Me shkas nga albumi i ri i Elina Dunit Burimi: http://www.panorama.com.al/2012/12/29/me-shkas-nga-albumi-i-ri-i-elina-dunit/#ixzz2GV2HIrgM


BESNIK MUSTAFAJ



Diku në mes të dhjetorit që  po mbyllet dha një koncert të madh në Tiranë këngëtarja Elina Duni me kuartetin e saj. Me sa kam mundur unë ta ndjek jetën artistike të kryeqytetit tonë të dashur, ky është koncerti i parë i plotë që ajo jep për ne në vendlindjen e saj. Por edhe në mos qoftë i pari, jam i sigurt që ky është koncerti që e shfaq në plotërinë e vet pjekurinë e saj të deritanishme si artiste, dhe kjo ka rëndësi. Ajo kishte ardhur të paraqiste edhe në Tiranë albumin e vet të fundit, “Matanë malit”. Siç shkruan vetë ajo në fletorkën informative që shoqëron albumin e saj, Elina Duni është me një përkatësi të dyfishtë: me rrënjët në Shqipëri dhe me kurorën në Zvicër, për të cilën ajo pranon se është vendi që e bëri të jetë vetvetja. Elina Duni këndoi për ne në shqip jo pse ne, publiku i saj atë mbrëmje në Teatrin e Operas e të Baletit, ishim shqiptarë, por sepse në shqip është albumi i saj në versionin e nxjerrë për tregun muzikor ndërkombëtar, ku pak nga pak ajo po zë vendin e vet dinjitoz. Në koncertin që ne pamë, ajo i kishte të gjitha për të fituar admirimin tonë: zërin, që nuk u lodh për as edhe një sekondë; e bukur si një xhinde; e llastuar me shumë lezet nga veshja; me mjeshtërinë për ta zotëruar skenën, në qendër të së cilës ishte gjithë kohën e vetme; dhe interpretimin muzikor pa shenja monotonie dhe pa përsëritje që do ta kishin cenuar tensionin e një koncerti. Publiku ishte i lumtur, dhe kjo lumturi është gjithçka ç’pret në fund të shfaqjes një artiste për t’u ndier edhe vetë e lumtur. Shpresoj që ne, spektatorët e saj të asaj mbrëmjeje, kemi ditur t’ia shprehim lumturinë që po merrnim, në mënyrë që edhe ajo të ndihej e shpërblyer për të qenë edhe vetë e lumtur.
Për hir të së vërtetës, mediat e Tiranës bënë përpjekje të ndershme për t’i dhënë kësaj ngjarjeje kulturore rëndësinë që ajo meritonte për kryeqytetin tonë. Por unë nuk pashë të shprehen kritikët e muzikës. Ndoshta kanë folur. Ndoshta do të flasin më vonë. Jam i sigurt se nuk do të jetë kurrë vonë të flitet për këtë album. Ai bart në vetvete ca tharme universale, të gjithëkohshme, që nuk do ta lënë të mplaket e të rrudhoset. Sado që Elina Duni shkruan vetë në fletorkën me të cilën shoqërohet albumi, se kjo vepër i kushtohet Shqipërisë, mua nuk më duket aspak si një album-homazh, siç lë të kuptohet “kushtimi”. Do të thosha me bindje se ky album buron nga Shqipëria, domethënë nga rrënjët e artistes, siç i përcakton ajo vetë lidhjet me vendlindjen. Si i tillë, ky album përmban diçka thelbësore të identitetit shqiptar, diçka të mbledhur çika-çika nga artistja siç mblidhen grimcat e floririt në shtratin e një lumi, për ta shkrirë pastaj në furrën e saj të krijimit duke mbajtur vetëm metalin e çmuar, të pastër në vlerën e tij universale, aq sa ta shohë gjithkush me sytë në ballë. Ky është identiteti shqiptar e që njëherësh përmban ato tharmet universale, të gjithëkohshme në formën e shfaqjes së vet artistike, brenda të cilit duhet të ndjehet mirë shqiptari i shekullit XXI, një identitet që na dallon për të mirë nga të tjerët duke na bashkuar po aq me të tjerët për të hedhur së bashku vallen e njerëzimit të sotëm. Identiteti shqiptar, i tillë siç mishërohet në veprën e Elina Dunit, përsa u përket vlerave të tij imponuese, nuk ka asgjë të ngjashme me zhurmën “o sa mirë me kenë shqiptar” që mbizotëroi në kremtimet disamujore të 100-vjetorit të pavarësisë, një zhurmë kjo që fsheh keq në të vërtetë një kompleks inferioriteti ndaj të tjerëve e, për pasojë, na veçon nga të tjerët, na lë jashtë valles së madhërishme që hedh sot pjesa e shëndetshme e njerëzimit.
Ne duhet të ndihemi mirë në pasqyrën identitare që na vë përpara Elina Duni me albumin e saj të ri për të njëjtat arsye që vetë artistja ndihet mirë brenda këtij identiteti e që ajo e sheh të nevojshme edhe të na i shpjegojë përmbledhtazi: lumturia që ky vend i ka falur kur ishte fëmijë, një lumturi që e kanë të gjithë fëmijët sepse e përmban vetë mosha e zbulimit të botës dhe që nuk ka doemos të njëjtin kuptim me fëmijëri e lumtur. Lumturia e fëmijërisë është mbushja e syve me dritën e jetës. Trashëgimia kulturore, e përfaqësuar nga shkrimtari Ismail Kadare e këngëtare si Vaçe Zela. Elina Duni e kupton qartë se një identitet pa trashëgimi kulturore, domethënë pa gjurmën e pashlyeshme të artistit, është si identitet i shkretëtirës, i pajetueshëm. Dhe poezia e gjuhës shqipe. Sepse një gjuhë pa poezi, domethënë një gjuhë e varfër, një gjuhë e drunjtë, do të ishte dëshmia e varfërisë shpirtërore dhe mendore të njeriut shqiptar.  Elina Duni e pohon këtë identitet para botës mbarë përmes këngës së saj dhe e pohon natyrshëm, pa ndrojtjen e të voglit, të cilin e tremb vogëlsia e vet e pa mendjemadhësinë e një megalomani. Ne, bashkëkohësit e saj shqiptarë, duhet t’ia dimë veçanërisht për nder. Në këtë periudhë delikate të zhvillimit të qytetërimit tonë, pra, edhe të evoluimit të identitetit tonë, kjo artiste na ka ndihmuar sipas mënyrës së saj ta njohim më mirë veten, pra, të ndihemi më të sigurt në vete.
Në përgjithësi, gjithë ç’u shkrua me këtë rast në shtypin shqiptar për rikthimin e Elina Dunit në vendlindje, si artiste ndërkombëtare e konfirmuar tashmë, ishte dashamirëse. Aq më mirë! Por, përtej kësaj fryme entuziaste, gazetarët mbeteshin disa herë të pakuptueshëm në vlerësimet e tyre, qofshin ato dhe lavdëruese. Të paktën për mua. Po sjell një shembull, marrë në njërën nga të përditshmet më të mëdha të vendit. Gazetarja thotë se mënyra e të kënduarit (jazz) e Elina Dunit nuk është fare shqiptare. Gazetarja nuk e zhvillon më tej mendimin e vet. Unë, që e ndoqa koncertin, nuk vura re asgjë të “huaj” për shijen shqiptare, pavarësisht se artistja luante jazz. Të paktën prej afro një shekulli, “jazz” është një arketip muzikor, ku artistët që e zgjedhin, secili sipas talentit të vet dhe lëndës artistike që mbart, ndërtojnë fizionominë e tyre që është “jazz”, por thelbësisht origjinale. Kështu ka bërë edhe Elina Duni me fjalën dhe melodinë burimore. Elina Duni shfaqet si një artiste që e di çfarë bën dhe po ashtu përse e bën. Kjo e pasuron gjenuinitetin e saj fillestar. Për të qenë didaktike ndaj një publiku të pamësuar me muzikën jazz apo një publiku tjetër të pamësuar me folkun shqiptar, ajo shpjegon se përpiqet të “sjellë jazz-in në Shqipëri përmes folklorit, ndërsa jashtë përcjell folklorin përmes jazz-it”. Por, rezultati është një dhe i pandashëm: kënga e saj. Jo vetëm zëri dhe imagjinata krijuese, por edhe koncepti i qartë estetik e bën Elina Dunin artiste të madhe dhe jep siguri se ajo do të shkojë larg në rrugën që ka nisur.
Artisti natyrshëm realizon më së pari dhe kryesisht vetveten përmes veprës së vet. Dhe Elina Duni nuk bën përjashtim në këtë pikë. E tillë, ajo na drejtohet ne në Tiranë me të njëjtën gjuhë artistike siç u drejtohet adhuruesve të vet në Gjenevë, në Paris, në Mynih apo në Nju Jork. Fati ynë që në zanafillë kjo është gjuha jonë amtare. Fuqia krijuese e Elina Dunit e bën gjuhën tonë të kuptueshme e të pëlqyeshme edhe andej. Dhe me “gjuhë” unë nuk kam parasysh në këtë rast thjesht fjalorin, por krejt semantikën komplekse të komunikimit të artit, atë semantikë që e ndriçon identitetin tonë në një dritë të re, moderne. Faleminderit, Elina!


