhunuesve të Shqipërisë, për të mos lejuar, me çdo therori qoftë, copëtimin e shitjen e Shqipërisë si plaçkë tregu apo si mëlçitë në kandarin e kasapit. Për fat të keq, as në Kosovë, as në Çamëri, nuk u manifestua ndonjë protestë apo kryengritje popullore, vetëm diçka spontane në Dibër,  edhe pse kishte një motiv shumë më madhor: ndarja e më shumë se gjysma e territorit dhe e popullsisë nga trungu i mëmëdheut.
Për këto arsye, por edhe për afrimin e qeverisë me Esat Toptanin, më 30 mars 1913 Mid’hat Frashëri dha dorëheqjen nga Qeveria e Vlorës. Ai inauguroi institucionin e vetëdorëheqjes në shtetin shqiptar qysh në fillimet e këtij shekulli.
Gjithsesi, gjykatorja e Europës vendosi arbitrarisht për copëtimin e Shqipërisë, pa përfillur as parimin historik e as atë  etno-kulturor, as interesat kombëtare të shqiptarëve, as stabilitetin e ardhshëm të Ballkanit, por plotësoi pretendimet absurde e shoviniste të agresorëve ballkanikë dhe kënaqi ekuilibrat e përkohshëm ndërmjet Fuqive të Mëdha.
Në kushtet që po kalonte Shqipëria, kur ajo ishte shpallur e pavarur, por nuk njihej ndërkombëtarisht, në kushtet kur Qeveria e Vlorës nuk e ushtronte dot autoritetin e vet, Mid’hati kërkonte një princ të krishterë europian, që të mund ta legalizonte ndërkombëtarisht e ta stabilizonte shtetin shqiptar, ta shkëpuste nga orienti për t’u bërë pjesë e Europës, siç shprehet ai.
“S’kishim gjë të përbashkët me Orientin. Ishte e papranueshme për shtetin e ri, i cili shkëpuste çdo marrëdhënie me Orientin dhe sundimin e një mbretërije orientale, të pranonte kandidaturën e një princi mysliman dhe oriental; do të ishte mohimi i vullnetit të përparimit, i dëshirës që të bëhemi një faktor ndërmjet kombeve dhe shteteve të Ballkanit, të asaj pjese të Europës”.
Shqipëria u bë në gjysmën e saj dhe jo siç dëshironin shqiptarët. Megjithatë, detyra e shqiptarëve, sipas mendimit të tij, ishte ta bënin siç duhet shtetin shqiptar dhe të përpiqeshin për ta bashkuar me gjysmën tjetër.
Ai mendon se tanimë s’i shpëtojmë asnjë justifikimi. “Paskëtaj çdo e keqe, çdo e metë që të bëhet, fajin do ta kemi ne vetë: unë, ti, shokët tanë, gjithë shqiptarët”.
Mid’hati ishte dhe mbeti ithtar e luftëtar i përmirësimit të vazhdueshëm të shtetit, shoqërisë, njeriut. Ai ishte kundër lëvizjeve rebeluese, luftës së brendshme destabilizuese, luftës politike konfliktuale për interesa pushteti, karriere apo përfitimesh personale. Ai dënon lëvizjet rebele kundër shtetit dhe pavarësisë së Shqipërisë, siç ishte ajo e Haxhi Qamilit, më pas ajo e Marka Gjonit, Elez Isufit, Halit Lleshit etj. Tipike ishte lëvizja e Haxhi Qamilit. Në krye të kësaj lëvizjeje ishin krerë antikombëtarë, të cilët donin ta kthenin Shqipërinë mbrapa. Në këtë lëvizje regresive, ku plekseshin mendësitë otomane, injoranca, varfëria e skajshme e turmave dhe interesat e krerëve rebelë me interesat e intrigat e të huajve për destabilizimin e shtetit shqiptar, po shfaqej hapur loja e Esat Toptanit në shërbim të tyre.
“Esadizma mori trup dhe formë nën një trini apokaliptike: Esat Toptani, myfti Musa Qazimi dhe Haxhi Qamili, tre krerë të një hidre që përfytyronin ambicionin, tradhtinë dhe lakmimin; fanatizmën e verbër dhe injorante nën maskën e fesë; marrëzinë brutale – jo në figurë letrare, por reale… Po një pjesë e esadizmës, fytyrat më shtazore të saj, ato që inauguruan bolshevizmën në Shqipëri me djegie, plaçkitje e rrënime, tre vjet më parë se sa të buçasë bolshevizma në Rusi”. “Edhe kur shteti është i dobët, ai duhet të forcohet e të përmirësohet, e jo të shembet; edhe kur qeveria e zgjedhur nuk është aq e mirë, duhet përmirësuar, plotësuar apo rizgjedhur me përgjegjësi, po jo duke e përmbysur me rebelim turme”. Këtë pikëpamje pati ai dhe në vitin 1924.
Mid’hati mendonte se Shqipëria e brishtë kishte nevojë për një ndihmë mirëdashëse dhe pa interes, me qëllim që të mbështetet në fillimin e jetës së saj politike. Por ai nuk e kërkon këtë ndihmë nga vendet që kanë interesa në Shqipëri apo nga fuqitë që fshihen pas tyre. Ai zbulon Amerikën kur konkludon: “Kjo ndihmë duhet t’i jepet Shqipërisë nga një fuqi jo direkt e interesuar në Ballkan, për një periudhë disavjeçare (për shembull 5 vjet) dhe ne mendojmë se Republika e Madhe Amerikane do të kryente një shërbim të jashtëzakonshëm për njerëzimin, duke realizuar këtë mision. Ndaj ai i dërgon Presidentit Uilson një promemorie për Shqipërinë, i rekomandon historianë seriozë të çështjes shqiptare dhe gjashtë harta etnografike. Ndërhyrja e Presidentit amerikan pranë Konferencës së Paqes më 10 shkurt dhe 26 shkurt 1920, ishte një mbrojtje e fuqishme e SHBA për Shqipërinë dhe një goditje për planet e mbrapshta të copëtimit të saj. Mid’hati i sheh qysh në atë kohë SHBA si të vetmen fuqi liberale e demokratike që mund ta ndihmonte Shqipërinë dhe shtetin shqiptar. Si një mendimtar dhe demokrat i përmasave europiane, Mid’hati u drejtohet më 30 tetor 1919 atyre që mbanin në duart e tyre fatet e popujve të vegjël dhe që kanë zënë vend në Konferencën e Paqes, me mesazhin: “Shqiptarët mund të bëhen një faktor rregulli dhe ekuilibri në pjesën juglindore të Europës falë inteligjencës dhe cilësive të tyre të punës dhe të durimit. Ata që mbajnë në duart e tyre fatet e popujve dhe që në këtë çast kanë zënë vend në Konferencën e Paqes në Paris, duhet të binden se kurrë paqja dhe qetësia nuk mund të vendoset në Ballkan në rast se nuk do të pranohen kërkesat e shqiptarëve. Fuqitë e Mëdha, me mendje të kthjellët e frymë të re, duhet ta ushqejnë këtë eveniment të kësaj periudhe të re duke i ndihmuar popujt e Ballkanit në veprën e tyre të mirëkuptimit e të paqes, duke i shtyrë drejt përparimit dhe integrimit në Europën e re”.
Por, kur faktori i jashtëm ishte shurdh ndaj kërkesave të drejta të shqiptarëve, apo më keq, thurte plane të reja për copëtimin e Shqipërisë, Mid’hati mbështet me të gjitha forcat faktorin e brendshëm, që në rrezik mblidhet e vepron. Ai mendon se Kongresi i Lushnjës kishte vlerë dhe efekt të thellë, sepse vuri mbi bazën e shtetit – idenë e independencës absolute dhe të integritetit të plotë të vendit. Mund të thuhet se që nga Lidhja Shqiptare e Prizrenit Kongresi i Lushnjës ishte “manifestimi i parë me rëndësi krejt të veçantë për këtë popull, bërë me fuqinë që buronte vetëm prej trupit të tij”. Dhe Mid’hati i bëri mbrojtjen më të mirë Shqipërisë dhe çështjes shqiptare si kryetar i delegacionit shqiptar në Konferencën e Paqes në Paris.
Themelimi i një Parlamenti pluralist dhe demokratik ishte i një rëndësie të veçantë për fillimin e një jete politike demokratike dhe ndërtimin e institucioneve shtetërore. Mid’hati, që e njihte jetën parlamentare të vendeve perëndimore, u këshillon qeveritarëve e parlamentarëve shqiptarë një politikë ekuilibriste të qendrës, e cila i shërben në çdo kohë Shqipërisë, pa ekstremizma të verbra, që i kanë shkaktuar dëm në çdo kohë Shqipërisë.
Mid’hat Frashëri është për një regjim republikan, ku forma e shtetit të ishte republikë parlamentare e vendosur me votim të përgjithshëm, si dhe për një pushtet institucional demokratik të zgjedhur me vota të lira, ku të përfaqësohen gjithë shqiptarët, edhe ata të diasporës. Ai luftoi për një shtet kombëtar shqiptar apo për një Shqipëri etnike, dhe tregoi rrugët që të çonin te Shqipëria etnike. “Ne nuk jemi as për Shqipërinë e Madhe, as për Shqipërinë e Vogël, por për Shqipërinë etnike të banuar nga shqiptarët ose shumicë shqiptare dhe të realizuar me vullnetin e lirë të popullit shqiptar, bazuar mbi parimin universal të vetëvendosjes së kombeve”.
Zhvillimet në Shqipëri Mid’hat Frashëri i lidh me rendin demokratik, i cili të ketë “pamje shoqënore”, siç shprehet ai, ku drejtimi, mirëkuptimi dhe rregulli të vijnë nga zbatimi i ligjit, përkundër nihilizmit, anarkisë dhe arbitrarizmit.
Duke i paralajmëruar shqiptarët e viteve ’30 për rrezikun e bolshevizmit dhe duke i siguruar ata që ajo është një ideologji e papajtueshme me terrenin, psikologjinë dhe të ardhmen e shqiptarit, nisur dhe nga frytet e hidhura që kishte dhënë në Rusi, Mid’hat Frashëri shprehet për një rend e zhvillim kapitalist të natyrshëm e social në Shqipëri, me evolucion (reforma) dhe në mënyrë demokratike, me përmirësime e përsosje të vazhdueshme. Ai është kundër revolucionit, kundër përmbysjeve me dhunë, kundër rrëmbimit e shtetëzimit të pasurive, kundër centralizmit burokratik. Ringjalljen ekonomike, Mid’hat Frashëri e sheh te ekonomia e tregut, ndërsa ringjalljen politike e morale e gjen te parimet e rendit demokratik. “Për mua ka vetëm një mënyrë që të normalizohet gjendja në Shqipëri: mbajtja e lidhjeve me Lëvizjen Demokratike Europiane”. Ndërsa përparimin ai e sheh te puna, dituria dhe qytetaria.
Mid’hat Frashëri dha shembullin e vet të ndritur, duke e zhvilluar këtë mision nëpërmjet librit dhe diturisë. Kështu u shndërrua në një institucion kulture. Ai ishte i ndërgjegjshëm se kultura dhe shkolla kombëtare do të ishin faktorët kryesorë të mbijetesës, të ripërtëritjes dhe të qytetarisë së munguar. Vetëm me qytetari mund të përballohen problemet e independencës, të lirisë dhe të demokracisë, shkruante ai. Vetëm kështu koha e ardhme do të punonte për shqiptarët.
Mid’hat Frashëri është një gjeni, një figurë e madhe me dimensione europiane, por ende i pazbuluar, i pakuptuar dhe i pavlerësuar plotësisht.

