Duke pritur të luajë FIJA e Barit





Nga Muhamet Ademi

E gjithnjë shpresonim
në atë fijen e barit
të gjelbër,
që luhatej nga liria...


Ikja

M'ikin edhe hijet
vegimet fshihen
nga 'ai',
nga njeriu: që dua të jem.
Shtegtoj e bredhi
të ndigjoj krisjen e fundit;
me pëshpëritjen e saj;
të bashkëjetoj me të.
I ngujuem dua të jem
në bindjet e mia…por!


Motet kanë ndrrue

Prej gëzimesh që kurrë s'njohta,
prej zanash që kurrë s'dëgjova,
prej grash që kurrë nuk pata
Unë vuej.
Kujtimi
bren jetën time
mbi mua,
mbi ninëzat e ftohta
të zmadhuese e t'rrita
m'ep dhimba,
më gjakon
më përvlon,
drejt e shtrime
me dëshira kote.
Motet kanë ndrrue
Më shpet se andrra ime.
I njëjtë mbetet kujtimi.

Prill 1944 (Botue në "Fryma")


Jam

I ganduem
e i gozhduam
për emrin
e mbiemrin, jam.
I lidhun
për zjarrin
e ferrin në biografi, jam.
Në frikë notojnë
shpresa e andrra
e drithërime t'imta
e vetmi.
Liria s'pret
e s'jam i lirë.

Gjithçka

Çdo vit,
çdo ditë,
çdo çast,
ngeli diçka e paftillue,
diçka ngeli pa u ngushllue,
pa u qartësue e pa shpërblim,-diçka
ngela i shkrim.
Tashti rri e pres
e përcjell:
kërkesa, shestime,
e tretje e gjurmë,
që do të treten
në agim
pa u pasë ndëshkue këtu në Kërrabë.
Gjithçka.
1964


Nxitim

Poezi,
çdo fjalë tënden
po shkrij përplasjet,
përleshjet, dështimet,
sulmet, ngadhënjimet,
tretjet, nxitjet dhe shpifjet.
Poezi,
në ty po i tres,
se mos një ditë
pastrohem e dlirësohem,
çlirohem e nxitohem
e të largohem
nga ti.
Lexues i vonuam e i padëshiruem,
spiun i paregjur
e, ndoshta, i padeklaruem
e i pa deklasuam.


Tërbim

Një ditë vetëm të jetoja,
një ditë, edhe të brishtë,
një ditë që të mos sosej;
Një ditë
të jetoja pa biografinë,
që më ndjek çdo hap
e çdo çast më kanoset
si bishë, si qen i tërbuem,
i egërsuem.


Zhytje

Asnjë,
asnjë s'ka më mundësi
të zhytet me aq lehtësi
në rropullitë e mia...
Asnjë
s'e humb rastin një herë
të takojë udhëkryqin
në çdo kohë e rast;
e, në të katër anët
të puqet me frikën
e të mos zgjedhi.
Asnjë
s'mbetet pa pague dashuninë,
pa kërkue lirinë;
Sot, aty qindrojmë,
pa shteg e ikje e largim,
dyshimet...


Pohim

Vargjet që shkruej,
edhe janë padi e thumbim,
edhe goditje e dënim;
por s'janë:
as lutje e as falje,
shumë ma tepër se kaq, po.
Një kunorë ferrash
edhe po,
me ngjarjet,
me flokët e zbardhun,
me pritjet e zvetnueme,
me afshin e shuem...
me vargjet që s'shkrova,
me vargjet që i mohova
do të jem gjithnjë borxhli.


Copëza...

1
Ditët e njerëzit s'm'i njohën hapat;
sikundër fytyrën as duert.
Në psherëtimë e trumje
u njoh rrojtja e frymëmarrja.

2.
Kohë s'ka ma:
të merremi vesht me përgjërimet.
Na ecim me paknaqësitë
e vullnetet e drimutuna.

3.
Zgjatja e pakënaqësisë,
si ajo e pleqënisë:
vazhdon përtej qiellit e tokës.
Me zbulue ndërgjegjen
Mjafton edhe një thërmijë shpirtërore.
4.
Kështu e pështirosa në brendi,
kështu s'u shue as mëkati,
ndoshta kështu mbetën në mue
si djalli, si zoti pa u plakun.

5.
Për të gjetur limontinë e humbun,
Jam gati, tani, t'ua vë flakën
mendimeve, ndjenjave e vetmisë
e të zhytem në gjakun e lashtë
larg frikës e dyshimit.

6.
Pak gja due e desha:
një zemër në zemrën time,
një fjalë në fjalën time,
një grishje në grishjen time
një dhimbsuni në vdekjen time.

7.
Pleqni,
tani as gëzimet ma s'i shijon,
dridhjet bujare, ikën vanë,
dhimben, vetëm tani e provova
ty edhe lotët e heshtura t'u thanë!


Dramë

Si një ditë, përditë,
zgjohemi duke mendue
Edhe hija e shokut
na gjurmon e na tradhton;
Jo ma besë s'i kemi njeni-tjetrit,
as hapave që na ndjekin;
as vetes s'i hapemi.
Mbi kokën tonë si hanxhar rrin spiunimi
e në brendi vazhdon drama...
Korrik '73


Tronditje

Koha ende s'ka ikun nga gjaku,
ende lundron e heshtun e panënshtrueme.
Pa asnjë humbje bredh e sigurt
Përmes humbjeve e fitoreve.
Rri i tronditun para zhgënjimeve
e tejet i pasigurt para t'ardhmes,
që troket pa mëshirë ndër tëmtha.


Rrathë

Kështu,
shumë rrathë
shtoheshin e zgjateshin
për të më rrethue.
Në ferrin e kuq
s'shtrihem e s'shihem e s'njihem.
Babëzitja e rrojtjes,
më rrëshqet ndër gishta,
m'i ikë shikimeve
m'i ndotë ditët
e fletët e biografisë!!
Mars 1986


Mendimi

Mendimi
më tmerron e më mundon ende...

Në grackën time u ndryna
pa bindun mirë, shpërtheva.
Bota u ngushtue sa një grusht.
S'e shijova lirshëm
as trokitjen, as ngazëllimin e saj.

Dy herë s'tregohet
tërhjekja e një shtegtimi,
e një largimi
nga drita e rrahja e jetës.