“Përlindja e Shqipënisë”, ja çfarë shkruhej në gazetën e parë të Vlorës


Bendis Pustina


Gazeta e parë e shtetit shqiptar është “Përlindja e Shqipëniës” (gusht 1913 deri më 28 mars 1914), botim zyrtar i Qeverisë së Vlorës. Në këtë gazetë fillimisht kryeredaktor ishte Dhimitër Berati, por ka kontribuar mjaft dhe publicisti Mihal Grameno. Në faqet e kësaj gazete, si mjet i komunikimit masiv dhe si dritare ndaj botës, gjenin vend që nga proklamatat dhe qarkoret e Qeverisë së Vlorës, notat e telegramet drejtuar Fuqive të Mëdha dhe qeverive të huaja e deri te shpalljet për kërkim nëpunësish në administratë dhe kriteret e kërkuara a formularët e thirrjeve për tender për ndërtimin e veprave dhe realizimin e investimeve të para të Qeverisë.
Misionin e saj gazeta e shpalli që në nëntitull: “Organ për (të) me mprojtur të drejtat kombëtare” dhe e ushtroi duke botuar në faqet e saj analiza të thella e të plota mbi gjendjen politike në Shqipëri, situatën ndërkombëtare, politikën e jashtme të Qeverisë për mbrojtjen e interesave kombëtare, si dhe kronika të paharrueshme të mizorive të pushtuesve serbë e greke mbi popullsinë civile të trojeve të mbetur jashtë kufijve. Shumica e kryeartikujve ishin politikë dhe i kushtoheshin mbrojtjes së interesave të vendit dhe luftës ndaj faktorëve kundërshtarë të brendshëm e të jashtëm të bashkimit e të përparimit të tij, gjithmonë nga këndvështrimi i Qeverisë së I. Qemalit.  Në brendësi të gazetës veç artikujve plot patos patriotik, gjen lajme të ndryshme nga vendi e bota, njoftime (lajmim apo zadhanie) e  deri te rubrikat kulturore, copëzat letrare e shkrimet në shërbim të krijimit të një shoqërie të emancipuar  shqiptare. Kjo gazetë, në kuadrin e rëndësisë së saj të përgjithshme, pasqyruar më sipër, pati rëndësi dhe si dëshmitare e historisë së gjuhës shqipe dhe administratës shqiptare. Në verën e vitit 1913 Qeveria nisi marrjen e masave të para  për ngritjen e shtetit dhe të administratës së tij, ku akti më i rëndësishëm është: “Kanuni i përtashëm i administratës civile të Shqipërisë”, që u botua në 22 nëntor 1913, ndërsa më parë ishte miratuar Kanuni i Zhurisë (13 maj 1913), akti i parë legjislativ në fushën e organizimit gjyqësor kombëtar. Gjuha shqipe, ndonëse e lëvruar dhe e kultivuar në letërsi e publicistikë, nuk kishte realizuar shfaqjen e saj në veprimtarinë e administratës shtetërore, si një ndër kërkesat e para të një shteti. Qeveria e Vlorës ishte ajo që hodhi hapat e parë në këtë drejtim.
Që në numrin 6 të saj, datë 30 gusht 1913, gazeta “Përlindja e Shqipëniës, e para gazetë zyrtare shqip, boton këtë “Lajmim”: “Pas dëshirës dhe n’emën të Zotëniës se Tij Kryetarit të Qeverriës, botojmë këtë lajmim: Duhet që të gjithë t’a dijnë mirë se, ç’në ditën fatbardhë që kur Shqipëria dolli më vehte, gjuha shqipe u ba gjuha zyrtare e vendit. Tani, në ç’do degë t’administratës, n’a lipsen npunës të cilët t’a njohin mirë, me shkrim e këndim, gjuhën amtare…” Ky njoftim ribotohet dhe në disa numra të mëpasëm me komentin: “Për t’a përhapur sa ma shumë ma të bukurin urdhër që ka dhanë qeverria gjer më sot po e botojmë përsëri.”
Në numrin10, datë 13 shtator 1913, botohet urdhri i Ministrisë së Arsimit mbi hapjen e shkollave fillore shqipe të detyrueshme që prej 16 shtatorit 1913Vendimet e mësipërme kishin një rëndësi të madhe jo vetëm për vetë gjuhën shqipe, që fitonte me këtë rast një funksion të ri shumë të rëndësishëm shoqëror, por njëkohësisht edhe përforcimin e karakterit të pavarur e të autoritetit të shtetit të ri shqiptar. Por, sigurisht, lufta për të konsoliduar gjuhën shqipe si gjuhë zyrtare të komunikimit në të gjithë administratën shtetërore shqiptare eci paralelisht e ndoshta me po aq përpjekje, sa ajo për sigurimin e tërësisë territoriale dhe vendosjen e autoritetit të shtetit të ri shqiptar në kufijtë që iu caktuan ndërkombëtarisht nga Konferenca e Londrës (1913).
Kështu, “Përlindja” ndihmoi ndër të tjera në përparimin e çështjes së gjuhës, jo vetëm nëpërmjet ngritjes së problemit politikisht, por edhe gjuhësisht, nëpërmjet rubrikave a artikujve si: “Skanjet teknike” (termat teknikë), “Bisedim gjuhe” etj., ku bashkëpunonin personalitete të atëhershme të gjuhës e kulturës shqiptare, si Aleksandër Xhuvani, Sali Gjuka, Kristo Floqi, Thanas Floqi etj.
Në lidhje me detyrimin e përdorimit të gjuhës shqipe në korrespondencën zyrtare, në artikullin “Për nënpunësit” i bëhet thirrje Qeverisë të vendosë afate për mësimin e gjuhës shqipe nga ata nëpunës që nuk e dinin, ndryshe duhet të lironin vendet, pasi Shqipëria e re nuk mund të qeverisej veçse me gjuhën shqipe.
“Gjyqësia në Shqipërië“ është një artikull mjaft i rëndësishëm i Kristo Floqit, “Kryetar i Gjykatoriëvet Politike e Penale të Vlorës”, mbi shqipen në jurisprudencë e zyra dhe përkthimin e terminologjisë gjyqësore (“Përlindja e Shqipniës“ dt. 3/16 gusht 1913, f.3, dhe vazhdimi i artikullit më dt. 7/20 gusht 1913, f.2). Po citojmë disa rreshta prej tij, ku analizohen shkaqet përse gjuha shqipe, megjithëse e shpallur zyrtare, nuk po përdorej ende:“Guverna edhe veçanërisht ministori’ e Drejtësiës dha urdhër akoma të përdoret edhe gjuha Shqip, si gjuhë zyrtare nëpër zyrat offiqiale, po mjerisht ky urdhër mbet vetëm i shkruar më kartë edhe as fare i zbatuar në veprim… shkaku i parë është që të  9/10 e nëpunësve nuk dinë të shkruajn’ e të këndojnë gjuhën shqip dhe i dyti, që më të shumët e nëpunësve s’duan të përdoret gjuha shqip. Këta të dytit ndahen në tre kategoria. 1) Në ata që pandehin se gjuha shqip s’është e plottë edhe s’mbush gjithë nevojat, 2) në ata që dinë pak të shkruajnë… dhe 3) në ata që pandehin se mos këto shkronja gjaure (!) prishin fenë muhamedane etj. etj. gjepura”.  Përveç këtyre si shkak për mospërdorimin e shqipes në gjykatat, K. Floqipërmendte dhe zbatimin e “nomeve” (ligjeve) të Turqisë, të vështira për t’u përkthyer në shqip, e njoftonte punën e tij mbi hartimin e“kushteve të gjuhës gjyqore”, të cilat për lehtësi kuptimi do të botoheshin të shpjeguara në tri-katër gjuhë.
Falë projektit të admirueshëm të Bibliotekës Kombëtare të Shqipërisë dhe Bibliotekës Kombëtare dhe Universitare të Kosovës, të gjitha këto shkrime, lajme, copëza nga mozaiku historik i foshnjërisë së shtetit shqiptar bëhen tani lehtësisht të arritshme, nëpërmjet riprodhimit të koleksionit të gazetës “Perlindja e Shqipëniës”,e sidomos versionit të tij elektronik,duke na dhënë atmosferën e kohës e duke na kthyer  në atë periudhë të shqetësuar, por njëherësh plot idealizëm e optimizëm kolektiv për fatet e Kombit.
Mapo

Mitologjia shqiptare me zana e djaj, por pa zota


 Arshi Pipa  

zanaPër herë të parë është botuar në gazetën “Standard”, i përkthyer në shqip, studimi i Arshi Pipës për mitologjinë shqiptare shkruar për Diksionerin francez të Mitologjive të botuar në vitin 1981 në Paris nga Y. Bonnefoy, vol. I ff. 5-7. Atëherë çfarë paraqet si fizionomi të vetën, si tipare dalluese, mitologjia shqiptare? – pyet Pipa në pjesën e mëposhtme, pasi hedh vështrimin mbi disa mite që janë të njohura edhe për disa popuj të Ballkanit, duke dhënë përgjigjen se mitologjia shqiptare dallon, se nuk ka zota dhe hyjnitë janë të dorës së dytë.








Mitologjia shqiptare nuk përbën ende objektin e një monografije, por subjekti është trajtuar në shumë ese dhe artikuj të gjuhësisë, folklorit dhe etnografisë. Mund të thuhet se kjo mitologji është e tipit pagan ballkanik. Fetë monoteiste që i janë mbivendosur – katolike në Veri, ortodokse në Jug, islamike në mbarë vendin – pak e kanë prekur natyrën e saj. Historia e shqiptarëve, origjina e të cilëve fillon që nga migrimet e para indoeuropiane në Ballkan, është një vazhdimësi pushtimesh nga ana e popujve që i rrethojnë: romakë, gjatë Lashtësisë, sllavë, grekë e italianë në Mesjetë, turq, në fillim të erës moderne. Prandej pritet që mitologjia shqiptare të jetë mjaft sinkretike. Mund të flitet për shtresa alogjene përgjatë boshtit të një konstanteje lehtësisht të identifikueshme që është: kulti i karakterit (genit) të racës.
Hyjnitë e kësaj mitologjije janë thuajse të gjithë paganë. Aty janë nuset e malit dhe këshetat, por edhe shtojzavallet dhe zanat. Gjenden gjigantë të kobshëm balozët, katallajt, por edhe thopçat (xhuxhat që argëtohen duke shpotitur njerëzit). Ndeshen edhe karkanxholët dhe një variant i kacilmicit. “Përbindshat janë me shumicë: gogolët, kuçedrat, lubitë. Metamorfozat janë të shpeshta: burri shndërrohet në dre, ujk, hut; gruaja në nuse lale, qyqe, turtulleshë. Hyjnitë e shtëpisë mund të kenë një formë njerëzore si nana e votrës ose shtazore (vitore, një lloj gjarpëri). Flijohen kafshët (dikur femrat) mbi themelet e një ndërtese; Bëhen magjira (p. sh. për ta bërë mashkullin impotent). Ka këngë namatisjeje, të tjera për të sjellë shiun. Gjuhet me gurë hëna e eklipsuar për të trembur ujqërit që e sulmojnë. Objektet magjike – pasqyrat, nuskat, unazat–luajnë një rol të madh. I besohet syrit të keq, ëndrrave paralajmëruese. I besohet fuqisë së gurëve, bimëve. Por kryesisht i besohet fuqisë së heroit.
Kulti i heroit, i dëshmuar nga një traditë e gjatë kombëtare që pasqyrohet në epopenë popullore si dhe në të drejtën zakonore, ka ruajtur një karakter mitik në disa krahina të Shqipërisë së Veriut. Të mbrojtur nga male të thepisur, banorët e tyre kanë mundur t’u rezistojnë kolonizimeve romake dhe sllave dhe madje kanë mundur të ruajnë një lloj autonomije gjatë sundimit turk. Barinjtë e Veriut, në pjesën më të madhe katolikë, vazhdojnë te quhen Uk, Dash, Shpend, Sokol: ata adhurojnë zjarrin (ta pështysh është tabu), betohen për Qiell e për Tokë, vajtojnë të vdekurit e tyre duke gërvishtur fytyrën sipas një rituali që është mbeturinë e një valleje; u besojnë orëve të vendit, shpirtrave, djajëve, magjistareve, vampirëve. Totemizmi dhe animizmi përzihen me mitet klasike dhe me legjendat mesjetare. Uliksi e Perseu i kanë ekuivalentët e tyre. Polifemi shqiptar (KK5) quhet katallâ, në kujtim të mizorive të mercenarëve katalanas të shek. XIV të. Zana, mbrojtësja e heroit, është deri etimologjikisht e afërt me Dianën (perëndesha romake shoqërohet nga një drenushë, kafsha e hyjnisë shqiptare është dhija e egër), kurse për funksionet e saj ajo merr nga zana sllave, Vila. Vetë emri shtojzavalle është një rast sinkretizimi pagano–kristian: Shtoj, Zo(t), vallet.
Shumë nga këto besime pagane janë të njëllojta për më shumë se një popull ballkanik, ndërsa të tjera janë me origjinë latine e ndoshta kelte. Atëherë çfarë paraqet si fizionomi të veten, si tipare dalluese, mitologjia shqiptare?
Kjo mitologji nuk ka zota. Hyjnitë janë të dorës së dytë dhe nuk kanë emra të përvetshëm, ose emri i tyre është kolektiv. Betohet për qiell e për tokë, thërritet dielli e hëna. Por janë vetëm personifikime elementesh ose sendesh fizike, jo persona. Ndërmjet elementeve toka është mbizotëruese. Cilësia sipërore e heroit, ose i heroinës të çon tek ajo: burri i dheut, e bukura e dheut. Beja më gur është solemne. (Gjeçov $ 534). Kush betohet mbi gurë do të ngurtësohet nëse e shkel betimin e tij. (zanat e kanë fuqinë e vështrimit që ngurtëson) Gjenden murana aty ku dikush ka qenë vrarë për gjakmarrje
(Çabej 360). Dhe hidhen gurë për të lehtësuar lodhjen – (me lanë pritesën).
Një tjetër tipar`dallues është mungesa e një jete përtej –varrit. Qielli nuk ka asgjë qiellore, nuk ekziston ferri. Besimi te kukuthët, lugetërit, vurkullakët është i përhapur; por këta janë shpirtra të munduar që toka i flak jashtë për shkak të ndonjë keqbërjeje të rëndë. Ky shpirt është një hie ose një abe një mbështjellje trupore e pajisur me nje mbeturinë materialiteti (ai mund të ngrejë pesha).
Mitologjia shqiptare me zana e me djaj, por pa zota e pa eskatologji dhe ku vetë konceptimi i shpirtit është plotësisht negativ, është pra, krejtësisht tokësor. Ajo është organizuar rreth bipolaritetit etik të së mirës dhe së keqes. Nga njëra anë ka një monstër – kulçedra ose kuçedra, mamadraga - e përfytyruar si një gjarpër me shtatë koka që than ujrat dhe helmon ajrin. Në anën tjetër ka një hero mitik që e përball në shpellën e tij dhe e mbyt. Në Jug, ku pushteti i Sulltanit zëvëndësoi atë të Perandorit bizantin, shpesh ky hero është fisnik (djali i mbretit), ndërsa në Veri ai është një bir i popullit i lindur drangue. Njeriu-drangu ka flatra nën krahë, ai mund të fluturojë. Këtu njihet miti i Herkulit që lufton Hydrën, që u bë pastaj ai i Shën Gjergjit që mbyt dragoin. Shën Gjergji është shumë popullor në Shqipëri, dhe festa e tij përket me ardhjen e pranverës. Gjergj është gjithashtu emri i një heroi që çliron vendin e vet nga një monstër i zi i dalur nga deti, n’atë që është, ndoshta, rapsodia më e bukur shqiptare.
Mitologjia shqiptare, monumenti i së cilës është cikli i rapsodive të Veriut, ekzalton një konceptim të jetës heroike tepër etnike. Heronjtë kryesorë të këtij cikli, Muji e Halili, kanë emra myslimanë, të huazuar nga këngët epike boshnjake, nga të cilat huazojnë edhe metrikën (rapsoditë këndohen nën tingujt e lahutës). Por këto elemente alogjene nuk e prishin aspak substraktin autokton të këngëve mitike. Muji është një bari që zanat e maleve, në këmbim të një shërbimi që ai u ka bërë, e kanë pajisur me një fuqi mbinjerëzore – ai mund të shkulë me rrënjë lisat (KK7). Një rapsodi tjetër ia atribuon këtë fuqi talentit të tij prej gjahtari: ai ka mundur të kapë tri dhitë me brirë ari ku fshihet fuqia e zanave (KK1). Muji i masakron armiqtë e tij, sllavët, por jo pa pësuar dhe ai vetë. Një rapsodi e tregon të plagosur rëndë, të shoqëruar nga shpirti i tij mbrojtës, ora, mes një gjarpëri që i kujdeset dhe një ujku që e ruan (KK23). Kur ai vdes, armiku vjen ta provokojë në varrin e tij. Ai zgjohet dhe thërret, me ndërmjetësinë e një zogu, ndihmën e Halilit, që vret Sllavin dhe çvarros vëllain e vet (KK32). Muji kthehet në jetë. Një ditë ai bën mbi dorën e vet provën e plumbit. Kur e sheh dorën e shpuar, ai e di që koha e tij ka mbaruar. Ai zhduket atëherë nën tokë, si Edipi në Kolonë, për të pritur, me durim, kthimin mbi tokë të erës heroike (KK Parathënie).
Vico e konceptoi histornë e njërezimit si një proces ciklik që kalon nëpërmjet tri fazave: teologjike, historike dhe njerëzore. Mendësija mitologjike shqiptare e ka zbehur të parën, për t’u ndjerë e kënaqur në të dytën, duke refuzuar të dalë jashtë saj. Muji nuk është i vetmi përfaqsues i kësaj mendësije. Një shembull tjetër është ai i vetë heroit kombëtar, Gjergj Kastriotit, i mbiquajtur Skanderbeg (1405- 1468). Humanisti shiptar, Marin Barleti, që ka shkruar të parën histori në formë romani të heroit, (v. 1510) tregon se nëna e tij ëndërroi se po lindëte një dragua, trupi i të cilit mbulonte gjithë Shqipërinë, dhe që goja e tij shqyente turqit. Populli e kaq përpunuar këtë mit, duke e bërë Skandërbeun një titan që mund të shtrije përtokë “pesëdhjetë burra” dhe musteqet e të cilit janë “katër pëllëmbë”. Ai hjedh kundër armiqve që e rrethojnë shkëmbinj “të mëdhenj sa një shtëpi”, dhe ndalon me “një të rënë të këmbës” ujrat e një lumi për të mos i lënë armiqtë të kalojnë. Ai është i pacënueshëm mbasi “ka lindur me këmishë” (d.m.th. i mbështjellur me placentën). Kali i tij fluturon nga një shkrep te tjetri, duke lënë, kur prek tokën, gjurmët e patkojve të tij – që shihen edhe sot. Dhe kur Skanderbeu vdes, populli e çvarros për të bërë me kockat e tij nuska (Ska. 113, 116, 113, 24,25, 127,206).
Përktheu nga origjinali (në frëngjisht): Nedret Kalakulla