Gazetari italian dhe “MENDONJESI” i Rodenit


Nga Vangjel KOÇA



Një gazetar italian i radhës së parë, Arnaldo Fraccaroli, një ditë dëgjoi nga Ford-i në Amerikë:

- Në jetë njeriu duhet të ketë kurdoherë një ide.

- Po të ish e mundur!!

- Gjithnjë është e mundur. Është kollaj të kesh një ide, por është zor që ta realizosh.

Fraccaroli dë-gjoi edhe një tjetër amerikan të madh, Rokfelerin, i cili i tha: – Të gjitha idetë janë të mira, duke përjashtuar natyrisht idetë e këqia. Po vini re: idetë bëhen me të vërtetë të këqia vetëm kur nuk realizohen dot.

Dhe gazetari italian e mbaron me këto fjalë artikullin e tij të bukur që ka shkruar mbi këtë temë këtu e ca kohë më parë në “Corriere della Sera”: – Në jetë është e nevojshme kjo gjë: të kesh ide të prera të asaj që do të bësh. Po të jetë e mundur edhe ndonjë ide të re. Dhe të ngjitesh pas saj me besë e me këmbëngulje. Nga ndonjë herë mundet që ideja të mos realizohet.

Ahere, durim dhe ndërro ide…

Fraccaroli më sjell ndërmend një kujtim të Korfuzit. Këtu e nja dhjetë vjet më parë, në kohën e pushimeve të beharit, po bridhja me disa shokë të mi në sokaqet e ngushta të Korfuzit, që përbën një sintezë të çuditshme të Lindjes e Perëndimit në mes të së cilave gjendet. Në vitrinën e një kartolerie të vogël pamë disa riprodhime të mëdha kryeveprash të artit dhe hymë që të blejmë. Në mes të tabllove zotëronte një, e cila tregonte një njeri me të dy bërrylet të mbështetura mbi gjunjë dhe me mjekrën të mbështetur mbi një dorë; ky njeri duket i përmbledhur krejt në veten e tij dhe duket sikur do që të kafshojë grushtin në një të ndezur dëshpërimi.

Është “MENDONJESI” i Rodenit, të cilin më duket se ka dashur ta ndjekë edhe Odhise Paskali ynë me “NJERIU” -n e tij të goditur.

Edouard Schure ka kallzuar një anekdotë të çuditshme mbi këtë vepër të Rodenit. Këtu e shumë vjet më parë shkrimtari francez vizitoi studion e artistit të madh dhe la mendjen kur pa “Portën e Skëterrës”, që Rodeni s’deshi a s’mundi ta mbarojë kurrë. Ishte skica e parë e një vepre të madhe të skulpturës, me të cilën artisti donte të paraqiste me një sintezë plastike “Skëterrën” e Dante- s. Vërejtjen e vizitorit e tërhoqi më tepër fytyra qëndrore e veprës: “Mendonjësi”,

- Kini dashur, pyeti Schure-ja, të paraqitni me këtë fytyrë një njeri

dantesk apo ta bëni simbolin e një mëkati?

- Jo, u përgjigj Rodeni. Në mendjen time ky njeri duhet të jetë “më i çmenduri i fajtorëvet dhe më i mjeruari i të dënuarve”, -

Ahere, tha Schure-ja, kjo fytyrë më bën përshtypjen e “Skëterrës së Mendimit.” Artisti u duk i goditur nga këto fjalë, nxori molivon dhe i shënoi në mëngën e këmishës së tij. Kur ndonjë vit më pas “Mendonjësi” u stis përpara “Pantheon”- it, Schure-ja njohu me një herë fytyrën e njeriut të dënuar, që Rodeni e kish

vënë në “Portën e Skëterrës”. Këtë fytyrë të pavdekur mund ta shohë njeriu dhe në ndonjë shtëpi të Gjirokastrës në ndonjë tablo artistike, të blerë këtu e nja dhjetë vjet më parë në kartolerinë e vogël të Korfuzit. “Mendonjësi” vazhdon akoma të kafshojë grushtin e tij dhe do të vazhdojë gjer sa të ketë mendim në botë. Njësia plastike në mes të “Mendonjësit” dhe të “njeriut më të mjerë nga të dënuarit”, nuk është kapriço e një artisti, po përfundimi i menduar i një filozofi. Një poet i madh e ka quajtur “mendje fajtore, që grin mishrat dhe zemrën” sëmundjen e pashëruar të njeriut që thuhet “mendim”. Dhe ka qënë një njeri që ka dashur që në porositë e fesë së krishterë të shtohet edhe kjo: “Lum ata që s’mendojnë!”

Është një lumturi që do të kërkohet tërë jetën, sepse mundimi i madh i mendimit lind nga një grindje që s’mund të zgjidhet e s’mund të palcohet kurrë në mes të Njeriut e të Natyrës. Njeriu është i armatosur me një merak për të mësuar çdo gjë dhe që nuk do të mbetet kurrë i kënaqur plotësisht. Natyra e ka dorën të mbajtur, është ziliqare dhe përpiqet të ruajë të fshehtat e panumërta që fsheh në gjirin e saj. Mundet që këtë mundim të mos e njihnin njerëzit e parë, sepse ahere Misteri mbështillte edhe Njeriun edhe Natyrën. Po që kur Njeriu ndjeu se ka një shpirt dhe deshi të mbretërojë mbi gjërat pa shpirt, Natyra s’deshi më ta falë: lufta u egërsua në mes tyre dhe prej saj lindi qytetërimi. Mirëpo gjendemi përpara një ngjarjeje të çuditshme: njeriu më i mjerë që përfytyron “Mendonjësi” i Rodenit, është vetë njeriu që përmbledh në mendjen e tij të gjitha energjitë e jetës.

Mirëpo këtë “mendim- mjerim- jetë” nuk e mundon vetëm Natyra, po edhe njeriu vetë, i cili nuk kënaqet me të robëruar Natyrën, po kërkon që të bëjë zuzar edhe vëllanë e tij, ta bëjë gjë pa shpirt e pa mendim. Këtej lind ndjekja e tërbuar e mendimit që vëmë re në botën pas luftës.

Atëhere? Njeriu që s’ka të drejtë të mendojë le të ndjekë këshillën e gazetarit italian: të ndrrojë ide! Në vend që të mendojë se mendimi duhet të jetë i lirë, le të mendojë, bie fjala, se është më mirë të lakmojë të bëjë para. Atëherë, jo vetëm që do të mundë të ndrrojë brekët e tij të grisura, po do të mundë të ngrejë dhe ndonjë pallat, të blejë ndonjë “Fiat” model i fundit, të lëshojë para me uzurë, t’i heqin kapelen dhe t’i bëjnë temenara të mëdha. Është e vetmja ide e mirë në këtë botë pas-luftarake!

Botuar në vitin 1934

Përtej valëvet të kohës


Mitrush Kuteli



Natë gushti

I.