Prill '75


Tashti

Tashti...
Edhe gjaku hesht
e përgjon
këtë rrojtje
që po fiket
e tretet pa meritë
në këtë largësi...e humbëtirë

I zvogëluem ky njeri
s'rri në qetësi!!
Po kryqëzohet.


Nga Prof. Nasho Jorgaqi*

...Në jetën e vetmuar e të izoluar të Kërrabës, larg mjediseve intelektuale, shokët e pandarë të Muhametit do të mbeteshin gjithnjë librat. Në bibliotekën e tij, me autorë e libra e zgjedhura, binin në sy kolana botimesh me famë botërore të Hashetit dhe të Mondadorit. Kujdesi i tij për librat ishte aq i madh, sa për t'i ruajtur e mirëmbajtur bënte dhe punën e libralidhësit, duke i veshur me kapakë të trashë. Në raftet e bibliotekës gjeje të lidhura koleksione revistash kulturore, sidomos ato shqipe si "Përpjekja shqiptare", "Leka", "Hylli i Dritës", "Fryma" etj., apo kopje gazetash të vjetra. Kisha përshtypjen se kjo ishte bota virtuale e Muhametit pa të cilën nuk jetonte dot, po të mbaje parasysh se ngado që shkonte librin e merrte me vete. I kam parasysh si tani xhepat e tij të fryrë ose të deformuar Ai lexonte kudo, jo vetëm në shtëpi, por edhe në intervalet orëve të mësimit në shkollë, në autobus e deri në pyll, ku shkonte të priste dru për dimër.
Ishte krejt natyrshëm që në takimet tona biseda e tij kryesore dhe më e preferuar qe ajo për librat e për leximet. Ai nuk fliste vetëm për letërsinë e huaj, për klasikët e saj dhe për ata bashkëkohorë, të cilët i njihte mirë, por dhe për letërsinë shqipe deri dhe atë të renë. Për këtë të fundit nuk kishte paragjykime, çmonte vlerat e vërteta, i peshonte veprat artistikisht, tregohej i ndjeshëm ndaj fjalës dhe figuracionit artistik.
Dukej që e ndiente së brendshmi krijimtarinë dhe më habiste me njohjen që kishte për laboratorin e punës së shkrimtarit. Dhe ne këto biseda më linte përshtypjen sikur kisha të bëja me një koleg të fushës së letrave, sepse ishte aq konkret në gjykime sa dukej që fliste nga përvoja e tij. Atëherë fillova të dyshoj se kjo përvojë s'ishte vetëm ajo e viteve të rinisë, por dhe e kohës që jetonte. Ndoshta ai shkruante në fshehtësi dhe nuk desh të më hapej. Dhe unë nuk e bëja veten, e respektoja të drejtën e fshehtësisë së tij,. Por, me kohë, do të bindesha se ai shkruante, bënte jetën e një krijuesi të vërtetë. Dhe nuk do të gabohesha sepse një ditë enigma do të zgjidhej përfundimisht.
Kjo ndodhi në fillim të viteve '90, kur u rrëzuan muret dhe u vra frika. E kam parasysh si tani pamjen e Muhametit në ato ditë. Më në fund kishte ardhur liria e tij dhe ai i gëzohej përmbysjes që po ndodhte. Por gëzimi i Muhametit më dukej i lodhur e i hutuar. Ajo që ndodhi kishte ardhur vonë, tepër vonë, kur ai po i afrohej të tetëdhjetave, në moshën kur kishte të kaluar, por s'kish më të ardhme.
Në një nga takimet e atyre ditëve, më kujtohet mirë një bisedë, e cila më tingëlloi si epilog i kalvarit të tij. Në situatën e krijuar ai nuk bënte komente si shumë të tjerë. Më tepër heshtte dhe heshtja e tij fliste, por nuk e harroj rrëfimin që më bëri për një episod që s'di ku e kish dëgjuar apo lexuar. Më tregoi për një çift të moshuar çekë me prejardhje aristokrate, se ç'kish ndodhur me ta, kur kishte ardhur demokracia në vendin e tyre. U qenë kthyer pronat dhe mes tyre edhe një kështjellë. Kishin shkuar te kjo e fundit ta vizitonin dhe kur kishin dalë, kureshtjes së gazetarëve u ishin përgjigjur:
- E ç'na duhet tani kështjella. Jeta që kishim, na shkoi pa e gëzuar. Në këtë moshë na mjafton shtëpia që kemi për të kaluar kohën që na ka mbetur.
Këtë histori Muhameti ma tregoi në dukje me një zë të qetë, por, në fakt, nga toni ndieja trishtimin, pezmin e dramën e jetës së tij. Për pak më shkrepi t'i kujtoja Muhametit fabrikat, shtëpitë, pronat, tokat e dyqanet që trashëgonte dhe ligjet e reja që premtonin, por tek sodisja fytyrën e tij të plakur dhe shtatin e rrëzuar, e mbajta veten. Për një njeri dhe artist si Muhameti, ato s'kishin asnjë vlerë. Perdja e kohës së tij po binte dalëngadalë dhe këtë ai e ndiente, ndaj fjalët ishin të tepërta.
Ishte kjo një bisedë që shënonte vetëm fillimin e hapjes totale të Muhametit. Unë e ndieja se ai sapo m'i zbulonte disa nga të fshehtat e së kaluarës së tij të panjohur. Dhe kjo u duk në ditët që erdhën, kur tek rrinim një pasdreke në shtëpinë time vetëm për vetëm, në bisedë e sipër më tha gjithë siklet në të folmen e tij karakteristike:
- Dëgjomë ç'ka due me të thanë. Ty që të kam dasht e të due si vëlla, do të më falësh që të kam mbajt një sekret. Një të fshehtë që nuk i shkonte vllaznisë sonë. Por, me të thanë të drejtën, s'kam dasht me të randue e me të rrezikue në ato kohë të vështira që kaloja unë e familja ime midis maleve të Kërrabës. A më kupton? Besoj se do të më kuptosh drejt, siç më ke mirëkuptue tanë jetën.
E, pra, dije, në qoftë se nuk e din, unë në vitet e Kërrabës nuk i jam nda letërsisë, por kam këndue vet me vedi e i kam zhgarravit nëpër do letra e fletore, njashtu si ma diktonte mendja e zemra, pa dijt se ç'baj e pa mendue kurrë njiherë për fatin e tyne. Ishte kjo një mënyrë për të mbijetue intelektualisht apo artistikisht, thuej si të duesh, por më asht dasht të shprehesha se ndryshe kisha me pëlcit. Më beso, e ndieja fort fjalën dhe kjo më bante të kapesha pas saj e t'i besoja gjithçka, pa mendue se "fjala ban kala, fjala ban hata".
Kësisoj shkruejta nëpër vite varg pas vargu, një mal të tanë, që s'di të them se a janë marrzina a janë urtina. Di që kam një dollap të tanë me dorëshkrime, që prite o zot, po të kishin ardhë e t'më kishin kontrollue shtëpinë, do të kisha marrë në qafë, jo aq vedin, po Lizën e fëmijët. Ky asht i tanë sekreti im, që të kam mbajt, nuk di a më kupton?
Tunda kokën e nuk fola ashtu siç isha, sa i befasuar, aq edhe i emocionuar. Natyrisht, që e kuptoja, jo vetëm e kuptoja, por dhe e përjetoja dramën cfilitëse të mikut tim. U bë një pauzë dhe, padashur, vështruam njëri-tjetrin në sy, ndërsa ai tha:
-Tash, pa të rëndue, kur të mundesh, të mbetet ty me i lexue e me më gjykue.
-As që bëhet fjalë, - i thashë i menduar pa ia ndarë sytë tek e shihja nën dritën e asaj që më tha, ashtu të mpakur e të tkurrur, te thinjur e fytyrë rrudhur. Por, gjithsesi, ndërkaq ndieja karakterin e tij burrëror, natyrën e paepur, mençurinë dhe urtësinë e pa bujë, dinjitetin e njeriut që di të mbahet më këmbë falë vetvetes.
Pas disa kohësh Muhameti më ftoi një ditë në shtëpi e më tregoi arkivin e dorëshkrimeve të tij. I kishte sjellë nga Kërraba në Tiranë në shtëpinë e të birit, të mbledhura e të sistemuara disi në disa kuti kartoni. Ç'të shikoje ? Fletore e blloqe, letra të zverdhura, të shkruara me bojë apo me laps... 