    
BIBLIOGRAFI

HAHN, J. VON. Albanesiche Studien 1-3, Iena, 1854; Griechische und albanische Märshen I-II, Leipsig, 1864. PEDERSEN, HOLGER : Zur albanesischen Volkskunde, Copenhague, 1898. LAMBERTZ, MAXIMILIAN, Albanische Märchen und andere Texte zur albanischen Volkskunde, Vienne, 1922. JOLK, NORBERT, Linguistisch-kulturhistorische Untersuchungen aus dem Bereiche des Albanischen, Berlin-Leipzig. 1923 Visaret e Kombit II; Kangë kreshnikësh e legjenda, “Le Trésor de la Nation II ; Chants épiques et légendes” (B. PALAJ, D.KURTI) Tirana 1937 (shkur. KK). GJEÇOV, SHTJEFËN, Codice di Lek Dukagjini ossia diritto consuetudinario delle montagne d’Albania (përk. P.DODAJ) Romë 1941. ÇABEJ, EQREM, “Albanische Volkskunde “ te Südost-Forschungen XXV (1996): 333-87 (përmban një listë pothuajse të plotë të hyjnive dhe të monstrave). Tregime dhe këngë popullore për Skenderbeun, (Q. HAXHIHASANI, Z.SAKO) Tirana 1967 (shkur. Sca)
PIPA. A. Rusha, Munich 1968 (poemë epike që përmban elemete mitike). CAMAJ, M. Legjenda, Romë 1964 (poema lirike të bazuara mbi legjenda e mite)

Revolta e Atlasit


Eleni Laperi



Kush e ka vizituar Nju Jorkun dhe nuk ka provuar shijen e energjisë? Qyteti gjigant të rrëmben në vorbullën e tij dhe e ke të pamundur t’i shmangesh rrymës që të gllabëron e të bën të ecësh thuajse me vrap, e të marrësh frymë thellë, e të ndjesh respekt për veten.
E rrethuar me aureolë energjie isha duke shkuar për në redaksinë e revistës Harper’s për të marrë disa të dhëna mbi krijimtarinë e Roz Uajlldër Lejn; më duheshin për librin tim. Këmbët më ndalën para skulpturës aq të bukur të Atlasit, një nga veprat më të njohura në stilin Art Deko e skulptorit Li Oskar Lori. Skulptura ngrihet në ballë të godinës së Qendrës Rokfeler, në Avenynë e 5-të. Figura e heroit, e titanit Atlas – që u detyrua nga Zeusi të mbante mbi supe kupën e qiellit, se u ngrit kundër zotave të Olimpit -, rri në ballë të godinës që prej vitit 1937, madhështore, e rreptë, emocionuese. Kur e vështron nga afër, skulptura të zbulon një varg domethëniesh të tjera. Aksi i sferës mbi supet e tij tregon Yllin e Veriut. Mbi një gjysmëhark, që mbështetet mbi shpatullat e krahët e hapura të heroit janë gdhendur simbolet e Mërkurit, Venerës, Tokës, Marsit, Jupiterit, Saturnit, Uranit dhe Neptunit. Ngjitur me simbolin e Tokës është edhe simboli i Hënës. Ndërsa në një prej unazave të sferës janë simbolet e dymbëdhjetë konstelacioneve, nëpër të cilat dielli kalon gjatë një viti. Po Qendra Rokfeler e Artit nuk ka vetëm këtë vepër arti. Ajo është e stolisur ngado me skulptura, relieve, afreske, thënie, që njeriun e thjeshtë e kënaqin dhe i mësojnë gjëra të mençura, mendimtarin e vënë në mendime, polemistit i japin shkak për reagim. Qëllimi i gjithë atyre heronjve, titanë mitikë apo vdektarë, të koleksionit të Qendrës Rokfeler bazohet mbi të njëjtën temë: respekti për forcën e punës dhe përpjekjeve të Njeriut, himnizimi i fuqisë së Urtësisë e Diturisë, triumfi i Njeriut mbi Zotin nëpërmjet Dijes. Qendra Rokfeler është shembull se si përdoren me sukses energjitë dhe paratë e njeriut.
Isha fokusuar në kërkimet mbi veprën e Roz Uajlldër Lejn, po titani Atlas më solli ndër mënd jo vetëm veprat e saj po edhe vepra të Izabel Paterson dhe Ein Rand. Të tria mendimtaret amerikane mbahen si themelueset e lëvizjes së re liberale në SHBA-në e viteve ‘40. Ato i kanë thurur lavd lirisë së individit dhe superioritetit, që të siguron mençuria, dija dhe puna. Në librat e tyre tregohet se titanë që ngrihen kundër zotave gjen edhe sot mes njerëzve në Tokë. Janë ata që përdorin drejt energjitë natyrore të njeriut e sjellin përparimin. Xhim Pauell, publicist i Nju Jork Tajms, Uoll Strit Xhurnëll etj., thotë se ‘në kohën më të keqe ato tri gra dëbuan frikën. Ato guxuan të deklarojnë të keqen e kolektivizimit dhe u ngritën për të drejtat natyrore të njeriut, e vetmja filozofi që siguron një bazë morale për t’iu kundërvënë tiranive kudo…’
Ndërkohë që shumica e historianëve fokusohej te udhëheqësit, Roz Uajlldër Lejn me librin e saj ‘Zbulimi i Lirisë, Lufta e Njeriut kundër Autoritetit’ fokusohet te betejat mijëravjeçare të individit të thjeshtë, që sfidoi prijësit dhe prodhoi begati. Shembull më i mirë për këtë ishte revolucioni amerikan, i cili arriti në pak shekuj atë që Evropa e arriti pas mijëvjeçarësh.
Isabel Paterson, te libri i saj ‘Zoti i Makinës’, thotë se ishin ndërmarrjet private ato që nxorën hekurin, e shkrinë, farkëtuan çelikun, shpikën makinën me avull, ndërtuan aparatura, prodhuan dhe akumuluan kapitalin, duke ditur t’i organizonin përpjekjet e tyre. ‘Ajo që njerëzit urrejnë’, thotë Paterson, ‘janë monopolet, i vetmi kontribut i dhënë nga politika në këtë proces’.
Ayn Rand, te romani ‘Revolta e Atlasit’, për të cilin punoi për gati katërmbëdhjetë vite, me anë të personazheve shpalos filozofinë e saj për lirinë, paranë dhe seksin. Gjatë leximit të librit, si refren del figura misterioze e gjeniut Xhon Galt, që e mban lexuesin me frymën peshë. Libri të nxit të kuptosh se çfarë do të ndodhte, në se gjithë njerëzit më prodhimtarë të botës do të ngriheshin në grevë kundër taksambledhësve e mënyrave të tjera të shfrytëzimit nga autoritetet. Apo, në se shprehemi me fjalët e Francisko d’Ankonias, çfarë do të ndodhte në se Atlasi do shkundte kupolën e qiellit nga supet e tij.
Libri ‘Revolta e Atlasit’ është shitur në dhjetëra miliona kopje. Në revistën ‘The Economist’, më 26 shkurt 2009 shkruhej për ‘Revoltën e Atlasit’: ‘Sa herë që qeveritë ndërhyjnë në tregjet, lexuesit rendin ta blenë librin e Rand. Pse? Arsyeja shpjegohet me emrin e një grupi në Facebook, rrjeti social më i madh në botë, i quajtur: “Read the news today? It’s like ‘Atlas Shrugged’ is happening in real life”. Grupi dhe një kor i madh blogerash zemërakë pohojnë se jeta po imiton artin.’
Fatmirësisht nga shtëpia botuese ‘Pegi’ në Tiranë është sjellë në shqip ‘Revolta e Atlasit’ e Ein Rand, me përkthimin e bukur të Amik Kasoruhos. Tani edhe lexuesi shqiptar mund të mësojë nga ‘Revolta e Atlasit’. Se ndoshta është koha që shqiptarët të vrapojë ta blejë librin e Rand.

Flet Faik Konica


Nga FAN NOLI

Faik Konica

Në një silan të Vienës, duke pirë nga një kupë të tretë “Gumbold Skirchnor” po bisedonim me F.K. mbi Partitë Politike të Inglisë, në prill të motit 1915.

Nga Inglia ishim hedhur në Shqipëri, kur servitori na solli kupën e katërt dhe atëherë unë pyeta Faikun, a duhet ta kopjojmë në Shqipëri sistemin e qeverimit me anë dy Partish, një konservatore dhe tjetra liberale të cilat hipin në fuqi njëra pas tjetrës sipas votës së popullit. “Jo – tha Faiku – s’është punë që bëhet. S’mund të kemi një parti konservatore në Shqipëri, se konservator do me thënë ay që konservon një trashëgimi të vyer politike. P.sh. inglizi është konservator se dëshëron të konservojë Perandorinë inglize, pasurinë inglize dhe institutet inglize që krijuan këtë perandori. Po ne shqiptarët ç’kemi trashëguar dhe ç’të konservojmë? Feudalizmin e Bejlerëve, Patriarkalizmin e Malësorëve apo Banditizmin e Fshatarëve?”

Këtu erdhi servitori dhe solli kupën e pestë, Faiku e zbrazi dhe vazhdoi: “Nga ana tjetër s’mund të kemi as parti liberale, se liberalizmi ingliz i bëri reformat me ngadalë, e zë lepurin me araba, me urt’ e butë e plot tiganin dhe gjersa t’i bëjmë ne reformat si inglizët na piu morri e na hëngri greku e serbi dhe italiani.”

Servitori, i cili na përgjonte, na solli menjëherë kupën e gjashtë.

“Jo, or jo, – konkludoi Faiku, – nuk duhet të kemi as Parti Konservatore, as Liberale pas mënyrës inglize, se as njëra as tjetra nuk na hyjnë në punë në Shqipëri. Neve nuk na duhen dy partira, por vetëm një, njëzë dhe njëckë Parti revolucionare. Shqipëria është si një shtëpi e vjetër që duhet rrëxuar dhe duhet rindërtuar që nga themelet.”