Të vërtetën e së vërtetës, as unë s’di t’ju them sa breza kanë shkuar që kur u prish e u shkretua Katjeli i Mokrës.
Mbaj mënt vetëm se kam dëgjuar nga pleqtë e lashtë, e këta nga pleqtë e tyre, se ky Katjeli i Mokrës paska patur qënë dikur – ndofta pesë-a-gjashtë breza përpara nesh – një fshat i math e i begaçmë fort. Vëndësit e tija paskëshin qënë trima të ndjerë e paskëshin lëftuar me të vërtet si burra në ballën e burrave për të mbruar vendin e nderë nga turku.
Nga ky shkak turqit kur e muarr e paskan shkretuar që nga themeli.
Sot, në gjithë grykën ku pat qënë njëherë katundi janë përhapur pyje gështenjash, driza e dëllinja. Viset sheshe të pllajavet janë bërë luadhe e ara ku thekri na rritet dy bojë njeriu. Në vise-vise duken edhe sot, afron një me dhenë, themelet e murevet të vjetër, si krëhërë të dalë nga lëndina. Në vjeshtë a në prenverë kur damalugu hap brazdat e dheut që dërmohet si bukëvale, andej-këndej dalin copa pploça të gëdhendura me dorë e tulla të kuqe mun si flaka e zjarrit. Në dimbër zbresin gjer këtu poshtë bishat e malit.
Vetëm kjo kodra e Shën e Djelës ku pat qënë dikur kisha e fshatit, ka mbetur edhe sot e pacënosur prej dorës së njeriut. Vendi i saj as lërohet, as mbillet, as korret. Këtu njihen edhe sot murishtat e vjetra të kishës e rrasat e rënda të themelit të pa blojtura prej kohës. Rreth-e-rrotull, nëpër plisa e fjer, duken gurë varresh me çipe të mbuluar me myshk. Në mes të Kishës së Shën e Djelës që i përngjan njëj anije së fundosur nër ujra, dheu është pak si i batisur dhe çapet e njeriut godasin më bosh.
Një pëlhurë fshehtësije, që të bën të bjesh në mendime, mbulon të gjitha këto vise e gërmadhat e lashta. Fshatarët që ngjiten të korrin thekrat a të mbledhin gështenjat edhe barinjtë e bagëtive rrëfejnë se shumë herë, e më fort në netët me hënë, dalin e shëtisën nëpër murishta e lëndina njerës të mbëdhenj të veshur me mëngore e fustane të bardha, edhe treten pastaj, rishtas, më të thyerët të natës.
Vraga që nis nga an’ e djathtë e Shën e Djelës zbret në fshat buzë-liqerit, kur se ajo që nis nga an’ e mëngjër, ndrethon nëpër pyllin e dendur të gështenjave duke ngjitur e dyke zbritur kurrizet e çukave, e del mi Gurin e Kol Branës, një rrasë e lartër dy-tre hostene që qëndron vëngër mi greminat e bregut.
Rrëfejnë gojë-pas-goje pleqët e lashtë se këtu pat qënë në kohërat e vjetra, një qytezë e vogël, qyteza e Zotit Kol Branë Katjelit.
Edhe thonë se këtij Kolë Branës i paskan humbur në luftërat e përgjakëshme të asaj kohe, kur hyri turku në Shqipëri, të pesë djemtë e gjithë nipërija. Edhe si u sosnë këta të gjithë edhe turqit iu afruan Katjelit, Kol Brana ngjiti shkallët e gurta të qytezës, mbylli dyerët edhe priti të afrohet rrebeshi. E atëhere kur ardhi armiku as dora as këmba nuk iu droth nga pleqërija. Shumë kohë gryka buçiti si buçet kur lëftojnë trimat e ballit. Lëftonte Zoti Kol Brana vetë…
Më von, kur kështjella ra, nuk u gjend brenda përveç se një plak i thinjur me gjoksin e mbushur plot plagë. Zoti Kol Brana i Katjelit të Mokrës nuk ishte mê në jetë.
Që asaj kohe muret e kështjellës u gremisnë e mbretërija e dëllinjave i mori vëndin. Vetëm guri i Kol Branës, si i thonë edhe sot, ka mbetur i patundur prej valëvet të kohës e prej valëvet të turkut.

II.
Vëndin ku pat qënë dikur Katjeli i Mokrës edhe kisha e Shën e Djelës e kam shkelur dendur vetë me këmbët e mija. Në vogëli ne djemuria e fshatit ngjiteshim gjer atje për të mbledhur, si pas zakonit të vjetër, poleska e manushaqe për llazoret e vashave. Kjo ngjante në Mars a në Prill kur gjelbëronin pllajat e korijevet e kur të velte era e luleve. Vinim pastaj më von për të marrë shëndet, kur lulëzonin gështenjat dyke u ngarkuar me xhigerë të bardhë e të verdhë. Kur sbriste tatëpjetë era e malit, sillte gjer brenda në fshat fije nga lulet e tyre.
Shëmbitrit e Listopathit, gjer sa afroheshe dëbora, ngjiteshim dendur për të mbledhur ndonjë gështenjë nga drutë e Gjergollinjve.
Po e vërteta është se në atë kohë vinja në Katjel ditën e këthehesha më të ngrysur. Rasti për të ndenjur një natë të tërë m’utfaq më von, sot e disa vjet.
E ja se qysh:
Atij moti kisha ardhur së largu, nga vënd’ i huaj, për të shkuar pushimet e verës. Kisha dëgjuar se dy miq të mirë të derës s’onë, e mbase far’ e fis, mirreshin me kërkimin e haznave nëpër male. E prandaj, sa mbante vera e gjer afrohej Shëmbitri, shëtisnin viset e Mokrës mal-më-mal e breg-më-breg të tërhequr prej ndriçimit magjistar të florinjve që i thërrisnin ndënëdhe.
E drejta është se bota e fshatit qeshnin me ‘ta po kjo nuku i ndalonte asfare të shëkojnë punën si u thesh shpirti.
Një natë njërit prej tyre iu paskej fanitur në ëndër një vashë e re, e veshur në të bardha, si vishen grarija e Mokrës, edhe i paskej thënë:
- Jam ne Shën e Djela e Katjelit, njëzet e pesë pash nga kisha, andej nga e djathta, as eja e më nxir.
Kjo i paskej ngjarë më dy javë të Gushtit, më të gëdhirë të Shëmërisë. Edhe ky si paskej pritur disa ditë gjer të përtëritet hëna, e pastaj në një ndajnatë, me shoknë tjatër e me mua bashkë, ngjiti grykën e Katjelit.
Ishim në Shën e Djelë kur hënëza e re filloj të ngrihet që përtej Malit të Thatë. E kuqe si prushi në fillim, kjo hën’ e Gushtit na u bë më von si e larë me ergjënd. E gjithë malet e gjithë brigjet edhe gjith liqeri u mbuluan me një linjë të bardhë…
Miqtë e mij që s’kishin kohë të vështrojnë as hënë e as çudit e kësaj nate Gushti, nxuar nga torba një litar e disa kazma, shënuan vëndin njëzet e pesë pashe nga an’ e djathtë e mezit të kishës edhe nisnë të rëmojnë. Në fillim rëmuan që të dy e më pastaj, kur gropa u fellua, radhë pas radhe njëri punonte kazmën dhe tjetri lopatën. Toka ish e ngjeshur fort dhe pa e lidhur me fije rënje gështenje.
Puna mbajti afron dy orë, gjer sa hëna u ngjit gjer në mezin e kubes së qellit.
E në qetësinë e fellë të kësaj nate vere goditjet e kazmës sikur ishin rënkime të mbytura që dilnin nga bota tjatër.
Nga do-një shpes pa fole dilte dendur prej pylli e si hithte hijen e vet mi murishtat e Shën e Djelës, humbiste rishtas në pyll.
E kazma rëmonte-rëmonte e rënkimet e botës tjatër madhoheshin-madhoheshin…
Tanithi në gropë na u shfaq një lloj shtrati i hirtë porsi gur shurishte dhe midis tij disa drudheza të bardha që ngjanin me disa iskra eshtrash.
Kazma pushoj.
- Këtu paska qënë një varr, pëshpëriti njëri nga miqtë që ish brenda në gropë.
Tjatri u unj, mori pak dhe në dorë e thërmoj midis gishtërinjvet pa foli pakëz më von:
- Varr paska qënë, vërtet…
Dhe shtoj:
- Jemi në varret e Katjelit të moçmë.
U unja edhe unë pranë gropës së hapur dyke gjunjëzuar në tokën e nxjerë jashtë. Atëhere një dorë u sgjat së brëndëshmi, dora e mikut pa fjalë, e më la në pëllëmbë një aspër të bardhë, – një lloj kostandinari me shkronja të blojtura. Pas pak dora dolli së rish me një kryqëz të artë e me një send të çudiçmë që i përngjante njëj vëthi. Të paktën kësilloj gjykuam e vendosmë ne të tre. Dhe me qënë se vendosmë kësilloj, shokët vëzhguan me vërrejtje të himët të gjejnë edhe tjatrin. Po vëzhgimi na dolli i kotë se vëthi tjatër duket se u pat përzjerë me tokën në rëmitje e sipër dhe në vënd të vëthit gjetmë një lloj rënje që mbante erë temjani.
Ky pat qënë thesari që nxuarmë në Shën e Djelë në atë mesnate Gushti me hënën pesëmbëdhjetë mi krye.
Shokët e mij nuk ishin as fort të gëzuar as fort të dëshpëruar. Si pas gjuhës së tyre në këtë gjah të thesarëve nuk lispet të dëshpërohesh lehtë se vjen nata e lumtur kur njëherë e njëherë… E më fort se këtë radhë kishin gjyrmën e thesarit i cili mundet të gjindej ose pesë pash më lart ose pesë pash më poshtë.
Mua kjo ngjarje më vuri në mendime. E kur miqtë e mij hithnin prapë gropë në dherin e nxjerë që të mos lenë as një gjyrmë, unë rashë të çlodhem nër barishta. Që brenda nga gjiri i pyllit ndjenja tani shkoqitur rëgëtimet e mburimeve. Përtej midis malesh dukej një çip i liqerit i iskrosur prej do-një ere që sbriste nga gryka.
- Vallë ç’mall e ç’dëshirë e pat shtyrë vashën e varrit t’i shtihet në ëndër njëj gjahtori thesarësh? Mos e shrëngonte, vallë, fort ky zëndani i varrit a mos dëshëronte të vështrojë hënën e plotë e të ndjejë erën e lulevet dhe të barit që sbriste nga malet? A mos e kish marrë malli për tingëllimin e zilevet e për rëgëtimën e krojt?
E sikur më vinte keq se nuk u paskesha lindur në një kohë tjatër disa breza përpara.
E kur mendohesha kësilloj gropa u pat mbuluar e sheshuar e mi ‘të ish ndezur tani një zjarr me shkorreta për të humbur gjyrmën e kërkimevet. E mua ky zjarri më dukej sikur ish nuri që digjej mi varrin e një vashe që pat vdekur e re.
Me qënë se kjo natë ish e bukur po si një natë pralle si s’rrëfehet dot me gojë, gjumin e parë vendosmë t’a bëjmë në një padinë të vogël me bar të njomë, përmi krua.
- Nuk është mirë të flemë pranë krojt, foli njëri nga shokët, se natën vozitën hije.
- Ky vënd është i shkelur nga të bardhat, vazhdoi gjith ay me një lloj dridhje të fshehtë në zemër.
Po sepse ne s’i vumë veshin, fjalët e tij i mori era edhe ay ra pas vragës s’onë.
Shtruam disa shtrate fjer në padinë edhe ramë të flemë. Mbulesë kishim qellin e sbardhëllyer prej pahut të hënës. Fjeri e gjethet na mbytnin me erën e tyre. E sa të nëmërosh gjer më pesë, miqtë e mij i zuri gjumi.
Vetëm mua harroj të më zerë. Rinja në shtratin e njomë me duart nënë krye: vështronja qellin e dëgjonja rëgëtimet e krojt dhe rënkimet e mbytura të pyllit. Që të largoj mendimet e pyetjet e vetë-vetes fillova të nëmëroj yjet. E ndava kuben që sipër meje në tri pjesë me vija preçarthe edhe nisa që nga pjesa që mi Rrëzhan. Vura më nj’anë tridhjet e tre yj më të ndriçmë, dyzet e pesë më të shuar dhe nuk di sa yjeze të tretura. Këto të fudnit lëvrinin pa pushuar e dukeshin e çdukeshin rishtas sa që syt e mij nuk kishin se qysh t’u dalin zot. Pastaj, s’di se qysh, vijat e mija u fshinë dhe yjtë u ngatëruan po si mendimi im.
M’u kujtua befas pralla e Bir’ të Mbret, dhe e vashës së kopshtarit që i ngjante nga bukurija së Bukurës së Dheut:
- Vashë, o moj vashë, sa yjez ka qelli?
- O i Bir’ i Mbret, o i Bir’ i Mbret, sa lule ka fusha?
Pa dalngadal-e-dalngadal pyetjet e përgjigjiet ç’u bënë ujem me yjt e Rrëzhanit e me rëgëtimet e mburimit. E m’u duk befas sikur nga hija e gështenjave dolli një linj e bardhë e shkiti si një erë gjer ne padina jonë e nga mezi i saj ç’u fanit një vashë.
- Flenë që të tre? – pyeti një zë i njomë.
- Flenë, iu përgjigj një tjatër. Edhe ndjeva pastaj sikur një dorë e bryllët, pa fjalë dora e vashës linjë-madhe, m’i preku e m’i magjepsi qëpallat…
Atëhere fjeta me të vërtet.