*Shkrimi është marrë me shkurtime me lejen e autorit nga parathënie e tij e titulluar "JETA DHE POEZIA E KRYQËZUAR E MUHAMET ADEMIT"kushtuar krijimtarisë së të ndjerit


Milosao

Duke pritur të luajë FIJA e Barit





Nga Muhamet Ademi

E gjithnjë shpresonim
në atë fijen e barit
të gjelbër,
që luhatej nga liria...


Ikja

M'ikin edhe hijet
vegimet fshihen
nga 'ai',
nga njeriu: që dua të jem.
Shtegtoj e bredhi
të ndigjoj krisjen e fundit;
me pëshpëritjen e saj;
të bashkëjetoj me të.
I ngujuem dua të jem
në bindjet e mia…por!


Motet kanë ndrrue

Prej gëzimesh që kurrë s'njohta,
prej zanash që kurrë s'dëgjova,
prej grash që kurrë nuk pata
Unë vuej.
Kujtimi
bren jetën time
mbi mua,
mbi ninëzat e ftohta
të zmadhuese e t'rrita
m'ep dhimba,
më gjakon
më përvlon,
drejt e shtrime
me dëshira kote.
Motet kanë ndrrue
Më shpet se andrra ime.
I njëjtë mbetet kujtimi.

Prill 1944 (Botue në "Fryma")


Jam

I ganduem
e i gozhduam
për emrin
e mbiemrin, jam.
I lidhun
për zjarrin
e ferrin në biografi, jam.
Në frikë notojnë
shpresa e andrra
e drithërime t'imta
e vetmi.
Liria s'pret
e s'jam i lirë.

Gjithçka

Çdo vit,
çdo ditë,
çdo çast,
ngeli diçka e paftillue,
diçka ngeli pa u ngushllue,
pa u qartësue e pa shpërblim,-diçka
ngela i shkrim.
Tashti rri e pres
e përcjell:
kërkesa, shestime,
e tretje e gjurmë,
që do të treten
në agim
pa u pasë ndëshkue këtu në Kërrabë.
Gjithçka.
1964


Nxitim

Poezi,
çdo fjalë tënden
po shkrij përplasjet,
përleshjet, dështimet,
sulmet, ngadhënjimet,
tretjet, nxitjet dhe shpifjet.
Poezi,
në ty po i tres,
se mos një ditë
pastrohem e dlirësohem,
çlirohem e nxitohem
e të largohem
nga ti.
Lexues i vonuam e i padëshiruem,
spiun i paregjur
e, ndoshta, i padeklaruem
e i pa deklasuam.


Tërbim

Një ditë vetëm të jetoja,
një ditë, edhe të brishtë,
një ditë që të mos sosej;
Një ditë
të jetoja pa biografinë,
që më ndjek çdo hap
e çdo çast më kanoset
si bishë, si qen i tërbuem,
i egërsuem.


Zhytje

Asnjë,
asnjë s'ka më mundësi
të zhytet me aq lehtësi
në rropullitë e mia...
Asnjë
s'e humb rastin një herë
të takojë udhëkryqin
në çdo kohë e rast;
e, në të katër anët
të puqet me frikën
e të mos zgjedhi.
Asnjë
s'mbetet pa pague dashuninë,
pa kërkue lirinë;
Sot, aty qindrojmë,
pa shteg e ikje e largim,
dyshimet...


Pohim

Vargjet që shkruej,
edhe janë padi e thumbim,
edhe goditje e dënim;
por s'janë:
as lutje e as falje,
shumë ma tepër se kaq, po.
Një kunorë ferrash
edhe po,
me ngjarjet,
me flokët e zbardhun,
me pritjet e zvetnueme,
me afshin e shuem...
me vargjet që s'shkrova,
me vargjet që i mohova
do të jem gjithnjë borxhli.


Copëza...