Kur ua tregoj miqve këtë bashkëfjalim, të gjithë më shikojnë me dyshim, duke kujtuar që tallem me ta, se të gjithë e dinë Faikun si konservator dhe pak a shumë reaksionar. Po kjo nuk është e vërtetë. Faiku në djalëri kishte kaluar nëpër të gjithë ideologjitë revolucinare dhe jo përcipë a shkel e shko, po kishte hyrë thellë dhe e kishte studiuar me zjarr e pasion Karl Marxin, e dinte në majë të gishtërinjve dhe gjithnjë fliste për atë me respekt si për ndonjë dhaskal të vjetër të djalërisë nga i cili kishte mësuar shumë gjëra, ndonëse nuk i besonte që të gjitha. Jo, Faiku nuk ka qenë kurrë konservator a reaksionar. Po ta kruanje pak menjëherë çfaqej revolucionari i vjetër.


“Dielli”, 25 dhjetor 1945

Kur shkrimtarët shkruajnë për shkrimtarët


MOIKOM ZEQO


MOIKOM ZEQO

Kur shkrimtarët shkruajnë romane për shkrimtarët, kapërcehet trilli për personazhet e panjohur, pra edhe të shpikur. Këtu nis një aventurë mendore e tjetërllojtë. E vërteta se edhe shkrimtarët adhurojnë shkrimtarët tingëllon si apoteozë, ose idiolatri kulturore.
Në fakt, shkrimtarët shkruajnë për shkrimtarët e tjerë, për binjakët shpirtërorë.
Pra, një formë inteligjente, dinake dhe e pëlleshme për të shkruar për vetveten. Narcizëm estetik.
Në vitin 1907, Gaillaume Apollinaire, poet dhe shkrimtar ikonoklast francez, botoi romanin surreal “La femme assise” (Gruaja ndenjur). Personazhi kryesor i romanit është Pablo Canouris (Kanuri). Një personazh i kryqëzuar, me tipare të shkrimtarit shqiptar Faik Konica dhe të piktorit gjenial Pablo Pikaso, me origjinë spanjolle.
Ky krijim i hibridizuar është ankthi i Apollinaire-it për metamorfoza dhe dyzime në formën e njësimit (sigurisht, edhe për pseudonime). Apollinaire-i ftillëzon vullnetin e tij për ta riparë botën në të gjitha pamjet, qeniet, edhe përballë, edhe në profil, si në vetë pikturat tronditëse dhe provokuese të Pikasosë.
Personazhi centaur Pablo Kanuri mban si emër emrin e saktë të Pikasosë dhe si mbiemër mbiemrin e virtualizuar të Konicës. E habitshme.
Një dozë hokatare humori, ndoshta dhe ironie.
Apollinaire-i shkruan: “Me origjinë shqiptare, Pablo Kanuri është i lindur në Spanjë, në Malaga, por arti dhe truri i tij, i shënjuar me atë forcë realiste që karakterizon prodhimet dhe mendjet e Gadishullit Iberik, kanë ruajtur atë dëlirësi dhe atë vërtetësi rebele që u vijnë nga të parët e vet… Në karakterin e Kamurit përzihej Shqipëria dhe Spanja. Nga pamja ishte siç janë shqiptarët, midis të cilëve ka burra të hijshëm, fisnikë, guximtarë, por që kanë një prirje për vetëvrasje, që të bën të rrëqethesh për racën e tyre, sikur vetëtitë e tyre seksuale të mos e hiqnin qafe mërzitjen e tyre nga jeta. Ajo çka qe spanjolle te Kamuri, nuk përjashtonte shijen e kërkuar të vdekjes me dashje dhe ruante për femrat një shije spanjolle tepër të shqiptarizuar».
Romani flet për rrëmbimin e një gruaje nga shqiptaro-spanjolli i guximshëm dhe kokëshkretë si Kazanova dhe Kaliostri. Aventura e epërme dhe paradoksale e dashurisë. Këtë roman e ka lexuar shkrimtari argjentinas me origjinë shqiptare, Ernesto Sabato.
Në një shkrim për shqiptarët, Sabato rithekson idenë e prirjes së vetëvrasjes që kanë shqiptarët si metaforë ekzistenciale, ashtu siç edhe e koncepton trishtueshëm dhe filozofikisht, edhe Albert Camus-i.
Më 1926-n, fill mbas vdekjes së Franc Kafkës, miku i tij i ngushtë, Max Brod-i, boton romanin “Mbretëria e lumtur e lumturisë”. Në këtë roman Brod-i ka si personazh Kafkën, por me emrin Garta, dhe veten me emrin Nowy-i. Veten e paraqet si seksoman të suksesshëm, kurse Kafkën-Garta e paraqet si “një shenjtor të dëlirësisë kozmike, që donte pastërtinë absolute, nuk mund të donte gjithfarë sendi tjetër…”.
Milan Kundera me nervozizëm neurotik e quan këtë roman “një shkarravinë, karikaturë romaneske që estetikisht është në polin e kundërt me artin e vetë Kafkës”.
Kështu, biografinë e Kafkës Brodi e shndërron në hagjiografi dhe krijon një mitologji të rreme. E vërteta është krejt ndryshe: edhe Kafka ka qenë një aventurier i jetës seksuale dhe nuk kishte asnjë atribut shenjtërie fetare dhe morale. Post coitum omne animal triste.
Çdo zbulim i një kotësie dhe gënjeshtre është burimi i komikes. Brod-i mistifikon.
Revolta e Kunderës është e saktë.
Por edhe romani i Apollinaire-it, edhe ai i Brod-it, janë një kundërshti këlthitëse.
Si personazh romani, Konica është me më tepër fat. Ai nuk u bë shkrimtar botëror si Kafka, por kjo nuk ka asnjë rëndësi. Si shkrimtar shqiptar qe i vetëmjaftueshëm, por ndoshta edhe më i çuditshëm, më sqimatar dhe shumë herë më i ditur se sa Kafka.
Konica shpiku figurën e Doktor Gjilpërës, që është ai vetë. Kërkoi metamorfozën e Eskulapit mitik.
Brenda Kafkës së Eskulapit vuri trurin e tij, ku dituritë, sarkazmat, alegoritë shpërthenin. Ja një dialog i hatashëm: “S’mbaj mend mirë se ç`thotë Hipokrati për duhanin”, tha Dr. Protogora Dhalla. “Duhet kënduar korrespondenca e Hipokratit me inglizin Sir Walter Ralligh-in, që pruri i pari duhanin në Europë”, këshilloi Dr. Gjilpëra. “Nuk e kam kënduar”, tha Dr. Dhalla. “Por gjëja më interesante, – shtoi Dr. Gjilpëra, – është korrespondenca e Herodotit me Abraham Linkolnin”.
Franc Kafka skaliti makthin e pakuptimshmërisë.
Te romani i tij “Kështjella”, i zoti kont i kështjellës u jep urdhra të gjithëve, por nuk e ka parë askush, as e ka takuar fizikisht asnjeri. Moskuptim absurd, kozmik.
Te Konica dialogët janë gjithashtu kafkianë në shumë raste, por për fat Konica nuk është aspak kafkian, shenjë kjo e përkorjes dhe e pavarësisë së tij intelektuale. Ata që çmenden mbas Kafkës, nuk e njohin Konicën. Realiteti arnohet nga rastësitë.
Si personazh i Apollinaire-it, Konica është më i vërtetë se sa Kafka-Gerta, te romani i harruar dhe apologjik i Max Brod-it. Të jesh i panjohur nuk është as sakrilegj e as fatkeqësi e pariparueshme. Faik Konica nuk e çan kokën për këtë dilemë. Nuk i intereson fama, as lekturat shkollore, as simpoziumet akademike europiane, për emrat e mëdhenj të letrave. Ai kishte një talent të jashtëzakonshëm, mahniti Apollinaire-in dhe Remy De Gourmont-in. Dhe kjo qe, e ritheksoj – krejt e vetëmjaftueshme.
Gjithçka që vjen më pas, është heshtje – thotë Hamleti.