III.
…Dalngadal-e-dalngadal sikur prej qënies të sotme filloj të ngrihet një lloj mbulese e himët e hendur prej valëvet të kohës. Kjo na i ngjante një pëlhure të ngjyrë hiri që u hepua, u tret e firos në mugëtirë. Atëhere palët e dheut e të lëndinavet, të derdhura mi mure e gurë, se ç’u tërhoqnë më nj’anë si pas një urdhërate, edhe, sa të mbyllësh e të hapësh sytë, të gjitha ndërtesat e moçme u rritnë sikush në vendin e parë. Tani Katjeli i Mokrës, ky fshat i bukur i Zotit Nikoll Branës, m’u faneps ashtu sikundër se pat qënë katër-a-pesë breza njeriu më parë.
Në fillim thashë se jam në ëndër a më pat magjepsur dora e bryllët e vashës që dolli nga fletët e gështenjavet e prandaj rraha të gjej fillin e vërtetë të qënies së vërtetë. Sepse unë ndjenja në shpirt njëlloj përzjerje midis dy shekuj të ndryshmë. Katjeli ish, pa fjalë, Katjel, me kopshte e shtëpi të gurta sindozot që pat qënë qëmoti, po mëndja ime kish mbetur në një mot tjatër më të ri. Ndjenja sikur gjendesha midis dy botë të ngatëruara njëra me tjatrën: bota sotme dhe bota e perënduar. Disa grima m’u duk edhe sikur gjendesha në dy vise të ndryshme: në gërmadhat afron pa gjyrmë të Katjelit dhe në Katjelin e moçmë të pa cënosur prej tallazevet të kohës.
Po, për fatin t’im, kjo gjendje nuk u sgjat fort sepse mëndja m’u kthjelltësua shpejt e shpejt edhe ja se ç’u gjenda krejt, me trup e shpirt, në Katjelin e Mokrës në kohën e Zotit të Shqipërisë Gjergj Kastrioti.
Shtëpitë e fshatit ishin të gurta e të mbuluara me plloça të gëdhëndura mir e bukur dhe rruga e shtruar me gurë shpinte ne kisha e Zonjës Shën e Djelë.
E ç’u pikasa se unë qënkësha Rodovani, Rodovani i Vllastar Katjelit, djalë i ri i veshur me mëngore liri, me kallca e me fustane kinda-kinda. Pa m’u kujtua se atëhere, në vitin e Tënëzot një mijë e katër qint e gjashtëdhjet e tre, mbretëronte në zemrën t’ime Engjëllina, Engjëllina e motra e Kostandinit. Kjo Engjëllina na ish nga bukurija mi gjithë shoqet e fshatit e ky Kostandini na ish trimthi më i ndjerë e vëllajthi im m’i dhemshur. Edhe sepse më kish marrë malli fort për këtë të fejuarën e spirtit t’im pata sbritur asaj dite ne Kroj ku vinin për ujë vashat e Katjelit. Po se atë ditë ne Kroj nuk u patnë ndodhur përveç se dy vasha të tjera. E njëra prej tyre, që m’a dinte brengën e tetëmbëdhjetë vjeteve, më pat folur kësilloj:
- Rodovan, o Rodovan, Engjëllina vasha jote së bashku me Kostandinin po të pret ne Zonja Shën e Djelë ku do fillojë vallja e Ristozit Tënëzot.
Atëhere m’u kujtua se, me të vërtet, ish dit e tretë e Pashkës së Madhe kur vashat e fshatit heqin vallen e Ristozit ne Sheshi i Shën e Djelës.
Atje ç’e pashë, me të vërtet, Engjëllinën t’ime të bukur si ftoj i bardhë, të bryllët si er’ e malit.
Disa nga vashat e fshatit t’ënë këndonin këngën e Ristozit me një zë që të lavoste shpirtin dhe të tjerat hiqnin vallen dyke dredhur e përdredhur bel e hollë si mënjolla. Engjëllina ime se ç’më ish në kryen e valles dhe gjithë syt e botës se ç’i ndiqnin me çudi mjeshtërinë plot magji të valles. Pa se kur m’a hasi vështrimin fytyra se ç’iu ndes si prushi edhe unji kryet tatëpjetë. Atëhere, që t’iu them të drejtën e Zotit, nga malli e gazi shpirti m’u pat dredhur sindozot se dridhet flet e plepit kur fryn era e ndajnatës.
Po se asohere një grimë vetëm, një grimë të errët, kur i pashë kryqëthin e gushës edhe vëthëzat e veshit m’u pat kujtuar kjo jet’ e sotme, ëndra e mikut t’im me vashën q’e pat thirrur në Shën e Djelë, gropa e hapur në një natë me hënë pikërisht në vëndin ku më buzëqeshte aqe ëmbël Engjëllina ime, dhe jeta e bot’ e tërë m’u patnë dukur të murrme e pa shije si uji pas një lëngate.
Pikërisht atëças ndjeva mi sup dorën e Kostandinit edhe fytyra e tij që më nxirte mallin e Engjëllinës s’ime më solli rishtas në ujrat e para të lume.
- Rodovan, vëllajthi im, përse të shoh të errësuar?
E atëhere pushoj vallja e vashave e Engjëllina na ardhi pranë. E kur më ardhi Engjëllina pranë m’u sikur një djellë m’u pat lindur në shpirt…
U gjenda pastaj në një tjatër shesh, ne sheshi i burravet, ku trimat e fshatit me Kostandinë në krye, tregonin mjeshtërinë e shigjetës e të shpatës. E ish asaj dite në Katjelin e Mokrës një brithmë e një gas si nuk pat qënë asnjëherë.
…Pastaj, s’di se qysh, filli i jetës së parë sikur u këput pre dore njeriu.
Unë Rodovani i Vllastarit sikur isha gjith në Katjelin e Mokrës po se tanithi ky fshati ynë sikur paskëshe humbur brithmën e gazin e parë. Një ushtëtar kaluar paskej sjellë brenda në fshat lajmin e zi se qeni turk po vintej në viset t’ona dyke vrarë e prerë ç’do gjë të gjallë.
Ndjeva asohere se që nga kodra e Shën e Djelës sbriste tatëpjetë tingëllimi i dredhur i kambanës që hepohej e tretej në grykën e lumit sindëkur sbriste në një tjatër botë. Djemt e fshatit me shtijza në dorë e shpata për brezi ngjiteshin në nxitim e sipër në kodrën e kishës ku do mblidhej pleqërija. Pa m’u duk sikur burrat e fshatit t’ënë paskëshin shkuar në luftë e dhogat e zeza që mbyllnin dritaret tregonin se shumë nga shtëpitë e Katjelit kishin mbetur të shkreta e pa zot.
Nxitova çapet që të arrij shokët. U gjendmë befas ne Sheshi i Shën e Djelës ku ish mbledhur gjithë fshati për kuvend e bisedim. Tingëlli i kambanës ish shojtur dhe një pushim i rëndë kish rënë mi gjithë botën.
Që brenda, nga Kisha e Zonjës Shën e Djelë vinin pëshpëritje të mbytura.
Pleqtë e të parët, të gjithë veshur me floke të bardha, nxuar kësulat e hynë dyke u krusur në derën e unjtër të faltores.
Sbrita edhe unë shkallët e gurta edhe u gjenda në Shën e Djelë.
Erë temjani e qirinjsh.
Flagë të arta kandilesh.
Zëri i ngadalshmë i uratës.
- T’i lutemi Tënëzotit…
Pleqtë qëndronin kryeunjur e dëgjonin me bindje të kënduarat e lutjet që vinin nga alltari. Plakat e gratë u luteshin koravet.
- Ynëzot! Ynëzot!… na mbaj në hijen T’ënde!
- Ynëzot! Ynëzot!… na mbruaj nga armiku!
- Ynëzot! Ynëzot!… na mbruaj foshnjat e të miturit!
- Ynëzot! Ynëzot! Ynëzot!…
Ç’u gjenda pastaj sërish në Shesh.
Pleqtë kishin ndenjur në lëndinë, pranë varrevet, e bisedonin.
Ne të rinjtë qëndronim më këmbë, pakëz më tej.
Burrat midis moshës s’onë e midis pleqvet ishin të paktë. Këta kishin zënë grykat e viset ku do shkonte qeni turk.
Qetësi e rëndë si plumbi.
Pleqtë e ndjerë mbaruan kuvendin edhe u ngritnë në këmbë. Ne të rinjtë, që ishim si do-nja një qint veta, u afruam. Disa gra të thyera nga mosha e nga brengat bënë dy-tre çape.
Pa midis pleqvet se ç’dolli një plak bujar i lashtë e shpatull-gjërë, si ishin burrat e asaj kohe, e na vështroj me një vështrim shqiponje.
Ky qënke vetë Zoti Nikoll Brana i Katjelit.
Dikush më pëshpëriti:
- Ligjëron ynë-Zot Nikoll Brana.
E me të vërtet pas dy-tri grimave dëgjova kuvëndin e Zotit Nikoll Branë Katjelit.
Na foli mi të këqijat që punonte turku që linte kudo shkelte hi e varre, mi luftat e pareshtura të arbërvet e mi trimëritë e tyre.
Pastaj, e këtu ç’iu paskej errur balli si nata, kuvëndoj mi një armik nga gjaku arbër me emrin Ballaban që vinte në ballën e turkut për të prishur vëllezërit e vendin e tij.
- Mallkuar qoftë për jetën e jetës, foli urata i Shën e Djelës.
- Mallkuar qoftë bres-pas-bresi! Mallkuar qoftë! – folë pleqërija.
- Prej shpate arbëri iu derthtë gjaku, mbylli Zoti Nikoll Brana.
E pastaj ç’u bë disa grime qetësije që të përmbushet mallkimi. Tingëllimi i kambanës, i dalë vet-vetiu, e shpuri përtej, mbase vetë ne Zot i math e i vërtetë.
Ky Zoti Kol Brana ç’na u drejtua pastaj neve të rinjve e na ligjëroj kuvendin që kish dërguar Gjergj Kastrioti, Prengu i Krujës e Kryezoti i arbërit: t’i bjemë befas turkut nga malet e t’i japëm gjëmën e zezë.
Djemtë ngritnë lart shpatat dyke u lidhur për besën e arbërit e për Tënëzotin.
Urata na bekoj, mëmat na pushtuan me lotë nër sy.
Mua më rrihte zemra si zogu në leqe se ndjehesha si i ndarë midis dy botë të ndryshme…
Befas m’u pat fanitur përpara Gjoni i Prendit i veshur me fustane kinda-kinda, me helme në krye, me pafta ergjëndi në gjoks e me shtijëzë në dorë. Ish nga trupi i kalorisë.
- Eja, Rodovan, për Tënëzotin…
Atëhere u ndjeva rishtas i gjith asaj bote dhe hyra midis shokëvet. Zoti Nikoll Brana që ish në kryet t’ënë, nipër e stërnipër, i ngjante njëj Shëndëlliu-plak me shpatë në dorë…
Hodha vështrimin përtej e m’u duk sikur një vashë, që i përngjante kësaj Engjëllinës s’ime, më vështronte me mall e brengë e ndofta dyke lotuar.
Këtu filli i ëndrës së katjelit m’u këput befas.
U sgjova i lodhur.
Era shushëlliste midis fletëvet të gështenjavet. Hije të rënda lëngonin mi murishtat e Katjelit.
Hëna po shdukej përtej Rrëzhanit të Mokrës edhe liqeri hynte në t’errët.