1
Ditët e njerëzit s'm'i njohën hapat;
sikundër fytyrën as duert.
Në psherëtimë e trumje
u njoh rrojtja e frymëmarrja.

2.
Kohë s'ka ma:
të merremi vesht me përgjërimet.
Na ecim me paknaqësitë
e vullnetet e drimutuna.

3.
Zgjatja e pakënaqësisë,
si ajo e pleqënisë:
vazhdon përtej qiellit e tokës.
Me zbulue ndërgjegjen
Mjafton edhe një thërmijë shpirtërore.
4.
Kështu e pështirosa në brendi,
kështu s'u shue as mëkati,
ndoshta kështu mbetën në mue
si djalli, si zoti pa u plakun.

5.
Për të gjetur limontinë e humbun,
Jam gati, tani, t'ua vë flakën
mendimeve, ndjenjave e vetmisë
e të zhytem në gjakun e lashtë
larg frikës e dyshimit.

6.
Pak gja due e desha:
një zemër në zemrën time,
një fjalë në fjalën time,
një grishje në grishjen time
një dhimbsuni në vdekjen time.

7.
Pleqni,
tani as gëzimet ma s'i shijon,
dridhjet bujare, ikën vanë,
dhimben, vetëm tani e provova
ty edhe lotët e heshtura t'u thanë!


Dramë

Si një ditë, përditë,
zgjohemi duke mendue
Edhe hija e shokut
na gjurmon e na tradhton;
Jo ma besë s'i kemi njeni-tjetrit,
as hapave që na ndjekin;
as vetes s'i hapemi.
Mbi kokën tonë si hanxhar rrin spiunimi
e në brendi vazhdon drama...
Korrik '73


Tronditje

Koha ende s'ka ikun nga gjaku,
ende lundron e heshtun e panënshtrueme.
Pa asnjë humbje bredh e sigurt
Përmes humbjeve e fitoreve.
Rri i tronditun para zhgënjimeve
e tejet i pasigurt para t'ardhmes,
që troket pa mëshirë ndër tëmtha.


Rrathë

Kështu,
shumë rrathë
shtoheshin e zgjateshin
për të më rrethue.
Në ferrin e kuq
s'shtrihem e s'shihem e s'njihem.
Babëzitja e rrojtjes,
më rrëshqet ndër gishta,
m'i ikë shikimeve
m'i ndotë ditët
e fletët e biografisë!!
Mars 1986


Mendimi

Mendimi
më tmerron e më mundon ende...

Në grackën time u ndryna
pa bindun mirë, shpërtheva.
Bota u ngushtue sa një grusht.
S'e shijova lirshëm
as trokitjen, as ngazëllimin e saj.

Dy herë s'tregohet
tërhjekja e një shtegtimi,
e një largimi
nga drita e rrahja e jetës.

Prill '75


Tashti

Tashti...
Edhe gjaku hesht
e përgjon
këtë rrojtje
që po fiket
e tretet pa meritë
në këtë largësi...e humbëtirë

I zvogëluem ky njeri
s'rri në qetësi!!
Po kryqëzohet.