Fundi - Samuel Beckett

Samuel Beckett


Ata më veshën dhe më dhanë para. E dija përse hynin në punë paratë, më duheshin që t’ia nisja. Dhe kur të mbaronin do më duhej të gjeja të tjera në qoftë se doja të vazhdoja. Po njësoj edhe me këpucët, kur ato te shqepeshin mua do më duhej t’i qepja apo të gjeja një pale të tjera, ose të ecja këmbëzbathur në qoftë se doja të vazhdoja. As e vlen ta përmendësh, por njësoj kjo punë edhe për pallton dhe pantallonat, vetëm se me këtë dallim që unë mund të vazhdoja me po ato mëngë këmishe në qoftë se doja të vazhdoja. Veshja, këpucët, çorapet, pantallonat, këmisha, palltoja, kapelja, nuk qenë të reja, por i ndjeri duhet të ketë qenë pakëz më i shkurtër dhe cazë më i dobët, sepse në fillim fare teshat nuk më vinin kaq mirë sa ç’më erdhën nga tani fundi, sidomos këmisha dhe shkuan një dorë e mirë ditësh para se të arrija të mbërtheja te gryka kopsën e sipërme apo ta vishja me kollaren që i rrinte më mirë apo të bashkoja lidhëset mes këmbëve në mënyrën që më kishte mësuar nëna. Ai duhet ta ketë vënë për herë të parë në kokë të Dielën kur ka shkuar në këshillimore, pa bënte më ballë. Qoftë kështu, kapelja qe një lë gjendje shumë të mirë.
Unë thashë, Ti mbaje kapelën tënde dhe kthemë timen. Dhe shtova, kthemë pallton. Ata m’u kthyen e thanë që i kishin djegur të gjitha bashkë me rrobet e tjera. E kuptova që fundi qe afër, po të paktën qe afër. Më vonë u përpoqa ta ndërroj këtë kapele për një kapë apo ndonjë gjë të ngjashme që të mund të ma vinte poshtazi fytyrën, por pa sukses. E megjithatë unë s’mund të shkoja kokëzbathur, me kafkën në atë gjendje. Në fillim kjo kapele më rrinte fare ngushtë,
me kohë pastaj m’u volit. Pas diskutimesh të gjata, ata më dhanë një lidhëse. Dukej si lidhësja e duhur por mua as që më pëlqeu. Kur më në fund m’u dha qeshë shumë i lodhur ta ktheja mbrapsht. Por në fund të fundit më vleu shumë. Nuk isha në terezi por ata më thënë që isha mirë. Ata as nuk morën mundim t’i binin ca më gjatë me fjalë që unë isha po aq mirë sa ç’kam qenë përherë, por tamam këtu ndërlikohet puna. U shtriva si pa frymë në shtrat dhe u
deshën tri gra të më vishnin pantallonat. Ato, u duk hapur që nuk shfaqën ndonjë interes për pjesët e mia intime të cilat me thënë të vërtetën as e vlenin vëmendjen. Por ato mund ta kishin hedhur ndonjë vërejtje. Kur patën mbaruar unë u ngrita dhe vesha pa ndihmën e tyre gjithë ç’më kish mbetur pa veshur. Ata më thanë të rrija në shtrat e të prisja. Gjithë shtrojat qenë zhdukur. Kjo m’i cingërisi nervat, por ata nuk me lanë të prisja në shtratin që njihja, duke më lënë në atë të ftohtë karfosur në këto rroba që vinin era sulfur. Unë thashë, Të më kishit lënë në shtrat sa të vinte ora. Dy burra të veshur në të bardha erdhën me çekiç në duar. Ata çmontuan shtratin dhe i morën me vete tërë pjesët. Njëra prej grave i ndoqi ata jashtë, pastaj u kthye me një karrige
në duar që e vuri përballë meje. Çfarë nuk sajova që t’iu dukesha i nevrikosur. Por që ta bëja atyre fare të qartë sa i xhindosur qeshë që ata nuk më lanë në shtratin tim deri sa të
vinte ora, ia rrasa me shkel karriges me sa më hante krimba dhe ajo fluturoi në ajër. Një burrë mu afrua dhe më dha shenjë të ndiqja. Në korridor ai më zgjati një fletë që ta firmosja. -Po kjo, ç’është, leje kalimi? Është dëftesë pagese, – më tha ai, – për rrobat dhe paratë që more. Ç’para, fola unë. Aty shkruhej se paratë i kisha marrë. Dhe të mendosh që po dilja që andej pa qindarkë në xhep. Shuma në fjalë nuk qe ndonjë kushedi krahasuar me shuma të tjera. Por m’u duk goxha. Pashë sendet e dashura, shokë në ato orë të pafundme e të zvargura. Froni, për shembull, më i dashuri për mua. Mbasditeve të stërgjata prisnim së bashku të vinte ora e gjumit. Me kohë ndjeva jetën e tij të drunjtë të më pushtonte gjer kur u bëra edhe unë vetë pjesë e drurit të tij të vjetër. Madje kishte edhe një vrimë për cistin tim. Pastaj kanati i penxheres shkoi bashkë me mballomat e akullit ku m’u e zakon të ngjeshja syrin në orët e nevojës e më rrallë akoma prej kotësisë. -Të detyrohem shumë, – i thashë, – a ka ndonjë ligj që të ndalon ty të më nxjerrësh në rrugë lakuriq e xhepshpuar? Kjo do ta dëmtonte emrin që gëzojnë në kaq vjet. -Po ata, – thashë, – s’ mund të më mbajnë edhe ca kohë, ndofta këtu mund të jem i dobishëm. I dobishëm, tha ai, t’i lëmë tani shakatë, pse ti mund të bëhesh i dobishëm? Një grimë herë më vonë shtoi, Sikur ata të besonin se ti vërtetë dëshirojë të ishe i dobishëm këtu, nuk ka pikë dyshimi që do të të kishim mbajtur. Sa herë thashë që do ta detyroj veten të jem i dobishëm, saqë do bëja çap t’ia filloja prapë nga e para. Sa i dobët u ndjeva! Thashë, po ndofta ata jepnin pëlqimin të më kthenin paratë dhe të më mbanin edhe ca. Ky është institucioni bamirës, tha ai, dhe paratë të dhurohen kur largohesh që këtej. Kur të të mbarohen duhet të gjesh të tjera, në qoftë se do të vazhdosh akoma. Çfarëdo të bësh kurrë mos u kthe më këtu, derisa s’do të të hapet kurrë. As në degët tona mos u duk, kanë për të të kthyer mbrapsht. -Exelmans! -Brita unë. -Hajde, hajde pa askush nuk kupton as një të njëqindtën e asaj që thua. Ndihem i mplakur, – fola. Nuk je aq sa e bën ti, -tha ai. Sikur të rrija, dhe ca këtu, edhe ca, sa të pushonte shiu? Mund të presësh tek manastiri, – tha ai, – shiu do vazhdojë tërë ditën e ditës. Mund të presësh te manastiri deri më gjashtë, kur të dëgjosh kambanën. Po të të pyesë ndokush, mjaft t’u thuash që ke leje të qëndrosh në manastir. Ç’emër t’i them? – thashë unë. Ueir, -më tha. Nuk ndenja shumë në manastir, kur shiu mbeti e ja dhe dielli. Ai qe i ulët dhe po të llogarisje stinën, i binte aty tek ora gjashtë. Unë mbeta atje duke vështruar përmes harkut të gurtë diellin, ndërsa zbrita poshtë mbrapa manastirit. U duk dikush dhe më pyeti ç’po bëja. Po ti ç’bën këtu? qenë fjalët që foli ai. Tepër dashamire. Ia ktheva se kisha leje nga zoti Ueir të rrija gjer në gjashtë në manastir. Ai shkoi por u kthye me një frymë. Aty brenda duhej të kish folur me zotin Ueir. Tani kisha marrë rrugën time, nëpër kopsht. Qe ajo dritë e çuditshme që vjen pas një dite qullur në shira, kur dielli u dha e qielli u kthjellua kaq vonë sa nuk e vlente. Toka nxori një si psherëtimë dhe ranë pikat e fundit prej qiellit të zbrazët e pa re. Një vogëlush me krahët e nderur e me sytë nga qielli blu, pyeti nënën e vet si qe e mundur gjithë një gjë e tillë.
-Ç’më rrokanis veshët, -tha ajo. Papritur u kujtova që nuk më kishte rënë në mend t’i kërkoja zotit Ueir, një kafshitë bukë. Ai patjetër do më kishte dhënë. Ç’është e vërteta e kisha ndër mend t’ia thoja gjatë bisedës që bëmë tek korridori, thashë me vete, Të mbarojmë bisedën njëherë, pastaj ia kërkoj. E dija fort mirë që do më jepnin duart. Do isha kthyer prapë me gjithë qejf, por kisha frikë mos njëri nga rojet do të më ndalte e më thoshte që unë nuk do ta shihja më kurrë zotin Ueir. Ajo gjë mundet të ma ketë shtuar mërzinë. Unë sido të jetë nuk u ktheva më kurrë atje.
Në rrugë humba. Këto anë të qytetit u bë kohë që nuk i kisha shkelur dhe ndaj m’u duk i ndryshuar me rrënjë. Tërë ndërtesat qenë fshirë nga faqja e dheut, pahitë kishin ndërruar vend, dhe nga të katër anët pashë të shkruar me gërma të mëdha emrat e tregtarëve që kurrë nuk m’i kishte zënë syri më parë dhe do qe kohë e humbur t’i përmendje. Kishte rrugë që as i kujtoja, disa nga ato që mbaja mend qenë zhdukur, të tjerat kishin ndërruar emër. Mbresa e përgjithshme qe njësoj si përpara. E vërtetë, nuk e njihja qytetin dhe aq sa kujtoja. As nuk ia kisha idenë ku po më shpinin këmbët. Unë kisha një fat vërtetë të madh, edhe më të madh se dikur, fatin që të mos ngutesha. Pamja ime i bënte ende njerëzit për të qeshur, me atë të qeshur gjithë zemër e kaq gazmore e që i bën kaq mirë shëndetit. Duke mbajtur me aq sa mundesha qiellin e përskuqur më të djathtën e pamjes time, mbërrita gjer te lumi. Më sy të parë këtu gjithçka dukej pak a shumë siç e kisha lënë. Por po ta shihja ca më nga afër patjetër do kisha pikasur ca si shumë ndryshime. Dhe vërtet që kështu bëra pak më vonë. Por pamja e përgjithshme e lumit që rridhte mes brigjeve dhe poshtë urave të veta, as nuk kish ndryshuar. Kështu pra, lumi më dha përshtypjen se po shkonte drejtim krejt të gabuar. Ndjej se e gjithë kjo është një deng me mashtrime. Ndenjësja ime qe atje akoma. Qe bërë e tillë që t’i përshtatej formës së trupit që ulej. Gjendej buzë me një lugare citë me ujë, dhuratë e njëfarë zonje Makuell për kuajt e qytetit, sipas mbishkrimit. Për aq pak kohë sa ndenja atje, shumë kuaj ia panë hajrin atij monumenti. Patkonjtë e hekurt u afruan, u ndje edhe tingëllima e pajimeve. Pastaj heshtje. Qe kali ai që m’i kish ngulur sytë. Dhe pastaj shkrifërima e guriçkave dhe turbullira që lë në ujë kali pasi ka pirë. Dhe prapë heshtje. Kali m’i kishte ngulur sytë prapë. Prapë guriçkat. Tjetër heshtje. Deri kur kali mbaroi së piri apo karrocieri e gjykoi se kali i tij e mbaroi racionin e vet. Kuajt sikur nuk qenë në terezi. Dikur zhurma u resht, u ktheva dhe pashë kalin që më shihte. Këtë bënte edhe karrocieri. Zonjës Maksuell do t’i ngrohej zemra po të shihte sesi lugarja e saj u shërbente aq mirë kuajve të qytetit. Kur pas muzgut tinëzar erdhi nata, unë hoqa kapelën që më falte aq dhembje. U dëshirova të isha prapë në shtroja, në një vend të zbrazët, të mbyllur, të ngrohtë, të zgjidhja një llambë vaji me një hije të trëndafiltë që të më vinte pas shijes. Kohë më kohë të mund të vinte dikush e të sigurohej që unë ndihesha mirë e që nuk më nevojitej gjë. Shkoi gjatë që kur u pata dëshiruar për gjëra dhe pasoja mbi mua qe e tmerrshme. Ditëve në vazhdë trokita në disa banesa me qera, por pa dobi. Ata zakonisht ma përplasnin derën turinjve, madje edhe kur u tregova paratë dhe desha të parapaguaja për një apo dy javë. Më kot u përpoqa me ato mënyrat e mia, buzëqeshja dhe e folura shkoqur, ata ma mbyllnin derën para hundëve pa i sosur akoma ato pak fjalë që nxirrja. Kjo qe dhe koha që përkreva metodën e heqjes së kapelës sa njerëzishëm aq edhe prerazi, as servile as edhe harbute. E zgjatja atë përpara me të shpejtë, për një sekondë të vetme, mbajtur në mënyrë të atillë që personi që i drejtohesha të mos ma shihte dot toçin e kokës, pastaj e tërhiqja me po atë vrik prapa. Nuk qe e lehtë ta bëje këtë gjë natyrshëm pa krijuar njëfarë bezdisje te tjetri. Kur e gjykova që vetëm prekja e kapelës qe mëse e mjaftë, unë natyrisht që nuk u shtyva më tutje. Por të prekësh lehtë majën e kapeles nuk është dhe gjë fort e lehtë. Ca më vonë e zgjidha këtë çështje, përherë kapitale në periudha varfërie, duke vënë beretë dhe duke përshëndetur në mënyrë ushtarake, por jo, këtu duhej të qe dhe gabimi, nuk di ç’të them, më së fundi unë pata kapelen time. Kurrë nuk bëra gafën të vija medalje. Disa pronare shtëpish qenë në të tillë hall parash sa më lanë të futesha menjëherë brenda dhe më treguan dhomën. Po ja që nuk u gjeta dot në një mendje me ndonjërën prej tyre. Më së fundi gjeta një bodrum. Kësaj radhe me këtë grua rashë menjëherë në ujdi. Huqet e mia, kështu tha shprehimisht ajo, as nuk e shqetësonin. Megjithatë ajo këmbënguli që një herë në javë të pastronte dhomën e të mataronte shtratin dhe jo një herë në muaj siç kërkova unë. Më tha që gjatë kohës që ajo pastronte, dhe kjo nuk është se zgjatte shumë, unë mund te prisja sipër. Ajo shtoi me një zë që të këpuste shpirtin, se kurrë nuk do te më nxirrte në kohë të keqe. Kjo grua është greke, mendova, ose turke. Kurrë nuk foli për veten. Më ra pastaj në mend mos qe e ve apo e ndarë nga burri. Ajo kishte një theks të çuditshëm. Por edhe unë të tillë e kisha, me atë të folurën time që i hante zanoret e stërgjaste bashkëtingëlloret. Tashmë as nuk e dija ku ndodhesha. Kisha një vizion të vagullt, jo vizion real, nuk shihja asgjë, për një shtëpi të madhe me pesë apo gjashtë kate, ndofta njëra nga shtëpitë e bllokut. Kur u gjenda atje kishte rënë muzgu dhe nuk se i kushtova të njëjtën vëmendje rrethanave të mia siç mund të kisha bërë në qoftë se kisha dyshimin se ato qenë shumë afër meje. Dhe në atë kohe duhet t’i kem humbur gjithë shpresat. Është e vërtete se dita kur e lashë këtë shtëpi qe një ditë e lavdishme, por kur ika nuk pashë qoftë edhe një herë të vetme prapa. Kur qeshe i vogël, diku duhet të kem lexuar, dhe ende lexoj që kur ikën është mirë të mos i kthesh sytë mbrapa. Por unë ndonjëherë e bëja. Por edhe pa kthyer sytë mbrapa, mua më duket se diçka duhet të kem parë teksa ikja. Por ja ku është. Gjithë ç’kujtoj janë këmbët e mia që shkonin njera prapa tjetrës e që i shpëtonin hijes sime. Këpucët më qenë përtharë dhe dielli e plasariti lëkurën tyre.