Rrëfenja e njëzetepestë ose Më e domosdoshme kripa se mjalti


Përralla/ Nga libri “Erotikoni e satirikoni” të Virgjil Muçit



Virgjil Muçi


Ku i biri i jep një mësim të mirë së ëmës se ç’është dashuria për nënën dhe se si nuk duhet ngatërruar me ndjenjat që ushqejmë për të tjerët.

Në kohë të vjetra jetonte një vejushe tok me të birin e vetëm, të cilin e rriti me thërrime dhe dashuri, me gjithë dashurinë që një grua e mbetur fillikat, njëri pa njeri, mund të hedhë mbi djalin e vetëm. Erdhi koha që djali u poq e u bë burrë dhe pa e zgjatur, u martua e mori një vajzë nga derë e mirë. E ëma ishte një grua zemërmirë, po mendjecekët dhe ngandonjëherë bëhej smirëzezë kur shihte dashurinë e të birit për të shoqen. I ngrihej mendja dhe pandehte se i biri nuk e donte më dhe gjithë dashurinë e kishte hedhur mbi gruan.
Si shkuan ca kohë, teksa po rrinin një natë pranë zjarrit nënë e bir, hidhet nëna dhe e pyet:
-O djalë, më kallëzo të drejtën, qysh më do ti mua?
Djali e kuptoi aty për aty se ku rrihte të dilte e ëma dhe ia ktheu thjesht e shkoqur:
-Të dua o nënë, si kripën.
Po gruaja e moshuar nuk u ndal me kaq dhe e pyeti sërish:
-Po tët shoqe, qysh e do?
Djali shtiu buzën në gaz. “Ah, më dole në shteg”, tha vetmevete.
Dhe u përgjigj e i tha: – Gruan e dua siç duhet mjalti.
U hidhërua e u bë pikë e vrer gruaja plakë kur dëgjoi ato fjalë nga goja e të birit dhe, pa i folur me gojë, shkoi i ra në shtroja.
Të nesërmen në mëngjes, para se të dilte në arë, i biri i porositi të ëmën dhe të shoqen të gatuanin për drekë këtë e atë gjellë, po të mos u hidhnin kripë dhe bashkë me to të shtronin në sofër edhe një pjatë mjaltë. Gratë shqyen sytë e u çuditën nga ajo kërkesë e pazakontë, po, gjithsesi, nuk bënë llafe. Pas porosisë që u kishte lënë burri i shtëpisë përgatitën gjellët e i shtruan në tryezë dhe së fundi zbritën në qilar e mbushën një pjatë plot me mjaltë, që e vendosën pranë hajeve të tjera.
Kur u kthye nga puna, djali u shtrua në tryezë, po ç’të fuste në gojë e ç’të hante i ziu! Megjithëqë e ëma dhe e shoqja qenë munduar të gatuanin sa më mirë e t’i bënin gjellët sa më të shijshme me erëza e gjithë të mirat, pa një kokërr kripë ato s’futeshin në gojë. Pa ç’pa iu kthye pjatës me mjaltë dhe hëngri sa u shqep, por kur u ngrit nga tryeza që të shpëlante duart e gojën, iu duk sikur s’kishte ngrënë gjë prej gjëje.
E ëma dhe e shoqja po e shikonin me sy të çakërritur se s’po kuptonin gjë prej gjëje. Ç’dreqin kishte ndërmend që po sillej ashtu?
Ç’i thoshte vallë koka? Një gjë të tillë nuk e kishte bërë herë tjetër.
Pas buke, i biri u soll nga e ëma dhe i tha:
-A e pe, o nënë, që gjellët pa kripë nuk futeshin në gojë? Mjaltin që është i ëmbël e hëngra me ëndje, por, kur lan duart e gojën, ëmbëlsira vajti e shkoi dhe tani më ngjan sikur nuk kam ngrënë fare. Pra, siç e sheh, është më e domosdoshme kripa se mjalti.
Gruaja plakë u gëzua shumë kur dëgjoi ato fjalë dhe vetëm atëherë e kuptoi se sa e marrë ishte treguar që kishte shtënë në dyshim dashurinë e të birit. Qysh nga ajo ditë s’e hiqte nga goja të birin për dashurinë dhe mençurinë e rrallë.

Besës së zhdukur tërësisht nga bota


Lexime filozofike



Fragmenti i Krakovit për “Grindjen e fakulteteve” /Sërishmi pyetja, nëse raca njerëzore është në përparim të qëndrueshëm drejt më të mirës?