Nga Prof. Nasho Jorgaqi*

...Në jetën e vetmuar e të izoluar të Kërrabës, larg mjediseve intelektuale, shokët e pandarë të Muhametit do të mbeteshin gjithnjë librat. Në bibliotekën e tij, me autorë e libra e zgjedhura, binin në sy kolana botimesh me famë botërore të Hashetit dhe të Mondadorit. Kujdesi i tij për librat ishte aq i madh, sa për t'i ruajtur e mirëmbajtur bënte dhe punën e libralidhësit, duke i veshur me kapakë të trashë. Në raftet e bibliotekës gjeje të lidhura koleksione revistash kulturore, sidomos ato shqipe si "Përpjekja shqiptare", "Leka", "Hylli i Dritës", "Fryma" etj., apo kopje gazetash të vjetra. Kisha përshtypjen se kjo ishte bota virtuale e Muhametit pa të cilën nuk jetonte dot, po të mbaje parasysh se ngado që shkonte librin e merrte me vete. I kam parasysh si tani xhepat e tij të fryrë ose të deformuar Ai lexonte kudo, jo vetëm në shtëpi, por edhe në intervalet orëve të mësimit në shkollë, në autobus e deri në pyll, ku shkonte të priste dru për dimër.
Ishte krejt natyrshëm që në takimet tona biseda e tij kryesore dhe më e preferuar qe ajo për librat e për leximet. Ai nuk fliste vetëm për letërsinë e huaj, për klasikët e saj dhe për ata bashkëkohorë, të cilët i njihte mirë, por dhe për letërsinë shqipe deri dhe atë të renë. Për këtë të fundit nuk kishte paragjykime, çmonte vlerat e vërteta, i peshonte veprat artistikisht, tregohej i ndjeshëm ndaj fjalës dhe figuracionit artistik.
Dukej që e ndiente së brendshmi krijimtarinë dhe më habiste me njohjen që kishte për laboratorin e punës së shkrimtarit. Dhe ne këto biseda më linte përshtypjen sikur kisha të bëja me një koleg të fushës së letrave, sepse ishte aq konkret në gjykime sa dukej që fliste nga përvoja e tij. Atëherë fillova të dyshoj se kjo përvojë s'ishte vetëm ajo e viteve të rinisë, por dhe e kohës që jetonte. Ndoshta ai shkruante në fshehtësi dhe nuk desh të më hapej. Dhe unë nuk e bëja veten, e respektoja të drejtën e fshehtësisë së tij,. Por, me kohë, do të bindesha se ai shkruante, bënte jetën e një krijuesi të vërtetë. Dhe nuk do të gabohesha sepse një ditë enigma do të zgjidhej përfundimisht.
Kjo ndodhi në fillim të viteve '90, kur u rrëzuan muret dhe u vra frika. E kam parasysh si tani pamjen e Muhametit në ato ditë. Më në fund kishte ardhur liria e tij dhe ai i gëzohej përmbysjes që po ndodhte. Por gëzimi i Muhametit më dukej i lodhur e i hutuar. Ajo që ndodhi kishte ardhur vonë, tepër vonë, kur ai po i afrohej të tetëdhjetave, në moshën kur kishte të kaluar, por s'kish më të ardhme.
Në një nga takimet e atyre ditëve, më kujtohet mirë një bisedë, e cila më tingëlloi si epilog i kalvarit të tij. Në situatën e krijuar ai nuk bënte komente si shumë të tjerë. Më tepër heshtte dhe heshtja e tij fliste, por nuk e harroj rrëfimin që më bëri për një episod që s'di ku e kish dëgjuar apo lexuar. Më tregoi për një çift të moshuar çekë me prejardhje aristokrate, se ç'kish ndodhur me ta, kur kishte ardhur demokracia në vendin e tyre. U qenë kthyer pronat dhe mes tyre edhe një kështjellë. Kishin shkuar te kjo e fundit ta vizitonin dhe kur kishin dalë, kureshtjes së gazetarëve u ishin përgjigjur:
- E ç'na duhet tani kështjella. Jeta që kishim, na shkoi pa e gëzuar. Në këtë moshë na mjafton shtëpia që kemi për të kaluar kohën që na ka mbetur.
Këtë histori Muhameti ma tregoi në dukje me një zë të qetë, por, në fakt, nga toni ndieja trishtimin, pezmin e dramën e jetës së tij. Për pak më shkrepi t'i kujtoja Muhametit fabrikat, shtëpitë, pronat, tokat e dyqanet që trashëgonte dhe ligjet e reja që premtonin, por tek sodisja fytyrën e tij të plakur dhe shtatin e rrëzuar, e mbajta veten. Për një njeri dhe artist si Muhameti, ato s'kishin asnjë vlerë. Perdja e kohës së tij po binte dalëngadalë dhe këtë ai e ndiente, ndaj fjalët ishin të tepërta.
Ishte kjo një bisedë që shënonte vetëm fillimin e hapjes totale të Muhametit. Unë e ndieja se ai sapo m'i zbulonte disa nga të fshehtat e së kaluarës së tij të panjohur. Dhe kjo u duk në ditët që erdhën, kur tek rrinim një pasdreke në shtëpinë time vetëm për vetëm, në bisedë e sipër më tha gjithë siklet në të folmen e tij karakteristike:
- Dëgjomë ç'ka due me të thanë. Ty që të kam dasht e të due si vëlla, do të më falësh që të kam mbajt një sekret. Një të fshehtë që nuk i shkonte vllaznisë sonë. Por, me të thanë të drejtën, s'kam dasht me të randue e me të rrezikue në ato kohë të vështira që kaloja unë e familja ime midis maleve të Kërrabës. A më kupton? Besoj se do të më kuptosh drejt, siç më ke mirëkuptue tanë jetën.
E, pra, dije, në qoftë se nuk e din, unë në vitet e Kërrabës nuk i jam nda letërsisë, por kam këndue vet me vedi e i kam zhgarravit nëpër do letra e fletore, njashtu si ma diktonte mendja e zemra, pa dijt se ç'baj e pa mendue kurrë njiherë për fatin e tyne. Ishte kjo një mënyrë për të mbijetue intelektualisht apo artistikisht, thuej si të duesh, por më asht dasht të shprehesha se ndryshe kisha me pëlcit. Më beso, e ndieja fort fjalën dhe kjo më bante të kapesha pas saj e t'i besoja gjithçka, pa mendue se "fjala ban kala, fjala ban hata".
Kësisoj shkruejta nëpër vite varg pas vargu, një mal të tanë, që s'di të them se a janë marrzina a janë urtina. Di që kam një dollap të tanë me dorëshkrime, që prite o zot, po të kishin ardhë e t'më kishin kontrollue shtëpinë, do të kisha marrë në qafë, jo aq vedin, po Lizën e fëmijët. Ky asht i tanë sekreti im, që të kam mbajt, nuk di a më kupton?
Tunda kokën e nuk fola ashtu siç isha, sa i befasuar, aq edhe i emocionuar. Natyrisht, që e kuptoja, jo vetëm e kuptoja, por dhe e përjetoja dramën cfilitëse të mikut tim. U bë një pauzë dhe, padashur, vështruam njëri-tjetrin në sy, ndërsa ai tha:
-Tash, pa të rëndue, kur të mundesh, të mbetet ty me i lexue e me më gjykue.
-As që bëhet fjalë, - i thashë i menduar pa ia ndarë sytë tek e shihja nën dritën e asaj që më tha, ashtu të mpakur e të tkurrur, te thinjur e fytyrë rrudhur. Por, gjithsesi, ndërkaq ndieja karakterin e tij burrëror, natyrën e paepur, mençurinë dhe urtësinë e pa bujë, dinjitetin e njeriut që di të mbahet më këmbë falë vetvetes.
Pas disa kohësh Muhameti më ftoi një ditë në shtëpi e më tregoi arkivin e dorëshkrimeve të tij. I kishte sjellë nga Kërraba në Tiranë në shtëpinë e të birit, të mbledhura e të sistemuara disi në disa kuti kartoni. Ç'të shikoje ? Fletore e blloqe, letra të zverdhura, të shkruara me bojë apo me laps... 


*Shkrimi është marrë me shkurtime me lejen e autorit nga parathënie e tij e titulluar "JETA DHE POEZIA E KRYQËZUAR E MUHAMET ADEMIT"kushtuar krijimtarisë së të ndjerit


Milosao

Fytyra harbute e luftës

Nga ditari i një ati françeskan më 1912-‘13

FATOS BAXHAKU

Gjon Pali i plagosur dhe e bija

Atë Justin Rrota, OFM. Lindi në Shkodër në shkurt të 1889-s. U pagëzua nga dom Ndoc Nikaj, autori i romanit “Shkodra e rrethueme, ose Bukurusha” dhe prandaj u quajt Ndoc. Një biografi pak a shumë të plotë të tij na ka lënë pas atë Donat Kurti, mbledhësi i vyer i folklorit.
Ndoci studio në fillim në Shkollën Françeskane e më pas në Kolegjin Françeskan të Gjuhadolit. Për herë të parë – gjithnjë sipas atë Kurtit – zhgunin e veshi më 1904-n në Kuvendin e Rubikut. Dy vjet më vonë, kësaj here me emrin Justin, studioi për filozofi e teologji në Troshan. Nisi studimet në Austri për teologji, por shëndeti i dobët e detyroi të kthehej në qytetin e tij të lindjes. U shugurua meshtar në kujdesin e atë Gjergj Fishtës më 1911-n. Prej kësaj kohe ishte mësues i latinishtes dhe shqipes në shkollat françeskane në Shkodër e Troshan. U dallua për studimet e tij në fushën e gjuhës shqipe. Më 1936-n nisi të prekej nga një sëmundje e rëndë, që më pas i mposhti krejt gjysmën e majtë të trupit, megjithatë vazhdoi të punonte. Vdiq në Kuvendin e Arrës së Madhe në Shkodër më 21 dhjetor 1964 dhe u varros në krah të vëllait të tij në varrezat e Gjuhadolit.