Më duhet ta them që në këtë shtëpi ndihesha mëse rehat. Hiq këtu minjtë, unë isha i vetëm në atë troll. Gruaja bëri të pamundurën për të respektuar marrëveshjen që bëmë. Rreth mesdite më solli një tabaka të madhe me ushqime dhe mori me vete tabakanë e ditës së shkuar. Po kështu më solli edhe një oturak të pastër. Oturaku kishte një dorezë të madhe të cilën ajo e shkoi te njeri krah dhe kështu i kishte duart e lira për të mbajtur tabakanë. Pjesën tjetër të ditës nuk e shihja më përveç rasteve kur ajo fuste kokën për t’u siguruar që nuk më kish ndodhur gjë. Për fat as që më duhej as një fije përkujdesje. Që nga shtrati shihja këmbët që shkonin e vinin mbi trotuar. Mbrëmjeve të qeta kur koha qe e mirë dhe unë ndihesha njësh me të, e nxirrja karrigen sipër dhe ulesha të shihja dekoltetë e grave që shkonin atje pari. Njëherë qërova për një rrënjë krizanteme dhe e mbolla në atë vend të errët ku rrija, në një kusi të ndryshkur. Mund të ngjallej e të çelte, por mbase nuk i kishte ardhur koha. E nxora kusinë jashtë, i lidhur me një fije i shkova dritares përmes. Në mbrëmje, kur koha qe xham, një si blane drite kacavirrej tek muri. Pastaj u vura ndanë dritares dhe tërhoqa fijen që ta afroja kusinë në dritë e në të ngrohtë. Dhe kjo nuk kish qenë e kollajtë, s’di si ia dola. Ndofta kjo gjë nuk i bënte mirë lules. E plehëroja sa mundja dhe kur moti thahej i pshurrja përsipër. Ndofta nuk i bënte mirë. U duk sikur do çelte, por s’dha kurrë lule, vetëm një kërcell të mekur e ca gjethëza me ngjyra. Ma donte zemra një krizantemë verdheshe, qoftë edhe zymbyl, por ja që s’qe e thënë. Gruaja donte të ma hiqte që aty, por i thashë të mos e luante nga vendi. Donte të më blinte një tjetër, por i thashë që nuk kish ç’më duhej. Ajo që m’i skërfiste më shumë nervat qe poterja e picirrukëve të gazetave. Vinin tërë potere çdo ditë te lume e në të njëjtën orë, me ato thundrat që i përplasnin në trotuar e duke thërritur emrat e gazetave madje edhe kryetitujt. Zhurmat e shtëpisë i duroja më kollaj.
Një çupë, në mos qe djalkë, më këndonte sipër kokës çdo mbrëmje dhe në të njëjtën orë, por dhe të njëjtën këngë. Për shumë kohë nuk ia kapja dot fjalët. Po zaten duke ma vrarë veshin përditë, më në fund sikur kuptova ca. Fjalë të çuditshme për një çupëlinë apo dhe djalkë qoftë. Mos më këndonte truve ajo këngë apo thjeshtë vinte që matanë? Them se qe një tip ninulle. Shpesh më vinte në gjumë, pale edhe mua. Ndonjëherë aty vinte një vajzë e vogël. Ajo kishte flokë të gjatë e të kuq që i binin e ndaheshin poshtë në dy gërsheta. As nuk e dija e kujt qe, sillej njëherë nëpër dhomë mandej dilte pa thënë një fjalë. Një herë bujti tek unë një polic. Më tha që do të më mbikëqyrte, pa denjuar të shpjegonte psenë. I dyshimtë, kjo qe, më tha që qeshë i dyshimtë. E lashë të fliste. Nuk guxoi të më hidhte prangat. Ose kishte zemër të butë. Edhe një prift, një ditë më vizitoi edhe një prift. E sqarova se i përkisja një ndjenje të reformuar të kishës. Më pyeti ç’lloj prifti do t’më pëlqente të takoja. Po, një prej atyre të kishës së reformuar, je i humbur, është e pashmangshme. Po ndofta qe zemërmirë. Më pyeti mos kisha ndonjë nevojë për një dorë ndihmë. Një dorë ndihmë? Pastaj më dha emrin dhe më sqaroi vendin ku mund ta gjeja. Duhej ta kisha mbajtur shënim. Një ditë gruaja më ofroi diçka. Më tha që i duhej urgjent një dorë parash dhe sikur unë të paguaja gjashtë muaj paradhënie do të më ulte një të katërtën e shumës, diçka të tillë. Kjo kishte të mirën se shpëtoja gjashtë javë qira, por dhe të keqen se më firaste tërë xhepin. Po a mund ta quash dot këtë disavantazh? S’mundesha dot të qëndroja deri kur të më mbarohej edhe qindarka e fundit, madje edhe më tepër, gjer kur ajo të më nxirrte nga shtëpia? Ia dhashë paratë në dorë dhe ajo më shkroi një dëftesë. Një mëngjes, nuk kish kaluar shumë nga dita e asaj marrëveshjeje, u zgjova nga një dorë burri që po më shkundte nga supet. Nuk duhej të kishte kaluar shumë nga njëmbëdhjeta. Ky më tha të ngrihesha e t’ia mbathja menjëherë që andej. Më duhet të them se qe tepër korrekt. Edhe ai vetë, siç më tha, nuk qe më pak i befasuar. Atë shtëpi e gëzonte ai. E kishte pronë të vetën. Ajo turkesha kishte ikur një ditë më para. Po dje në darkë unë e pashë me këta sy, thashë unë. Me siguri të kanë bërë, më tha ai, sepse ajo më la çelësat jo më vonë së dje mbasdite. Po unë dhe e parapagova për gjashtë muaj qerane, thashë unë. Shko merrja, me tha. Po unë nuk i di as emrin, ajo la vetëm adresën, fola unë. S’ia ditke emrin? ia bëri ai. Mund të ketë menduar se po e gënjeja. Jam i sëmurë, fola, nuk mund të iki kështu kuturu. Nuk je më i sëmurë se të tjerët, tha ai. Madje më ofroi edhe taksi apo ambulancë po të dëshiroja. Më tha se dhoma i duhej menjëherë për shkak të derrit që ndërsa po fliste po dridhej nga i ftohti majë asaj qerreje të ndalur para derës së shtëpisë dhe se tani që po flisnim bashkë nuk kish kush t’i hidhte sy atij derri përveç një picirruku arrakat që e kish lënë aty pranë e nga që derri nuk ia kish parë kurrë më parë bojën këtij zbatharaku, në këtë çast me siguri po rraskapitej prej stërmundimit. I kërkova mos më gjente ndonjë tjetër vend, ndonjë qoshe të vjetër ku të merrja veten nga tronditja e të vendosja pastaj çdo të bëja. Më tha që nuk mundej. Mos më pandeh zemërgur, shtoi. Mund të rri këtu bashkë me derrin, -thashë unë, -do përkujdesem edhe për të. Ato muajt e gjate të paqes u fshinë përtej me një të rënë të lapsit. Mjaft tani, mjaft, gjej një çikë forcë, mblidhe veten, ti je burrë. Në fund të fundit nuk qe hisja e tij. Qe treguar vërtetë i duruar. Ai mund ta shihte para e mbrapa vendin ku rrija pa më zgjuar fare.
U ndjeva i dobët. Ndofta qe e vërtetë. U çapita në dritën verbuese. Një autobus më mori deri në fshat. Mora tatëpjetën për nga një fushë nën diell. Por mua m’u duk se qe tepër vonë. Ngjesha gjethe nën kapele që të më bënin fresk. Nata qe e ftohtë. Për orë të tëra u solla fushave. Së fundi hasa një deng plehu. Ditën tjetër u ktheva në qytet. Ata më bënë të ndërroja tre autobusë.
U ula buzë rruge dhe tera rrobat e mia në diell. Kjo gjë më kënaqi sa s’bëhet. Thashë me vete, Tani nuk ke për të bërë gjë prej gjëje, as edhe një të vetme, gjersa të të jene tharë rrobat. Kur ato qene tharë, i pastrova me furçë, një lloj kruajtëse më saktë, të cilën e gjeta në një stallë. Stallat përherë kanë qenë shpëtim për mua. Pastaj u ktheva te shtëpia dhe lypa një gotë qumësht edhe një fetë me gjalpë. Ata më dhanë ç’desha hiq gjalpin. Sikur të rrija në stallë! U thashë. Jo, më thanë. Unë kutërboja akoma, porse me një lloj cilësie që më pëlqente. Këtë ia pëlqeja shumë vetes e cila për më tepër më mbronte nga të nuhaturit, pa llogaritur hera herë ndonjë si puhizë. Ditëve në vazhdim, ndërmora hapat e nevojshëm të mbuloja nevojat për para. Nuk di me saktësi se ç’ndodhi, nëse nuk e zbulova dot adresë apo as që kishte një adresë të tillë, apo dhe që atë greken as që ia kishin dëgjuar zënë në ato anë. Rrëmova nëpër xhepa për dëftesën të shihja emrin. Por nuk e gjeta. Ndofta ma kishte marrë kur më kish zënë gjumi. S’di sa kohë u solla me këto mendime duke ndenjur herë në një vend e herë në një tjetër, sa n ë qytet aq edhe në fshat. Qyteti kishte përjetuar boll më ndryshime. Por as fshati nuk kishte mbetur siç më kujtohej mua. Pasoja e përgjithshëm qe e njëjtë. Një ditë sytë më kapën evlatin tim. Po ecte rrugës me një çantë lëkure nën sqetull. Hoqi kapelen dhe u përkul aq sa ia dallova atë kokën e shogët si të një plaku. Thuajse qeshë i sigurt që qe ai. U ktheva ta ndiqja pas. Po ecte ngeshëm me ato shputa si të patës duke anuar, ngritur e hedhur atë kapele sa majtas djathtas. Ai bir kurve që nuk durohej as dhe një minutë të vetme. Një ditë takova një njeri që e kisha njohur kohë më parë. Jetonte në një shpellë buzë detit. Kishte një gomar që kulloste përherë dimër-behar, majë shkëmbinjve apo dhe përgjatë atyre dhiareve që të shpinin për në det. Kur moti tërbohej ky gomari zbriste prej shkëmbinjve e vinte drejt e në shpellë me atë akordin e vet dhe ulej e priste sa të kalonte stuhia. Kështu që duhet të kenë kaluar shumë net kutullepsur së bashku, ndërsa era oshtinte dhe deti plandosej mbi brigje. Falë këtij gomari ai mundej të mblidhte rërë, leshterikë, guaska për qytetarët që u duheshin për kopshtet e tyre. Për çdo rrugë që bënte ai nuk shpinte ndonjë gjë kushedi pasi vetë gomari qe plak, shtatvogël dhe qyteti qe larg. Por me këtë mënyrë ai bënte ca para që i dilnin për duhan e shkrepëse, herë pas here edhe për ndonjë franxhollë. Në njërën prej këtyre vajtje-ardhjeve më gjeti mua nëpër ato rrethina. Ai i shkreti u ngazëllye që më pa. Mu lut të shkonim për darkë nga shtëpia e tij. Rri sa të kesh qejf, më tha. Ç’pati ky gomari yt, i thashë. Mos ia vër re, më tha, ngaqë nuk të njeh. I kujtova atij të shkreti se më qe bërë zakon që të mos rrija më tepër nga dy tre minuta me njeri dhe që deti nuk më kishte në sy të mirë. Mu duk se ai, tek dëgjonte u mërzit shumë. Pra, nuk do të vish, -më tha. Por për çudinë time u gjenda mbi gomar dhe ikëm nëpër hijen e gështenjave kuqashe që ndereshin nga të dyja anët e rrugës. Gomarin e mbaja nga kapistra me duart bri njëra tjetrës. Picirrukët më tallën e më gjuajtën me gurë, por qëllimi i tyre vajti dëm, pasi vetëm një gur më zuri edhe ai vajti e i ra kapeles. Një polic na zuri rrugën e na akuzoi për prishje të qetësisë. Shoku im iu kthye e i tha se ne qemë motamo siç na kishte bërë natyra, edhe ata picirrukë qenë siç i kishte bërë natyra. Në kushte të tilla qe e pritshme që herë pas here të shprishej edhe qetësia. Le të vazhdojmë udhën tonë, tha ai, dhe shumë shpejt do zërë vend rregulli, kjo falë fishkëllimës tuaj. Ne morëm për në brendësi ca udhë të shkreta e zhgërryer në një pluhur të bardhë, me ato hendeqet cit me murriza e dëllinja dhe me ato anët e tyre për këmbësorë zënë nga bari i egjër a gramërat. Ra nata. Gomari më shpuri drejt e tek hyrja e shpellës, pasi në atë errësirë as e gjeje dot rrugën që gjarpëronte pjerrtas mbi det. Pastaj u kthye pas tek i zoti. S’di të them sa kohë ndenja atje. Më j duhet ta them që shpella qe mataruar goxha mirë. Morrat që kisha zënë i bëra me ujë deti e me leshterikë, por një mori thërriash duhet të kishin mbetur. Vura kokës kompresa me leshterikë gjë që me qetësoi goxha, por nuk mbaji gjatë. Unë kthehesha në shpellë e ndonjëherë hidhja sytë te horizonti. Pashë sipër meje një hapësirë të shkretë e drithëruese pa ishuj apo kepe. Natën në shpellë ndjehej me ca ndërprerje të rregullta një dritëz. Nata që gjeta edhe faqoren në xhep. Nuk qe thyer, pasi qelqi i saj nuk qe tamam qelq. Ndenja e mendova që zoti Ueir ma kishte mbajtur gjithë plaçkën. I zoti i shtëpisë më të shumtën e kohës qe jashtë. Ai më ushqente me peshk. Për një njeri, them njeri të vërtetë, është e lehtë të jetohet në shpellë, larg nga gjithçka. Ai më tha të rrija sa të më donte qejfi. Në qoftë se doja të isha vetëm, ai me gjithë qejf do të më mataronte në një shpellë tjetër aty pranë. Do të më binte ushqim çdo ditë dhe herë pas here do të kalonte nga shpella ime të çonim ndonjë fjalë e të sigurohej që e kisha gjithë ç’më duhej. Ai qe i mirë. Për fat të keq nuk kisha nevojë për mirësi. Nuk di ndonjë shtëpi buzë liqenit, e pyeta. Nuk mund ta duroja detin, uturimën e tallazitjet, rrymat dhe atë troshitjen e përgjithshme të tij. Era ndonjëherë mbetej. Duart dhe shputat m’u bënë sikur të kishin zënë miza dheu. Nga fundi kjo gjë më mbajti zgjuar për orë të tëra. Po të rri këtu do të më ngjasë ndonjë mynxyrë, thashë, po mundet të më bjerrë edhe ndonjë grusht të mirash. Mund të isha mbytur, – më tha. Po, -i thashë, -ose të bije nga shkëmbi. Dhe të mendosh që nuk ka tjetër ku të jetoj, -më tha ai, -në kabinën time në male qeshë i pafat. Në kabinën tënde në male? Fola. Ai e përsëriti historinë e kabinës në male, më qe fshirë nga mendja, dhe qe si ta dëgjoja atë histori për herë të parë. E pyeta në e kishte akoma. Ma ktheu që nuk e kishte parë me sy që kur fluturoi që andej, por që besonte se qe atje akoma, patjetër që më e rënë nga ç’qe. Po kur këmbënguli të më jepte çelësin, unë nuk pranova, duke i thënë se kisha të tjera plane. -Po të kesh nevojë, do të gjesh gjithmonë këtu, -më tha. Ah, njerëzit. Ai më dha thikën e vet…
*Fragment nga tregimi “Fundi”, përktheu nga anglishtja: Gentian Çoçoli
Standard