Immanuel Kant

Rënia drejt më të keqes ka limitin e vet, prej ku është e pamundur që të biesh më thellë dhe meqë pas kësaj nuk mund të bëhet më keq në botë (në ligësi dhe vuajtje), atëherë të ndriçuarit nga apokalipsi parashikojnë Ditën e Fundit [Ditën më të Re, Ditën e Qametit] dhe fundin e shoqëruar me tmerr të botës gjatë luftërave gjakatare, gjatë murtajave të lidhura me to dhe besës së zhdukur tërësisht nga bota;- sepse e liga nënjë subjekt e çon vetveten drejt fundit [vdekjes], meqë ajo punon në shkatërrimin e vetvetes.
Rënia e vazhdueshme drejt më të keqes, ecuria e qëndrueshme drejt më të mirës, më në fund luhatja tutje-tëhu nga një gjendje në tjetrën, që ka të njëjtën pasojë sikur të mos ishte bërë asnjë hap fare, këto janë tre llojet e përfytyrimit të mundshëm të historisë morale të gjinisë njerëzore. Nga këto shumicës së njerëzve i ka pëlqyer që të pranojë hipotezën e fundit dhe ta mbajë kështu tokën, duke e parë vendqëndrimin tonë nga një pikë më e lartë (si të thuash nga sipër), për një çmendinë apo për një burg të rëndë, sipas larmisë së tekave [gjendjes shpirtërore] të çdonjërit. – Përfytyrimi i parë dhe i dytë shpallen si ëndrra madje dhe nga teologët e iluminuar; i pari pret Ditën e Fundit [Ditën më të Re, Ditën e qametit], meqë në botë nuk mund të ndodhë më keq, tjetri, meqë pas rrëzimit të të parit në kënetën sulfurore, të përzgjedhurit presin një lumnim të papushimtë në Tokë, presin Mbretërinë Njëmijëvjeçare. Mirëpo këtu duhet shtuar se madje dhe filozofë të pastër moralistë dashamirës të qenies (ekzistencës) duan ta mohojnë përparimin e papushimtë drejt më të mirës dhe nuk ngurrojnë që ta shpallin ëndërrim besimin në këtë gjë. Ne do gjejmë se ndërmjet dijetarëve janë juristët në pjesën më të madhe (edhe pse disa merren sipas rastit edhe me filozofi), që e pohojnë zakonisht këtë parim mohues. Xhanëm është tashmë një atmosferë e zakonshme e forcës së tyre gjykuese për të folur pro apo kundra në bazë të asnjë ligji tjetër, përveçse të ligjeve që ekzistojnë tani (si rrjedhim pushtetmbajtëse).- Në këtë mes ata nuk parasysh se këto ligje sigurisht edhe mund të pësojnë një ndryshim, bile mund ta kenë të nevojshme atë, sepse kjo nuk është çështje e tyre, por e pushtetmbajtësit më të lartë. – Prandaj filozofi çifut Moses Mendelessohn, i cili ishte i lidhur në mënyrë të ngjashme me ligjshmërinë izraelite, madje e kishte për nder, ishte tërësisht larg dhe nga besimi në përparimin e racës njerëzore në çdo të ardhme drejt më të mirës.
Një besëtytni e vjetër, e lidhur me ligjin pozitiv të popullit të tij, ishte për atë më argumentuese se një besim i moralshëm, i cili favorizon lirinë e mendjes.
Përparimi i racës njerëzore drejt më të mirës mund të ketë kuptim të dyllojshëm, konkretisht që me kalimin e kohës do të ketë gjithmonë njerëz më të mirë apo veprime më të mira të njerëzve dhe se në natyrën e tyre apo në ushtrimin e lirë të vullnetit të tyre do të ndihet pak e nga pak një sasi e madhe moraliteti. – Ata që e mohojnë këtë përparim në moralitetin e brendshëm, pranojnë zakonisht përparimin e pretenduar në sensin e parë dhe në këtë pikë nuk bëjnë padrejtësi.
Ndoshta pranohet gjithmonë që masa e të mirës e të ligës tonë natyrore mbetet gjithmonë e njëjtë tek dhuntia dhe nuk mund të shtohet në të njëjtin individ, dhe si mund të shtohet gjithashtu kjo sasi, meqë kjo do duhej të ndodhte nëpërmjet lirisë së subjektit, dhe vetë ky ka nevojë në këtë mes për një fond më të madh sesa e ka njëherë dhuntia? Nëse të themi duam të shpresojmë se në radhën e shumë ngjizjeve do mund të zhvillohen pak e nga pak raca më të mira, të cilat do të përmbanin më shumë dhunti natyrore të pastra dhe më të favorshme për moralitetin; atëherë ky do të ishte thjesht një opinion krejtësisht i stisur, sidomos se ajo [dhuntia natyrore] do t’i afrohet gjithmonë e më shumë përsosmërisë, që nuk vërtetohet nga asnjë përvojë. – Pra nuk mund të shtrohet pyetja, nëse përparimi i njerëzve drejt më të mirës duhet të jetë përsosmëria natyrore e tyre (zmadhimi i dhuntisë origjinare të më së mirës e volitshme për moralitetin) dhe nëse pak e nga pak duhet të shfaqen njerëz më të mirë, përkundrazi nëse njerëzit duhet të bëhen ndonjëherë gjithmonë e më të mirë, e cila mund të thuhet për ta, kur nëpërmjet shkaqeve të rastësishme dhuntitë për ide të moralshme, të cilat ndodheshin të fshehura tek njerëzit, zgjohen për të vepruar dhe nuk pushojnë më si tek njeriu ashtu edhe për ta gjallëruar atë për të vepruar tek njerëzit pranë tij për veprime më të mira, për pranimin, zgjerimin dhe forcimin e parimeve më të mira.
Por nëpërmjet arsyes nuk mund të bëhet e qartë apriori se një diçka e tillë do të ndodhë ndonjëherë dhe se pikërisht nëpërmjet kësaj mund të argumentohet edhe një përparim i pandërprerë drejt më të mirës në racën njerëzore; sepse kjo është një ngjarje, realitetin e të cilës mund ta hedhin në herë shumë rrethana që ndodhin, luftërat, edukimi i braktisur dhe egërsimi nga skamja apo shembuj të këqij, nëpërmjet të cilëve mund të ndërpritet edhe ecuria më e mirë në shekuj apo bile mund të prapësohet far. Kurse për ta shpallur që më parë një rezultat kaq të dëshiruar, i cili duhet të dalë nga vullnetet e lira të njeriut, do të kërkohej një dhunti prej profeti, do të kërkohej më shumë sesa aftësia natyrore e parashikimit; por e cila nuk mund të pritet, sepse në këtë rast shtrohet pikërisht pyetja për një përparim në përsosmërinë fizike, kurse ne pyesim këtu vetëm, nëse në veprimtarinë dhe mosveprimtarinë e njerëzve mund të pritet me rregullsi një përparim drejt më të mirës, si rrjedhim përsosmëri më e madhe morale dhe pikërisht në rritje të qëndrueshme (në analogji me zhvillimin e gjërave të organizuara të natyrës).
Pra duhet të ekzistojnë patjetër diçka e moralshme në parimet, të cilat arsyeja i vë para si të kulluara, por njëkohësisht edhe për shkak të ndikimit të madh dhe epokal, gjë që e vë në dukje obligimi i pranuar për këtë qëllim i shpirtit të njeriut dhe i vë njerëzit në masë në lëvizje për të spastruar nga rruga pengesën më të madhe të së mirës, nëpërmjet të cilës pastaj raca njerëzore do të arrijë që të mos e lejojë më ardhjen e asaj të lige dhe të qëndrojë gjithmonë përparimin drejt më të mirës.
-Por forca dhe efikasiteti i kësaj ideje duhet të jenë gjithashtu patjetër të vërtetuara nga përvoja e pamohueshme publike dhe një kohësisht të jenë boll të siguruara përballë frikës së prapësimit.
Por shpresa për një ndodhi të tillë mbetet gjithmonë e pasigurt, ndoshta gjithashtu e palejueshme që ta thërrasim të vijë; por në qoftë se ajo vjen vetvetiu mbetet obligim [detyrë] për ta përdorur atë për ato qëllime. Por që në kuadrin e shndërrimeve të shumëllojshme, që i sjell ndodhia botërore [zhvillimi i përgjithshëm botëror], kjo do të ngjasë ndonjëherë dhe se rasti [mundësia] për të krijuar [themeluar] një gjë të moralshme dhe të mirë duhet të vijë patjetër ndonjëherë, e cila më pas duhet të kalojë patjetër në përparim të qëndrueshëm drejt më të mirës, kjo mund të pranohet si e sigurt në aspektin e trajtesës praktike (për të qenë të përgatitur për të); sepse, meqë dhuntia për të bërë të liga është shkatërruese e vetvetes, dhuntia për të bërë të mira nuk mudn të mungojë e do të haset [takohet, ndeshet] në një moment, ku e mira mund ta dëshmojë sundimin e saj të paktën në marrëdhëniet e jashtme të njerëzve dhe nuk mund të mungojë për ta mbrojtur [ruajtur, mbajtur] atë.

Fragment nga “Ese në filozofinë historike dhe politike”, botimet “Fan Noli”  


duert tona, lidhun dashnie



Lisandri Kola, një nga poetët e rinj, konsideruar në letërsinë e pas ‘90-ës, duke i dhënë jetë poezisë gege në lëvrimin e saj. Lirika që burojnë nga sentimente dhe mendime në dëshminë e një alkimie shpirtërore, në një stilistikë vizionare për lëmin e zhvillimit poetik. Një tufë me poezi të vëna në dispozicion nga poeti që e shoqërojnë me poezi nga Martin Camaj, Alban Bala

Lisandri Kola

Erdh çasti

Çasti ynë vdiq, vashë.
Bashkë me të vdiq edhe varka jonë, të cilën e
ndërtuem nji të ejte mbrama.
Edhe Princi i Danimarkës dha shpirt diku aty
kah faqja 130.

Qiri u fik,
e votra kurrigram gacë nuk e ka për me nxehë
duert tueja të njoma.
Por gjithsesi fryma ime e ngrohtë t’i vokë
sadopak thojtë e nximë.

Këpucët e mia i vorrosëm.
Nuk erdhën shumë njerëz.
Ishin a s’ishin shtatë vetë.
Më ngushëlluen me nji heshtje sipër buzëve, e
dolën porsa kumbonët pushuen.

Çasti ynë vdiq, vashë.

Ujqit vazhdojnë përsëri me pi gjak në përrue.
Kanë me se e shuejnë etjen!
Pijnë pa prá.
Janë ulë prej malesh
e kanë et.
E vëllai im e paska pa’ ditë mirë këtë punë.
Domethanë e paska ditë, se ujqit gjithnji kanë
me pi gjak në përrue, deri sa t’u bahet barku
gaviç.

Mos e thashtë Zoti se kanë m’e shue ndojherë
etin!

Erdh çasti ynë, vashë.
E këtë çast bash pika e plastë!



Edhi me kaçurrela

Kishim me thanë se u plakëm, sepse të
plakun patëm lé.

Kishim me thanë se pijanecë na thërrasin,
sepse prej pijanecësh zumë fill.

Varrët tona kurrkush s’i pau e as kurrkujt
s’ia pat anda për me i ndie qysh shkisnin
nëpër trup.

Pse flas në shumës tueqenëse jam vetëm
nji?

Nji edh kaçurrel përplot me poezi
mbushun kresë.
Nji hjedhak që vishet si t’i vinë për mbarë.
Qoftë edhe në rastin kur të tjerët shtrëngohen
fytit me kollare. Apo kur na vijnë do ndrikulla
letërsie tue folë për nji beduin poezie, sikur të
ishte ma i paetshmi njeri.

Devetë kisha me thanë janë kodërza
shëtitëse, të cilat e duen diellin aq sa lulja
breshnin.

Tek vërej barkun tim tue më shkue tek
hunda, në sajë të gotave të kthyeme nëpër
pijetore dylekshe, nuk idhnohem. Bile nisi e
luej me kërthizën time të humbueme
përmbrenda.
Kështu pra, i ajun e i bamë për faqe të
zezë, endem sikur nji edh kaçurrel, i cili nuk
asht se e ven fort ujin në zjerm për do dele,
që gjoja i paska pa’ prekë me shpinë të dorës
Shën Kolli.
Asht pluhun. E pluhnit ia kanda me hy në
biruklat e hundës sime.
Asht dritë. E dritës ia ka qejfi me m’i
marrë sytë.
Asht ftohtë. E të ftohtit ia don dëshira me
m’i ngri majet e gishtave.

Kur pata mësue ma sëpari me heshtë, u
pata shendue aq shumë saqë oraorës e shtoja
dozën e heshtjes. Dikur njerëzit menduen për
mue se më kish pa’ ikë goja, sepse kisha pa
Orët tek sorollateshin oborrit tim. Patën
thanë se qysh kur kisha nisë me leçitë poezi,
kisha dalë mendsh, ngase libri të ban dam. Të
ban budallë. Libri të marron. Cok sikur mue.
E të gjithëve u vinte keq.

Por, kur më ndienin tue folë, thoshin se
ndoj mrekulli kishte ndodhë me mue. E kur
prapë bahesha i heshtun, o Orët o libri e
kishin fajin.