Mbrojtësit e Shkodrës në llogore

Shkodër 1913, uria nuk ndalet

Katedralja e Shkodrës e bombarduar nga malazezët

Shkodër 1912, në pritje të bukës

Shtëpi katolike e shkatërruar nga bombardimet

Shkodër 1913, At Gjergj Fishta & Justin Rrota



Libri i tij “Ditët e mbrame të Turqisë në Shkodër, ase rrethimi i qytetit 1912-1913” ka pasur një “aventurë” më vete. Në vetminë e tij në luftën e ashpër me sëmundjen, atë Justini hodhi në letër shënimet që kishte mbajtur gjatë rrethimit të përgjakshëm të Shkodrës nga tetori i 1912-s e deri në prill të 1913-s. Dëshira e tij e madhe ishte që libri të botohej më 1963-shin, me rastin e 50-vjetorit të ngjarjeve që ai përshkruan. Kërkoi më kot lejen e botimit nga shteti i asaj kohe. Një vit më vonë autori mbylli sytë. Libri doli në dritë vetëm më 2012-n nga “Botimet Françeskane”.
Mbi ngjarjet e Shkodrës më 1912-1913 janë shkruar me mijëra faqe: studime, kujtime, riprodhime të shtypit të kohës, dokumente. Por libri i atë Justinit ka një mënyrë të vetën për ta parë luftën. Duke qenë se ai ndau tmerret e luftës së bashku me popullsinë civile, ai na tregon një natë tjetër të luftës, jo atë heroiken, rrëfime të mbushura plot heronj, por një rrëfim me një qytet që pak nga pak po mposhtej nga uria, nga i ftohti, nga izolimi. Shkodra e atë Justinit, pak nga pak, sa më shumë që kalonin muajt, nis të shndërrohet në një qytet fantazmash, ku njerëzit e paktë ecnin përmes të vdekurve të mbështetur në mur, nga frika se mos rrëzoheshin prej pafuqisë. Hera-herës atë Justini përzien një pikëllim të thellë me një humor të mëndafshtë e pesimist, është njësoj sikur të dojë të na thotë se në çdo luftë të dyja palët vuajnë njësoj, fitimtarët dhe të mundurit. Nga ky rrëfim i mrekullueshëm, i shkruar në një gegërishte melodioze, kemi nxjerrë disa episode.

Kryekomandanti

Në Shkodër Hasan Riza beu (pas vdekjes mori titullin Pashë) ishte një figurë fort e njohur. Irakiani ishte i prerë, një ushtarak i vërtetë i karrierës dhe i vendosur të mos e lëshonte Shkodrën me asnjë kusht. Atë Justinit i ka bërë përshtypje një histori që rrëfehej gojë më gojë në qytetin e pushtuar. Thuhet se ndërsa ishte në inspektim në llogoret e Bardhajve, në periferinë e sotme lindore të Shkodrës, Hasan Rizai pa një ushtar malazez të plagosur që mezi çapitej. Atëherë kryekomandanti osman i paska blerë për 150 grosh një kalimtari të rastësishëm një gomar, mbi të cilin ka hipur malazezin e plagosur dhe, pasi i ka dhënë një flamur të bardhë, e ka nisur për në krahun tjetër të llogoreve, atje nga ku artileria armike vazhdonte të qëllonte. Kjo ndodhi pati bërë shumë përshtypje në gjirin e ushtarëve osmanë.

“Uja”

Që në muajt e parë të rrethimit nisi të ndihej kriza e bukës. Urdhri i Hasan Rizait ishte që bukëshitësit të mos jepnin më shumë se një bukë për frymë. Furrat ishin përditë të rrethuar nga turmat e njerëzve të uritur.
Sikurse ndodh thuajse gjithnjë në situata të tilla nisi menjëherë edhe spekulimi me bukën. A ishte urdhri që çdo njeri të merrte një bukë? Atëherë në rregull! Shumë djem të shkathët e të fuqishëm e bënin shumë shpejt xhiron në tetë furrat e qytetit dhe pastaj u ktheheshin të uriturve që më kot prisnin në radhë. Doni bukë? Ja ku e keni, por dua edhe unë fitimin tim.
Atë Justini tregon edhe një histori tjetër: Një grua pas shumë përpjekjesh mundi më në fund të merrte një bukë. Por teksa kthehej e gëzuar në shtëpi, një djalosh ia rrëmben bukën dhe ia mbath me të katra. Teksa ikte djaloshi lëshoi përdhe paratë e bukës. Njerëzit shihnin se si gruaja shkrehej në vaj e dëshpëruar me paratë e bukës në dorë. “Mjerisht sod parja nuk ban pare. S’ka vlerë”, shkruan atë Justini në ditarin e tij.

“Heronjtë e arit”

Andej nga mesi i nëntorit të 1912-s, bombardimet e malazezëve mbi Shkodër u bënë shumë vdekjeprurëse, sidomos në lagjet myslimane. Popullsia e këtyre zonave u detyrua të lëshojë shtëpitë. Vetëm “nja dy zotni pasanikë myslimanë” nuk pranonin në asnjë mënyrë që të linin shtëpitë e tyre. Kishin frikë se pasuria e tyre, jo edhe aq e vogël, e ngritur me mund përgjatë një jete të gjatë e të mundimshme, të përpihej sakaq nga hajdutët që gëlonin gjithandej nëpër qytet. Por një gjyle malazeze ra një natë në shtëpinë e njërit prej pasanikëve, duke e lënë të vdekur pranë pasurisë së tij. Pa, ç’pa fqinji u tij dhe u kandis e iku te njerëzit e tij, larg rrezes së gjyleve. Më në fund ishte bindur se nuk ka pasuri më të madhe se sa vetë jeta.