“Testamenti” i Faik Konicës, trillimi dhe e vërteta


Nga Prof. Nasho Jorgaqi


Prof. Nasho Jorgaqi
Këtë dhjetor u mbushën plot shtatëdhjetë vjet nga dita kur Faik Konica u nda nga jeta. Një përvjetor që opinioni shqiptar, për fat të keq, e kaloi në heshtje. Ishte rasti më i mirë për t’i bërë homazhet merituara kësaj figure madhore të kulturës dhe historisë sonë kombëtare. Por askush nuk u kujtua për të vendosur qoftë dhe një tufë lulesh mbi eshtrat e tij, që tani prehen në kodrat e Liqenit. Me sa duket, fanfarat e zhurmshme të politikës së ditës, nuk po lënë të dëgjohen zërat e historisë. Një zë i tillë është dhe ai i Faik Konicës, që e përmendim me vend dhe pa vend, por nuk kujtohemi në ditët e tij të shënuara që ta nderojmë ashtu siç i takon.
Përvjetori i 70-të i shuarjes së tij fizike përbën do të thoshim në një apel për ta çuar më tej punën e përbashkët të studimit të jetës dhe të veprës shumë të vyer që ai na ka lënë pas. Për të gjurmuar dhe studiuar më thellë trashëgiminë koniciane, për të zgjidhur problemet shumëplanëshe që ajo shtron, për të shkoqitur qoftë edhe enigma të jetës së tij apo për të verifikuar dhe saktësuar të dhëna dhe fakte të hedhura në qarkullim publik. Pikërisht për një nga këto të fundit do të flasim në shënimin tonë.
Është fjala për “Testamentin” e Faik Konicës të njohur tanimë jo vetëm nga opinioni shkencor, por dhe nga lexuesi i gjerë. Në të thuhet: “Të nderuar zotërinj! Ndrroj jetë me mejtimin se ju jeni njerëzit që më kini kuptuar më qart në këtë dhe. Nuk do të më tretë dheu, në se ti Imzot Noli dhe ti Lamja im i vogël dhe të gjithë ata që e quajnë veten shqiptar nuk do ta çojnë kufomën time të tretet në tokën mëmë. Kam lënë mënjanë edhe harxhet e rrugës për trupin tim pa jetë dhe shumën për dy metra vend në Shqipëri. Mbyll sytë se ju i nderuar Noli dhe ju të nderuar shqiptarë dhe ti Lamja im i vogël në Paris do të ma kryeni këtë amanet.” Boston 1942.

Faik Konica

Tekstin e këtij “Testamenti” e kam botuar unë për herë të parë në fillim të viteve ‘90. Ishte koha kur po ndodhte ndërrimi i sistemeve, kur opinioni intelektual po çlirohej nga kufizimet dhe shtrëngesat ideologjike dhe po u hapej rruga proceseve demokratike. Duke përfituar nga kjo atmosferë liberale, si studiues dhe lektor universitar i Letërsisë së periudhës së Pavarësisë, ku përfshihej dhe Faik Konica, iu vura punës për të gjurmuar më tej jetën dhe veprën e tij nga burime akoma të pashfrytëzuara. Kështu, krahas artikujve në shtyp që botova, pas shumë përpjekjesh arrita të mbledh shkrimet e tij, aq shumë të shpërndara, dhe të botoj vëllimin “Vepra” (1993), i pari botim me trashëgiminë kryesore të Konicës që i jepej publikut shqiptar.
Pikërisht në valën e këtyre përpjekjeve, një ditë do të më trokiste në derë një ish student i imi, i ardhur nga Përmeti, ku shërbente si oficer dhe më sjell të kopjuar me dorë, siç më tha ai, tekstin e “Testamentit” të F. Konicës. U gëzova sinqerisht nga ky zbulim që më erdhi krejt papritur. Ai do të më tregonte pastaj se dokumentin origjinal e ruante familja e motrës së S. Malëshovës si një relikte të shenjtë, bashkë me një letër të ardhur nga Amerika. Ish studenti ia dhuronte mësuesit të tij, duke i dhënë të drejtën ta publikonte dhe ta shfrytëzonte në studimet e veta. Kësisoj, i rrëmbyer nga entuziazmi i zbulimit, në pamundësi për të shtënë në dorë origjinalin, duke i besuar garancisë së sjellësit, nuk u shtyva më gjatë, por e shoqërova me një artikull dhe e botova në revistën e re kulturore “Sot”. Ishte vjeshta e vitit 1991, kur publiku shqiptar, i dëshiruar dhe i etur, priste veçanërisht nga shtypi të vërtetat e paideologjizuara, të dhëna të ndaluara dhe kuptohet se sa jehonë bëri “Testamenti” i një figure aq të anatemuar sa ç’qe Konica. Ai u komentua në rrethet intelektuale dhe politike, si dhe u përdor nga shtypi, sidomos ai opozitar. Vlera e tij u rrit akoma më shumë pas një viti (1992), kur u përkujtua 50 vjetori i vdekjes së F. Konicës. “Testamenti” do të ishte argumenti më i fortë e më domethënës për të stigmatizuar sistemin totalitar, qëndrimin aspak human që kish mbajtur ndaj njërit prej etërve të kulturës shqiptare. Jehona e zbulimit të dokumentit në Shqipëri do të arrinte deri në Amerikë, aq sa kur unë shkova atje (1993) për të hulumtuar nëpër arkiva rreth jetës së Fan Nolit ‘u desh të merrem edhe me këtë çështje. Nga komunikimi me miqtë e mi shqiptaro-amerikanë si A. Athanas, A. Liolin, P. Prifti etj., e për më tepër nga njohja me burimet arkivore do të më rezultonte se F. Konica nuk kish lënë ndonjë testament me shkrim, veç amanetit gojor shprehur Nolit që, kur të vdiste, të kujdesej që trupin e tij ta dërgonin në Shqipëri. Dhe Noli, siç del nga kujtimet e bashkëkohësve dhe të dhënat dokumentare, e mbajti fjalën. Sapo Faiku vdiq më 15 dhjetor 1942, ai u kujdes që trupi i tij të mos varrosej, por të konservohej në një arkivol hermetik dhe të ruhej në mauzoleun e varrezave të Forest Hillsit në Boston. E jo vetëm kaq, por, fill pas mbarimit të Luftës së Dytë Botërore, filloi nga përçapjet zyrtare për ta çuar në vend amanetin e mikut. Në letërkëmbimin që do të kishte në vitet 1945-1946 me Enver Hoxhën dhe Sejfulla Maleshovën, Noli do ta shtronte jo një herë kërkesën për kthimin e eshtrave të Konicës në Shqipëri, “Dëshira e fundit e Faik Konicës, – i shkruante në një nga mesazhet dërguar Enver Hoxhës, – ishte që të prehej në atdhe. Lutem të na njoftoni kohën më të përshtatshme që t’i bëni nderimet kampionit të pavarësisë së Shqipërisë.” Fakti është që kjo kërkesë e përsëritur e Nolit nuk mori asnjëherë përgjigje pozitive, por u zvarrit me pretekstin e vështirësive burokratike dhe teknike, deri sa u mbyll përfundimisht me ndërlikimin dhe prishjen e marrëdhënieve shqiptaro-amerikane që ndodhi më 1947. Kuptohet se në këtë mes qëndronin arsye të pastra ideologjike dhe politike, që lidheshin me pozicionin armiqësor të qeverisë së Tiranës ndaj figurës së F. Konicës. Kështu, në këto rrethana, kur humbi çdo shpresë dhe shpenzimet për ruajtjen e kufomës u bënë të papërballueshme nga “Vatra”, ai u varros me një ceremoni modeste në korrik të vitit 1948 në Forest Hills
Nga të dhënat që mblodha dhe nga hulumtimet e drejtpërdrejta në SHBA m’u bë e qartë se një dokument i tillë nuk ekzistonte. Dhe jo vetëm kaq, por duke gjykuar e arsyetuar me gjakftohtësi më rezultonte se shprehja “Lamja im i vogël”, pra emri i Sejfulla Maleshovës, e komprometonte “Testamentin” dhe të bënte të mendoje për një trillim të trashë. Ç’hynte në këtë mes një militant komunist si Sejfulla Maleshova në testamentin e një antikomunisti siç ishte Faik Konica për t’u kujdesur një ditë për fatin e trupit të tij? Ata që e kishin sajuar testamentin kishin parasysh Sejfulla Maleshovën e pasluftës, një nga udhëheqësit e qeverisë komuniste. Sepse në vitin 1942 Sejfullai ishte emigrant politik në Paris. Kësisoj e bënin Faikun të profetizonte, si të thuash, për të ardhmen e tij. Pra, e gjithë sajesa ishte sa larg realitetit, aq dhe jashtë çdo logjike. Duke arsyetuar kështu vetmevete nëpër vite për “Testamentin”, kalova shpejt nga dyshimet te bindja se ai ishte një trillim i pastër, por prapë nuk guxova ta bëj publike. Më doli përpara një rrethanë tjetër, kur prof. Jup Kastrati botoi në SHBA studimin monografik “Faik Konica” (1995), pas hulumtimeve që kish kryer dhe atje. Edhe profesori i nderuar, duke shkruar për vdekjen e Konicës, citonte të njëjtin tekst të “Testamentit”, me përjashtim të fjalëve që lidheshin me Lame Kodrën. E rëndësishme ishte se ai tregonte burimin nga e kish marrë. Sipas tij, “Testamentin” e kish nxjerrë nga kujtimet e Kristaq Nanos, një emigrant i kthyer pas çlirimit nga Amerika në vendlindjen e tij, në një nga fshatrat e Përmetit. Ai shpjegonte gjithashtu se autori i kujtimeve paskësh qenë “sekretar i Fan Nolit deri në vdekje të tij”. Një e dhënë e tillë vinte menjëherë në dyshim seriozitetin e burimit. Nga hulumtimet e mia shumëvjeçare për jetën e Nolit emri i Kristaq Nanos më rezultonte krejt i panjohur. Ai jo vetëm nuk kish qenë sekretari i tij, por nuk e kisha ndeshur askund. E megjithatë, u vura në kontakt me A. Athanasin dhe A. Liolinin për ta verifikuar dhe përgjigjja e tyre ishte se K. Nano as bëhet fjalë të kish qenë sekretar i Nolit, e shumta ka qenë një vatran patriot dhe adhurues i thjeshtë i tij. Pra, nuk kish asnjë arsye që edhe sikur të ekzistonte vërtetë “Testamenti” i Konicës, që ishte një gjë tepër personale, t’i ishte besuar Kristaq Nanos. Nga ana tjetër, autori i monografisë sjell dhe një fragment të shkurtër nga kujtimet e tij, ku mes të tjerash thuhet se Konica vdiq me testament në xhep. Një gjë e tillë njerëzit e Vatrës që dërgoi Noli në Uashington për ta sjellë kufomën e të ndjerit në Boston nuk e dëshmojnë për një gjë të tillë. Veç kësaj, nga një analizë gjuhësore dhe stilistike që mund t’i bëhet fragmentit të shkurtër të kujtimeve, vërehet qartazi se ato rreshta janë shkruar nga dora e një intelektuali bashkëkohor dhe jo e një emigranti të brezit të vjetër, siç ishte K. Nano. Nga informacionet e marra në Përmet del se K. Nano ishte nga Maleshova dhe as bëhet fjalë të ketë lënë kujtime.
Duke bërë një përmbledhje të të gjitha të dhënave e duke ndjekur vijën logjike të fakteve, në dritën e të dhënave të shumta arrita në përfundimin se s’kish asnjë dyshim se “Testamenti” ishte një mistifikim i pastër, pra që s’kishte të bënte fare me autorësinë e Konicës. Të dy variantet e tij, qoftë ai i publikuar prej meje, qoftë dhe ai i prof Kastratit, kanë të njëjtin burim. I ashtuquajturi “Testament” është sajuar nga dashamirës dhe adhurues të Fan Nolit e sidomos të Lame Kodrës në Përmet ose në Tiranë dhe djallëzisht është bërë publik, ashtu siç e përmenda më lartë, në fillim të tranzicionit që po ndodhte në Shqipëri.
Inkursioni im verifikues ka dhe epilogun e tij. Megjithëse tanimë isha bindur për mistifikimin e “Testamentit”, m’u desh të bëj një bisedë përfundimtare me ish studentin tim pas afro njëzetë vjetësh. Në fillim ai e mohoi se kish pasur dijeni për “Testamentin” e aq më tepër se ma kish sjellë mua, por pas këmbënguljes time dhe skjarimit të problemit, ai sikur u kujtua. Më tregoi se Testamentin ia kish dhënë një gazetar nga Përmeti, që, sipas arsyetimit të tij, e kish bërë që të sensibilizonte opinionin publik për të sjellë eshtrat e F. Konicës në Shqipëri në kuadrin e proceseve demokratike. Por sikur të mos mjaftonte kjo bisedë, unë prapë nuk ndjehesha përfundimisht i qetë pa takuar ndonjë nga njerëzit e afërt të Sejfulla Maleshovës. Dhe kjo ndodhi me rastin e përurimit në Fier të bustit të poetit, ku kish ardhur nga Përmeti i nipi i adaptuar nga e motra, Hajdar Cfaka, të cilin e kisha dëgjuar dhe të fliste dhe në televizor për dajën e tij. Një burrë i mençur dhe i kulturuar që kish dijeni dhe për Testamentin. Ai më tregoi se familja e tyre as kish pasur e as kishte ndonjë dokument të tillë dhe kjo ishte me sa duket “punë gazetash”! Pastaj biseduam gjatë dhe përzemërsisht, aq sa unë do t’i kërkoja ndjesë për gjithë sa kish ndodhur, duke i shpjeguar se pa dashur isha bërë “viktimë” e një loje që kish pasur një prapaskenë të rëndomtë. Këtë ndjesë ia kërkoj me këtë rast edhe publikut, ndjesë e diktuar jo vetëm na ndërgjegjja qytetare dhe intelektuale, por dhe në respekt të atij mësimi të urtë që thotë “duaj më shumë të vërtetën se veten”, të cilit unë i përmbahem edhe në punën time studimore.