Jam e s’jam këtu në dhomën time teksa
shkruej këto vargje. Jam, sepse i ndiej tastet
ndërsa shtypen krismas. S’jam, sepse kundroj
vetëm trupin tim, i cili rrin si nji gja e
lëshueme përmbi karrige, dhe shpirti im
tashma ka fluturue përmbas atyne shajnive
përskaj agut cullak, e të rrëzuem bërrylash.


A thue

A thue u lindëm, lule,
për shpresën e bjerrun
a për qiellin e çamë?
Për shejtën gjithfarësh
e për thika në asht.
Për peshën e fjalës,
për sytë në përçmim,
e për kryqin e dheut.

Edhe zanit në zallë,
qafa i thyhet,
dalun mundit të madh.
S’asht koha e lendinave
e e dredhëzave të fjetuna
gji lisash.

Trumcakë shkrrye asfaltit
e fry të ftohtit.
Koje buke e sqepa bosh.

Por, duert tona,
lidhun dashnie
kësaj ere kanë me ia zanë frymën.
E lendinave kemi me shkue
tue shkelë qesh e qesh.

Bjerrë asht shumëçkaja
(edhe pse këtë fjalë ti s’e don)
por në skajin ma të butë
kemi me zatetë.
Atje ku na kemi me i këndue
të lumtun njeni tjetrit.


***

Alban Bala

E PARA MBETET FJALA…

Unë mendoj se të mendosh është një mendim shumë i fismë
Të gjesh se të vërtetat janë të vërteta për gjysmë.
Të flasësh duke heshtur është një urti’ perëndish
E të dridhesh nga dyshimi se të dish është shumë frikë…

Unë mendoj se të mendosh është një guxim pak i tepërt
Kur as vetja s’të pyet çfare do të bësh me veten…
Kur krejt bota të sheh si një pemë pa kurorë
Që lidh fryte në dimër e çel syth’ në tetor.

Por të mendosh në këtë mot është një lodhje e kotë
Humbje kohe pa grat’, ves i mbetur, një modë
Dalëboje, kjo jetë nuk të pret as të rrosh, as të shkosh,
Ti veç mund të jesh
Si kalliri pabukë me kokën përpjetë.

Të durosh një mendim që të lodh ditë e natë
Si ta shmangësh gjykimin e botës përqark
Se atëherë je i zi, je cinik, firaun
Nuk bën dot vend për njerëz e do mbesësh kërcu’…

Dhe krejt bota mbi shpinë ta fshik si kamzhik
Gisht e fjalë, helm e vrer. Atëherë ku të ikësh?!
Kur dhe emri të le e fati t’braktis
Ç’ka t’u desh të mendoje? Fjalën ta bësh pis?

Se deshe një vend ku ta lesh zemrën peng
E të rrosh pa u dridhur, rritur shtat e mend
Të flijosh djersë e shpirt, të këndosh lavd për Zot
E njeriun ta shohësh drejt ne sy pa pas’ ndoht…

Ku ta çosh një mendim që dhe ashtin ta bluan?
Një dëshirë që e fsheh dhe një frikë që e druan
Se të mendosh është një krim përballë gjithë njerëzisë
Që ka gjetur rehat, që nuk do të lafisë

E ta vuajë dyfish: trup e shpirt, gjak e lot…
Dora që s’kafshohet ndoshta s’puthet dot
Por shtrëngohet. Shtrëngohet sa damarët t’i plasin
E fati si gjaku per fyti behet lak…

E sado që të them se të mendosh është virtyt
Përsëri une mbetem një njeri i arsyeshëm
Që heshtjen ka cak si qefinin e bardhë
Por fjala… fjala ishte e para… E para mbetet
Fjala…

***

Martin Camaj

Drandofilles

Pranvera e lulelve
Nuk del pa ty, drandofille!
Drandofille e kuqe si gjaku
Përvlues në zemrën e t’riut,
o ndjesija e eme,
ku nji mij dishire
e kanë folen e tyne
Era e jote, moj drandofille e zemrës.
Asht si kanga e zogut ndër lugje
Në veshin e njeriut me dhimba
Asht zani i malit në vetmi,
nji pikë vese në gjethin e shkrumuem,
ngrofsija e frymës
e nji poezije së gjallë


Dashtuni e prendueme

E ndjeva n’fundin e shpirtit dhe ‘i herë
Si motit at za,
si mik që vjen me m’pa,
si barkë, që kthen në lima,
si shpres’që hyn me rrezet e diellit
nëpër hekra në burg.
E ndjeva si lulet që mardhen
erën në Jug
a si flladin e Verit kur vjen me luejtë
me gjeth në terr
dhe iku si drita e hyllit të rrxuem
kur bjen në mal.

KUJT T’I FLASËSH SOT

Kujt t’i flasësh sot? Vëllezërit janë të ligj;
e pamundur, sot, t’i duash miqtë, lakmia sundon
gjithkush pasurinë e fqinjit grabit.
Kujt t’i flasësh sot? Fisnikëria s’gjendet më,
Gjithkujt i ka plasur cipa.
Kujt t’i flasësh sot? Kush ka fytyrë të kënaqur
është i lig, kudo nëpërkëmbet mirësia.
Kujt t’i flasësh sot? Nuk shihen më fytyrat
secili e fsheh fytyrën përpara vëllait.
Kujt t’i flasësh sot? Lakmitare janë zemrat,
njeriu nuk ka zemër ku mund të mbështetet.
Kujt t’i flasësh sot? Nuk ka më njerëz të drejtë,
pre e keqbërësve është toka.
Kujt t’i flasësh sot? Jam mbushur me mjerim
e nuk di as kujt t’i besoj.
Kujt t’i flasësh sot? S’ka kufij
mëkati që vendin po sfilit.

*Nga “Biseda mes një njeriu të lodhur nga jeta dhe shpirtit të vet”, papirus i Mbretërisë së Mesme, (2000 – 1500 p. K.). Poezi e lashtë egjiptiane, mblodhi dhe përktheu Zimo Krutaj