Arapi i Beledies

Në Shkodër, qytetarët e vjetër, kur donin të cilësonin ndonjë person harbut, thoshin: “Ky keka si Arabi i Beledies”. Atë Justini na tregon se kush ishte ky personazh, simbol i dhunës idiote. Ai na thotë se nga fundi i nëntorit të 1912-s, në krye të rendit në Shkodër, policisë, (beledijes) u vu një kolonel arab i ushtrisë, me fytyrë shumë të zeshkët. Ky nuk ta bënte të gjatë për hiç mos gjë. Një tregtar që nuk kishte shkuar në një takim të pushtetit me tregtarët e qytetit, sepse në të vërtetë nuk kishte ditur gjë, u gjobit me 20 lira turke gjobë dhe me një muaj burg. Nuk mjaftonte me kaq; fatkeqi do të hante edhe 20 shkopinj në kurriz.
Një herë tjetër. Në qytet ishte e ndaluar që të rrinin bashkë më shumë se katër vetë. Një ditë prej ditësh arabi pa përkthyesin e ambasadës austro-hungareze teksa bisedonte me tre shkodranë të tjerë. Mbi kalin e tij koloneli e goditi keqa përkthyesen dhe, kur ky guxoi të protestonte me gjysmë zëri atëherë “Arapi i Beledijes” e përplasi fort mbas murit duke e sharë me të gjitha shprehjet që i erdhën në atë çast ndërmend.

Berberët në telash

Në dhjetor të 1912-s, tellalli shpalli edhe një taksë tjetër. Të gjithë berberët e qytetit do të derdhnin në arkën e vilajetit një taksë prej 10 paresh për çdo të rruar. Për çdo të qethur taksa ishte dyfish, 20 pare. Berberët e shkretë protestuan heshturazi dhe pastaj nisën të zbatojnë një taktikë tjetër. Nuk shkonte më klienti te dyqani i tyre, por shkonin ata ndër shtëpitë.Poedhe kjo nuk piu ujë, sepse sapo ata dilnin nga shtëpia i priste një xhandar, i cili u kërkonte taksën. Më kot berberët e shkretë justifikoheshin se kishin shkuar thjesht te një mik i vjetër për një kafe. Protestat ishin tëkota. Pas xhandarit vinte sakaq “Arapi i Beledijes” dhe pastaj…

Më mirë vdekja!

Ata ishin dy lypsa pleq. Sa pa filluar lufta i shtynin ditët e tyre duke lypur, duke mbledhur ndonjë të hollë e duke blerë një kafshatë bukë, sa për të mbajtur shpirtin gjallë. Duket, se si lypsa që ishin, nuk e shkonin edhe aq keq. Por lufta plasi, tashmë shumë njerëz u bënë si ata, askush nuk e kishte më mendjen t’ia vinte veshin dorës së tyre të zgjatur. E kështu, një ditë të ftohtë dimri ata vendosën të heqin dorë dhe t’i nënshtroheshin fatit. Kalimtarët e parë që dolën në mëngjes në lagjen Rus i panë të shtrirë pa shpirt mbi kalldrëm. Lufta edhe lypjen e bën pa kuptim.

Gabimi fatal i një pjatalarësi

Italiani Xhuzepe Xanoni (Giuseppe Zanoni, për atë Justinin Zef Zanoni) ishte pjatalarës në një anije të vendit të tij. Atij i ishte mbushur mendja që të rifillonte një jetë të re në Austri. Kështu, një ditë prej ditësh, ndërsa anija e tij ishte e ankoruar në Tivar, ai merr rrugën për të realizuar ëndrrën e tij. Mirëpo, në vend që të merrte drejtimin nga Veriu, mori drejtimin e kundërt, atë që e çonte në Shkodër. Diku në këmbë të Taraboshit e mbërthejnë xhandarët. Doli para gjyqit ushtarak dhe menjëherë u akuzua si agjent, madje edhe i rrezikshëm fort. Pjatalarësi në fillim kundërshtoi, por pas disa seancash të mira “dajaku”, pranoi të gjitha ato që i kërkuan, se ishte agjent, se ishte shumë i rrezikshëm, se ishte… Si përfundim italiani Zef u dënua me vdekje. Vetëm pas shumë ndërhyrjesh të konsullit italian ai u shpall i pafajshëm, mirëpo ndërkohë kishte plasur lufta. Kur atë Justini mësoi këtë histori, ai ishte ende në burg, me ndërresa, mbulesa, cigare e ushqime, porse gjithsesi në burg. Nuk kishte ku të shkonte tjetër.

Gazeta më e shtrenjtë në histori

Në Shkodrën e rrethuar nuk mbërrinte asnjë lajm. Nuk dihet se si një fatlumi i kishte rënë në dorë një gazetë italiane e datës 3 dhjetor 1912. Shkodranët nisën ta lexonin dorë më dorë më 26 dhjetor. Gazeta u bë objekti më i kërkuar në Shkodër, edhe sepse në të kishte dalë lajmi se Austro-Hungaria i kishte kërkuar Knjaz Nikollës që të tërhiqej nga rrethimi i Shkodrës. Dikush kërkoi ta blinte gazetën për çmimin rekord prej një napoloni flori, por fatlumi nuk pranoi. Ndoqi një taktikë tjetër, ai e jepte gazetën me qira. 20 minuta lexim kushtonin 20 franga ari. Ishte gazeta më e shtrenjtë që ishte parë e që do të shihej ndonjëherë në Shkodër.