Margaret Mazzantini: Shkruaj për gjymtimin njerëzor, lënien në harresë, dhimbjen dhe dobësitë e njerëzve

nga Mimoza Hysa*

Margaret Mazzantini


Kohët e fundit u shfaq në kinematë italiane premiera e filmit "I ardhur në jetë", realizuar sipas romanit tuaj me të njëjtin titull: si erdhi në jetë ky roman? 


"'I ardhur në jetë' ka qenë për mua një libër shumë i vështirë, rrëfimi i një historie intime dhe tronditëse, një rrugëtim i gjatë në tunelin e dhimbjes, një epope sfilitëse: dola prej atij tuneli e plagosur dhe thellësisht e lënduar.
E kisha në mendje që kur shpërtheu lufta në ish Jugosllavi dhe unë sapo kisha sjellë në jetë fëmijën tim të parë, Pietron. Si të gjitha nënat e reja qëndroja në shtëpi, i jepja gji ndërkohë që shikoja televizor, ndiqja kronikat e lajmeve me pamjet e tmerrshme që mbushnin ekranin. Ka qenë lufta e parë e filmuar që të gjithë mund ta shikonin, një shok i vërtetë për ne që qëndronim të ulur qetësisht në divane duke biseduar, duke debatuar mbi tmerrin që ndodhte kaq afër nesh, vetëm pak milje deti larg. Kur ke një fëmijë aq të vogël, të shtohet edhe më tepër shpresa tek e ardhmja, por unë shikoja fytyrat e refugjatëve që iknin, dëgjoja të shtënat e snajperëve, pamje dhe zhurma të tmerrshme që nuk arrija t'i fshija nga kujtesa. Fillova të mbledh materiale, një sasi shumë të madhe fotosh, artikuj gazetash, intervista, reportazhe, dëshmi të kohës së luftës, mbusha një baule të tërë. Kisha shumë dëshirë të flisja për atë luftë. kështuqë vite më vonë, kur më erdhi në mendje një histori dashurie dhe steriliteti, e kuptova se rrethimi i Sarajevës ishte si rrethimi i dy personazheve të mi, Xhemës dhe Diegos. Librat e mi zënë fill nga një gjymtim, nga një mangësi, që i shtyn personazhet të kërkojnë diçka; Xhema dhe Dieogoja kërkojnë në këtë botë fëmijën që nuk kanë, derisa fati i çon në Sarajevë.
"I ardhur në jetë" është një afresk i madh dashurie dhe dhimbjeje që merr përmasa kozmike. Është jeta që fiton mbi luftën, është dhimbja nga e cila lind shpresa e një fëmije, i cili është fëmija i kësaj bote".

Si arritët ta krijonit atmosferën e asaj lufte që nuk e keni jetuar në vetë të parë? A ishte e vështirë të futeshit në lëkurën e personazheve boshnjakë? 


"Lufta e ish Jugosllavisë është një vrimë e zezë në ndërgjegjen tonë kolektive: me të mbaruar konflikti unë shkova në Sarajevë dhe qëndrova tri ditë, pashë qytetin, gratë, dëgjova historitë e tyre, u gjenda mes rrënimit, atje bota kishte shpërthyer si kokoshkat në tigan. Dëshiroja të flisja për atë botë dhe për ato plagë, sepse ky besoj është kuptimi i punës së shkrimtarit: të ngrejë pikëpyetje më të mëdha se vetë historia, të kultivojë forcën simbolike të letërsisë".

Elementi surprizë është gjithnjë i pranishëm në romanet tuaja: në "Shpirt pezull" lexuesi mbetet me dorën në zemër deri në fund, ashtu si tek "I ardhur në jetë" në të cilin e vërteta e të gjithë historisë zbulohet në faqet e fundit. Si punoni ju me strukturën e romanit: e keni paraprakisht në mendje para se të uleni ta shkruani?
"Jam rrëfimtare historish; e shkruara më jep mundësi të trajtoj temat që më interesojnë, më jep mundësi që të them fjalën time, por gjithmonë duke respektuar lexuesin. Qysh fëmijë më ka pëlqyer të rrëfej histori, të shpik botë të ndryshme, dhe sa herë që hap kompjuterin nuk e di se cila do të jetë gjuha që do të përdor, gjithëherët më duket vetja si njeriu i parë i shpellës kur ishte në kërkim të zjarrit për të gatuar dhe për t'u ndriçuar natën. Është udhëtimi i vetë heroit, ai i njeriut të parë që rrëfen historinë e tij".


"I ardhur në jetë" është një roman mbi luftën, por që përmbyllet me një himn ndaj jetës. Për ju e shkruara është një mënyrë për të ëndërruar e për të shpresuar të pamundurën? 


"E shkruara për mua është të hiqesh mënjanë botës për të treguar diçka për botën. Unë bëj një jetë të dyfishtë dhe e shkruara më ndihmon të përballoj gjithçka. Edhe pse jam shumë energjike, e shoh se jeta krijuese është një sfilitje për atë që shkruan, madje dhe për lexuesin. Për të shkruar duhet t'i vidhesh botës, ndoshta dhe për një kohë të gjatë, dhe t'i kthehesh një zanati të lashtë që të këkron ta pastrosh dërrasën e zezë, të përballosh gërryerjen, të bëhesh qelibar, i çiltër, i pastër, me qëllim që të të avitet historia e re.
Unë shkruaj nisur nga këndvështrimi i çdo njeriu, e kam fjalën për sa i përket jetës dhe vështirësive. Kur shkruan, duhet të guxosh, të zhytesh në jetën e tjetrit që është si ti. Kur rrëfej një histori, edhe atë më të dhimbshmen, kam nevojë që të dalloj gjithnjë një fije drite sepse e gjithë e keqja e kësaj bote, në fund të fundit, e ka një shpjegim, edhe pse neve na duket e pakuptueshme, e ka një mundësi shpagimi".

Gojkoja është një personazh simpatik, një njeri i drejtë, me vlera, i ndjeshëm dhe me një natyrë impulsive, tipik ballkanas....sa i njihni ballkanasit? 


"Në të vërtetë personazhi i poetit Gojko ka shumë prej meje: çapkën dhe i përhumbur".



Po për filmin e realizuar nga romani, ç'mund të thoni? 



"Unë bashkë me tim shoq, Sergio Castellitto-n, që është dhe regjisori e bashkëskenaristi i filmit; shkuam në Sarajevë, ku e prekëm nga afër dhimbjen dhe tmerrin, realizuam së bashku një rrugëtim jo vetëm njerëzor, por edhe politik e poetik. Zbuluam në ato vende një tension të fortë etik, e megjithatë unë e ndjeja se dëshiroja me gjithë shpirt të flisja për atë luftë nëpërmjet një historie dashurie; jeta është një shumëfishim historish dashurie, apo një dashuri e vetme që përshkon rrugë të ndryshme.
Në film, Penelope Cruz-i, e interpreton në mënyrë të shkëlqyer rolin e Xhemës, e kupton thellësisht pamjaftueshmërinë e saj, atë mungesë që i shtyn dy protagonistët të kërkojnë nëpër botë, të dalin nga rrjedha e tyre e përditshme".


Cilët janë shkrimtarët që kanë ndikuar në formimin tuaj? A keni ndonjë të preferuar? 


"Kur isha e vogël nuk lexoja shumë, më pëlqente më tepër të luaja në ajër të pastër dhe të shpikja rrëfenja dhe personazhe, për veten dhe motrat e mia. Kur fillova të lexoj, iu përkushtova kryeveprave të teatrit, duke filluar nga Cehovi dhe dramat greke. Pastaj kalova tek Dostoevskij, Faulkner-i, Morante, Joyce, Simenon-i. Këta janë autorët që dua, por nuk janë vetëm këta frymëzimi im. Unë i dëgjoj të gjithë dhe më frymëzon çdo gjë".

Për ju shkrimtaria është pasion apo mision? 


"Për mua shkrimtaria është punë kërkimore e vazhdueshme, ndaj më duhet një arsye shumë e fortë për ta ndërmarrë. Ajo çka më pëlqen të gërmoj nëpërmjet shkrimit është gjymtimi njerëzor, lënia në harresë, dhimbja, dobësitë e njerëzve. Më intereson të zbuloj pjesën më të errët të gjithkujt prej nesh dhe të përpiqem t'i shpërblej disi personazhet e mi, të shikoj dritën në fund të tunelit".

Sipas jush ka ndryshim midis një shkrimtari dhe një shkrimtareje nga mënyra sesi e perceptojnë botën? A mund të ketë shkrimtaria një këndvështrim gjinor? 


"E shkruara është një dhuratë dhe dhuratat duhet të kthehen në një farë mënyre, kështuqë çdo shkrimtar, qoftë burrë apo grua, e bën këtë gjë sipas mënyrës së vet, tërësisht personale. Për mua është si një përkëdhelje, unë e bëj me përunjësi dhe me disiplinë, shkruaj me gjithë shpirt, rrezikoj me gjithçka, vë veten në lojë. Është një gjithëpërfshirje e fortë, një kolovajse e vazhdueshme, mes ekzaltimit dhe sflitjes".

Cila është prirja e letërsisë së sotme, sipas jush? A ka libra të shkruar për elitë dhe libra për të gjithë? Cili është mendimi juaj për librat best seller? 


"Lexuesit janë për mua mbi gjithçka dhe nuk duhen zhgënjyer. Të mbërrish në sa më tepër njerëz është e mundur, është gjëja më e bukur për çdo shkrimtar, ta ndjesh veten se je aty me ta, që shkrimi yt shndërrohet në zëdhënës të një zëri më të madh, që shumëfishohet, si një flakë që rritet. Të shkruash është privilegj shumë i madh, por njëkohësisht dhe një përgjegjësi e madhe në lidhje me lexuesit që blejnë librin duke hequr dorë nga diçka tjetër; është përgjegjësi për atë që shkruan".

Si është dita juaj e zakonshme? 


"Kam shumë përgjegjësi të përditshme, punën e tim shoqi, Serxhos, kam dhe katër fëmijë që duhet të shoqërohen për në shkollë, të ndiqen në aktivitetet e tyre, pastaj dhe të gatuaj për të gjithë".

Çfarë ju nevojitet për të shkruar? Shumë shkrimtarë kanë vese të ndryshme: disave nuk u pëlqen të shkruajnë drejtpërdrejtë në kompjuter, disa të tjerë e kanë të nevojshme të largohen nga shtëpia etj. Po ju? 


"Për mua e shkruara është një pushim, është si të strukesh në një vend të fshehtë, me zor pres çastin e duhur për ta bërë, si të eci këmbëzbathur mbi thëngjij të ndezur, s'ka gjë më të mirë për një njeri si unë që dashuron stuhinë".

A njihni ndonjë shkrimtar shqiptar? …e në përgjithësi për Shqipërinë çfarë dini? 


"Respekt të madh për poetin dhe shkrimtarin e madh Ismail Kadare.
Shqipëria është një vend i pasur me bukuri natyrore, historike dhe artistike, është tokë e një qytetërimi të lashtë. Kemi shumë lidhje të forta që na bashkojnë. Ju falenderoj shumë për intervistën". 


*2 dhjetor 2012