Standard

FEMIJA I PARE. Tregim nga Aida Bode

Aida Bode



Kisha shtrënguar krahun e vjehrrës dhe ecja duke u përpjekur të arrija hapat e saj te nxituar. Herë pas here i kërkoja të ndalonim dhe qëndroja të merrja frymë. Gjunjët më dridheshin dhe ndjeja fytyrën të më zbardhej nga prerjet e forta që me bënte barku.
-Hë se dhe pak kemi dhe arrijmë në maternitet.
-Sikur të ishte dhe Martini… – i thashë ndërkohë që zëri m’u mpi në grykë.
-Burrat nuk vijnë në maternitet të shikojnë. Do vijë Martini kur të kesh mbaruar dhe të kesh fëmijën në krahë.
Ç’kuptim kish kjo lloj tradite nuk e kisha marrë vesh asnjëherë. Pse duhej që babai i fëmijës të mos ishte pranë meje ndërkohë që unë hiqja të zitë e ullirit për të lindur foshnjën tonë? Zemërimi që po më ngrihej në shpirt po më bënte të harroja dhimbjet qe sapo më kishin lënë. Fillova të nxitoj dhe pashë që e kisha lënë vjehrrën prapa. Eca dhe disa hapa dhe ndjeva që po më vinin përsëri të prerat. Nuk kish kaluar më tepër se një minutë dhe fuqitë që kisha fituar nga zemërimi po më linin përsëri. Qëndrova dhe pashë vjehrrën të afrohej duke marrë frymë thellë. M’u duk sikur gjithë qyteti ishte gri dhe rrugët bashkë me ndërtesat, dyqanet, vitrinat, lulishtet, stolat, pleqtë që luanin me letra, të rinjtë që pinin bareve, njerëzit që nxitonin, ishin harruar diku prapa këtij sfondi gri të pakuptimtë. Gjithë ç’kishte mbetur ishte kjo grua e moshuar, veshur me të zeza, me çorape bezhë të vjetëruara nga i lari i shpeshtë, me pandofla plastike pak të ngrëna në thembrat nga të ecurit nëpër rrugët e kalldrëmta, me syze pak të gërvishtura, mbështjelle me një shall gri të punuar me grep nga rinia e saj. Në çdo rudhë fytyra i fshihte urtësinë e viteve të padrejta që kish jetuar si vajzë, grua dhe nënë. Tashmë ajo nxitonte me mua për t’u bërë gjyshe për herë të parë. Ajo nuk ndjente lodhje ndonëse mbante një çantë të rëndë të mbushur me çarçafë, dy jastëkë, këmisha nate dhe disa ushqime të thata. Materniteti ishte ndikuar nga varfëria totale e vëndit dhe ne ishim këshilluar nga shumë të njohur të përgatiteshim jo vetëm me rroba për të pritur foshnjën, por dhe me pajisjet më elementare për lindjen. Për shkak të kushteve shumë të dobëta higjenike, disa gra kishin marrë infeksione ngaqë kishin përdorur çarçafët e maternitetit dhe pësimi i tyre ishte bërë mësim për të gratë e tjera që kishin ardhur pas tyre. Këto mendime më bënë t‘i ndjej dhimbjet dhe më të forta dhe një frikë e papritur filloi të më pushtonte të tërën.
-Çupë duhet ta kesh. Ato i kanë dhimbjet kështu. – më tha pa e fshehur gëzimin e këtij parashikimi. Ajo dëshironte një mbesë më shumë se çdo gjë tjetër.
-Sikur të kishim gjetur ndonjë makinë. U lodha mama, nuk eci dot më.
-Po të ishe e bija e Sekretarit, epo hajde, moj e uruar. Mblidh forcat aty dhe atë bëj. Sikur kemi arritur.
Ecnim dhe grija s’kish të sosur. Më dukej sikur po ecnim në fundin e një filmi bardh e zi pasi ishin dhënë gjithë kreditet dhe, e vetmja gjë që kish mbetur ishte ekrani i errët me zhurmë hapash të padukshëm në një rrugë të ftohtë.
-Ç’pret? Hajde, ngjiti shkallët!
Kisha qëndruar pa e kuptuar. Dhimbjet më kishin zënë përsëri. Ngrita sytë dhe pashë shkallët të ngrëna nga koha dhe pakujdesia, disa letra gërvishtnin pluhurin dhe dukej sikur shkruanin mesazhe të inkriptuara. Ç’të thoshin valle? Po më uronin? Hodha njërën këmbë dhe ndjeva që kisha nevojë të mbahesha. Vjehrra më shtrëngoi krahun me dorën e lirë që kishte.
-Të dija të fortë moj çupë, por ti po përkëdhelesh një çikë.
Nuk i ktheva përgjigje. Shumë mendime po më zhurmonin në kokë dhe asnjë prej tyre nuk donte të përgjigjej. Të gjitha ishin përqëndruar në pluhurin që ngrihej dhe në pamjen e zbehtë të maternitetit që po dilte si fantazmë nga grija e qytetit. Suvaja kishte rënë në disa vënde, dera dikur prej xhami, tani ishte veshur me plasmas dhe korniza e bardhë ishte tërë shenja duarsh të mbetura nga nxitimi për të hyrë e dalë sa më parë. Dera lëvizte lehtë dhe gërrhiste me sforcarje si një njeri në fund të jetës. U tremba! Ku po hyja kështu? Ku do lindte fëmija im?
S’kisha kohë të gjeja përgjigje. Vjehrra e shtyu derën dhe një erë e rëndë gjaku më zgjoi çdo sens. Infermieret dukeshin si hije të verdha që vërtiteshin pa ndonjë qëllim. Njëra i foli diçka vjehrrës dhe na drejtoi në një korridor të gjatë. Hapat vazhdonin të bënin zhurmë dhe grija vazhdonte të mbante çdo gjë poshtë perdes së saj. Dyer dhomash ishin hapur dhe shihja përtej vellos së hirtë gra të shtrira që kishin frikë të rënkonin. Hymë në një dhomë që kishte ngjyrë gri të lehtë. Kujtova mos ndoshta ishte thjesht një fantazi e syve nga lodhja dhe dhimbjet, por jo, dhoma ishte vërtet gri e çelur,rrethuar me stima bezhë të ftohta dhe kushedi që prej sa kohësh të papastruara. Tek qëndroja e mbështetur në qoshen e derës po kërkoja me sy krevatin ku do shtrihesha. Infermierja e drejtoi vjehrrën në një krevat ku shtrihej një grua tjetër. Çarçafët e saj zinin vetëm gjysmën e shtratit dhe vjehrra filloi të shtronte gjysmën tjetër me çarçafët që kishim sjellë. Ndjeva trupin të humbiste forcën dhe këmbët të lëshoheshin përtokë. Infermierja u kthye për tek unë dhe më mbajti duke më ndihmuar të afrohesha tek krevati. Vjehrra kishte vënë dhe jastëkët dhe të dyja gratë më ndihmuan të ndërrohesha. Kisha aq shumë dhimbje sa nuk mund të reagoja kundrejt asgjëje. Nuk mund të kundërshtoja gratë që donin të më ndihmonin në këtë realitet të qelbur, por as mund të luftoja mendimet për jetën që po më pështjellonin stomakun më tepër sesa dhimbjet e lindjes. “Dhe lopët kanë kushte më të mira se këto!” fjalë që jehonin fuqishëm dhe thërrmonin pamundësinë time për të qarë, për të ulërirë, për të refuzuar keto kushte ku do të lindte një pjesëz e së ardhmes, një grimcë nga mishi im, një pikë nga gjaku im. U shtriva dhe u bëra një me korin e bardhë të grave që kishin ardhur të lindnin në këtë ndertesë që ngjante me një varr shumëkatësh ku jetët vinin për të kuptuar fundin e tyre. Të gjitha të veshura me këmisha nate të sjella nga shtëpitë e tyre, disa madje i kishin pasur stoli të prikës për këtë qëllim, çarçafët e bardhë stononin me shtretërit e pluhurt dhe të gjitha koordinonin zërat sipas dhimbjes. Kënga e lindjes ishte me e përvuajtur se vajtimet e plakave në varret e qytetit.
-Oh, oh… – psherëtiva dhe mbylla sytë për të shtrydhur lotët.
Ndjeva kurrizin e gruas prapa meje të tronditej. Për një moment m’u duk sikur u drodh nga dhimbjet e mia. U ngrita dhe qëndrova gjysmë ulur në shtrat.
-Si të quajnë?
-Donika – rënkoi pa ngritur kokën. Po ty?
Për një moment m’u duk sikur nuk kisha emër. Isha vetëm një grua, harruar në një shtrat të vjetër materniteti, shtruar me çarçafë borxh.
-Milika, – u përgjigja, – ke shumë këtu?
-Që pardje mbasdite. Doktorët më kontrollojnë dhe seç më thonë as ata vetë s’e dinë… Milika, kështu quhet dhe vjehrra ime. Në qoftë se lind vajzë kështu do ta quaj, ndërsa nëse është djalë do quhet Emil.
Nuk fola më. Kisha frikë ta pyesja, por ajo vazhdoi të fliste.
-Ç’dreq gjëje është kjo kështu? Të lindësh vetë, pa asnjë njeri pranë… Dhe lopët kanë kujdes më shumë..
“Lopët!” mendova, dhe kjo i paska zili njësoj si unë. Ndërkohë imazhe stallash filluan të ngatërroheshin me imazhe filmash të huaj që kisha parë ku burrat qëndronin pranë grave ndërkohë që ato sillnin në jetë frutin e tyre të dashurisë. Sa herë e kisha menduar që dhe lindja ime do të ishte e tillë, në një dhomëz të rrethuar me buqeta lulesh, me burrin pranë që me jepte kurajë dhe me nje tv të vogël që më tërhiqte vëmendjen nga dhimbjet. Por tashmë e vetmja gjë që më hiqte vëmendjen nga dhimbjet ishte frika nga kjo dhomë që thithte rënkimet e grave si një tinë ne mes të një xhungle humbur universit.
-S’ke më dhimbje? – më pyeti Donika.
-Kam, si s’kam, por po harroj, po mpihem… qënkam qull!
-Qënkam me fat, thuaj. Sa shpejt t’u çanë ujrat!
-Po tani? – pyeta me zë të dridhur.
-Tani, thirr me sa ke në shpirt që ndonjë nga ato hijet e verdha të të dëgjojë. Rrinë si të shastisura ndërkohë ne rënkojmë sikur po vdesim dhe jo po lindim.
“Hijet e verdha” s’qenka fantazi e imja.
-Ia di emrin infermieres të kësaj dhome?
-Tefta quhet.
Bërtita me ç’fuqi kisha dhe prita. Nuk e di sa e gjatë ishte pritja. Si duket hijet vonojnë. Ajo erdhi dhe me indiferencë më pyeti ç’kisha.
-Jam qull.
-Ja të thërres doktorin.
Një tjetër pritje. Lindja qënka e tillë. Më shumë zgjatin pritjet sesa dhimbjet. Kur kisha dhimbje koha shkonte shpejt dhe ndjeja gëzim, më dukej sikur çdo gjë do mbaronte dhe do dilja menjëherë nga ai vënd i kobshëm.
-Qënke afër,- më tha doktori pasi më kontrolloi. – Kur erdhe ishe vetëm 4 cm e hapur. Tani je gati 8.5. Ujrat duhet të të kenë rënë që prej një ore mbase, pse na lajmërove kaq vonë.
Mbeta e hutuar, ndërsa Donika ndërhyri duke thënë
-Të thashë që je me fat.
-Do të të kontrollojmë përsëri për gjysmë ore, por nëse ndjen diçka ndryshe bërtit. Je shumë afër, mos ki merak.
-Donika ti si je? – iu drejtua dhe pa i dhënë shans të përgjigjej i kërkoi të pozicionohej që ai ta vizitonte.
-Do na duhet të bëjmë ndërhyrje, Donika. Do lajmëroj të shtëpisë që të vijnë. Infermierja do të të shpjerë në sallë. Nuk duhet të presim më gjatë.
Gratë vazhdonin rënkimet, disa me zili për fatin tim të mirë, disa me keqardhje për Donikën. Kurrizi i saj vazhdonte të përkëdhelte timin ndërsa zëri i ishte shuar. Kori i ofshamave tashmë dukej sikur të ishte jashtë tonalitetit. Infermierja ndihmoi Donikën të ngrihej nga shtrati dhe shtresat ia shtroi në një krevat tjetër portativ i cili do ta shpinte në sallë. Për një moment m’u duk sikur më humbi balanca në krevat dhe do bija. Ajo ndjeu ç’ekuilibrimin tim dhe qeshi ndërsa shtrëngonte dhëmbët nga dhimbja. E qeshura i kumboi si një pikë shiu që bie mbi një teneqe të vjetër. Asgjë nuk kishte vlerë në atë dhomë përveç këngës përvuajtëse të korit të grave në dhimbje.Ajo u largua bashkë me të qeshurën dhe unë mbeta vetëm në këtë shtrat gjysmë të shtruar. Të tjera gra do shtriheshin, do dhimbnin, do i bashkoheshin korit e do përkujdeseshin nga hije të verdha infermieresh.
-Oh, oh… – dhe sytë lindën të tjerë lotë.
Infermierja u kthye bashkë me doktorin, i cili më tha se isha gati për të lindur. Më ndihmuan të ngrihesha dhe më shpunë në kaluç. Doktori më drejtonte dhe mbas shumë numërimesh, shtrëngimesh, lotësh, dhimbjesh, fëmija erdhi. Infermierja doli në dritare dhe unë dëgjova zërin e vjehrrës.
-Tefta, ç’është?
-Çupë, çupë.
M’u duk sikur po humbisja në gri. Kjo infermiere fantazmë më hoqi të drejtën e lajmit të foshnjës. Fëmija im, fëmija i dhimbjes sime, iu deklarua traditës të dritareve dhe njerëzve jashtë tyre. Në këtë spital të grinjtë, të këtij qyteti të grinjtë, me traditë të grinjtë, njerëzit lindin për të zëvendësuar brezat, bëheshin hije të njëri-tjetrit dhe siguronin vazhdimësinë e linjës së gjakut dhe të emrave.Asgjë nuk i shpëtonte grisë. Ajo ishte dhuratë e një varfërie të gjatë ngjyrash dhe jete ku lindja ishte vetëm një formë tjetër e vdekjes.