“Aventura” e një memorandumi

Në dhjetor të 1912-s, pak ditë para se ta vrisnin në atentat, Hasan Rizai dhe paria e krishterë e Shkodrës ranë dakord që në luftë me malazezët të përfshiheshin edhe malësorët katolikë, me kusht që lufta të zhvillohej në emër të flamurit shqiptar dhe jo atij osman. Pas kësaj u vendos që t’i dërgohej një memorandum Fuqive të Mëdha, ku të kërkohej dëshira e vendosur e shkodranëve për t’u shkëputur nga Perandoria Osmane. Puna ishte se si ky memorandum do të mbërrinte në kancelaritë e Europës. Shkodra ishte e mbyllur në një darë të hekurt, të gjitha linjat e telegrafit ishin prerë, konsujt vetë nuk kishin lidhje me qendrat e tyre.
Atëherë u hartua një plan. Një këpucar, Kolë Kujunxhia, e fshehu letrën në shollën e një këpuce, të cilën e veshi Lazër Gurakuqi. Ky ishte i pajisur me një leje kalimi nga Hasan Rizai. Gurakuqi ia dorëzoi këpucën në Troshan, të parit të kuvendit, Patër Marjan Prelës. Patër Marjani u nis së bashku me besnikun e tij Hilë Filipi, për një “vizitë kortezie” drejt kampit serb në Lezhë. Pas kësaj, me pretekstin e pritjes së disa librave, mbërrit në Shëngjin, që ishte i zënë nga malazezët. Për fat punonjësi i postës, qëlloi njeri me simpati perëndimore. Kështu lera doli nga sholla e këpucës dhe frati pati mundësi të veshë sërish sandalet e tij të vjetra.
Atë Justini nuk e fsheh krenarinë për këtë guxim të bashkëpatriotëve të tij. Në fakt, memorandumi nga Shkodra e rrethuar qe një ndër dokumentet që e përshpejtuan shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë dhjetë muaj më vonë.

Lufta vret njësoj nga të dy krahët
Luftimet trup me trup ishin një gjë krejt e zakonshme në luftimet përreth qytetit. Ato përfundonin me masakra të vërteta. Në njërën prej tyre u përleshën keq një nga mbrojtësit e Shkodrës me një ushtar malazez. Dyluftimi me bajoneta vazhdoi për disa minuta derisa të dy ia nxorën zorrët jashtë njëri-tjetrit. Por, befas, në një moment të dy e njohën njëri-tjetrin. Dikur ishin bërë vëllamë. Mbrojtësi ishte një mysliman nga Zadrima, ndërsa malazezi ishte nga zonat kufitare afër Shkodrës. Atëherë hodhën pushkët dhe u përqafuan me mund. Kur mbërritën infermierët u çuditën teksa panë që shqiptari po jepte shpirt i përqafuar me një ushtar malazez. Ky i fundit kishte dhënë shpirt pak çaste më parë. “Vazhdoni – u paska thënë zadrimori infermierëve – unë do të vdes këtu bashkë me vëllamin tim”. Të dy bashkë u varrosën në të njëjtin varr, i cili tashmë ka humbur përgjatë njëqind vjetëve. Porse historia e tyre, e rrëfyer nga atë Justini, është padyshim simbol i një lufte ku pati vetëm të vrarë, as të humbur dhe as fitues.

Tragjedia vazhdon deri në fund

Uria vazhdoi të vrasë edhe në fillim të pranverës së 1913-s. Atë Justini ka mbajtur shënim një histori ngjethëse. Një nga myslimanët e Shkodrës merrte pjesë në luftimet për mbrojtjen e qytetit. Dy fëmijët e tij ishin duke dhënë shpirt nga uria e gjatë. Meqë gruaja i kishte vdekur nga uria disa ditë më parë, babai i ngratë ia lë amanet fëmijët një plake, por kjo mezi mbahej për vete në këmbë. Kaluan ditë dhe fëmijët e panë veten të braktisur, askush nuk merrej më me ta. Dikur, mik pas miku, u lajmërua babai për gjendjen e fëmijëve. Kur ky u kthye në shtëpi u lebetit. Fëmijët e verdhë dyllë nga uria, me faqet e rrobat e shqyera që qanin e qanin pa pushim. Atëherë luajti mendsh, hoqi pushkën nga krahu dhe qëlloi mbi fëmijët, pastaj vrau veten. “Njatje diku në një skaj shihej plaka tue hjekë për dekë”, e përfundon rrëfimin atë Justini.

(Fotot dhe brendia e këtij shkrimi janë bazuar në: Atë Justin Rrota, OFM; Ditët e mbrame të Turqisë në Shkodër, ase rrethimi i qytetit 1912-1913, Botimi II, Botime Françeskane, Shkodër 2010).


Fytyra harbute e luftës

Nga ditari i një ati françeskan më 1912-‘13

FATOS BAXHAKU

Gjon Pali i plagosur dhe e bija

Atë Justin Rrota, OFM. Lindi në Shkodër në shkurt të 1889-s. U pagëzua nga dom Ndoc Nikaj, autori i romanit “Shkodra e rrethueme, ose Bukurusha” dhe prandaj u quajt Ndoc. Një biografi pak a shumë të plotë të tij na ka lënë pas atë Donat Kurti, mbledhësi i vyer i folklorit.
Ndoci studio në fillim në Shkollën Françeskane e më pas në Kolegjin Françeskan të Gjuhadolit. Për herë të parë – gjithnjë sipas atë Kurtit – zhgunin e veshi më 1904-n në Kuvendin e Rubikut. Dy vjet më vonë, kësaj here me emrin Justin, studioi për filozofi e teologji në Troshan. Nisi studimet në Austri për teologji, por shëndeti i dobët e detyroi të kthehej në qytetin e tij të lindjes. U shugurua meshtar në kujdesin e atë Gjergj Fishtës më 1911-n. Prej kësaj kohe ishte mësues i latinishtes dhe shqipes në shkollat françeskane në Shkodër e Troshan. U dallua për studimet e tij në fushën e gjuhës shqipe. Më 1936-n nisi të prekej nga një sëmundje e rëndë, që më pas i mposhti krejt gjysmën e majtë të trupit, megjithatë vazhdoi të punonte. Vdiq në Kuvendin e Arrës së Madhe në Shkodër më 21 dhjetor 1964 dhe u varros në krah të vëllait të tij në varrezat e Gjuhadolit.

Mbrojtësit e Shkodrës në llogore

Shkodër 1913, uria nuk ndalet

Katedralja e Shkodrës e bombarduar nga malazezët

Shkodër 1912, në pritje të bukës

Shtëpi katolike e shkatërruar nga bombardimet

Shkodër 1913, At Gjergj Fishta & Justin Rrota



Libri i tij “Ditët e mbrame të Turqisë në Shkodër, ase rrethimi i qytetit 1912-1913” ka pasur një “aventurë” më vete. Në vetminë e tij në luftën e ashpër me sëmundjen, atë Justini hodhi në letër shënimet që kishte mbajtur gjatë rrethimit të përgjakshëm të Shkodrës nga tetori i 1912-s e deri në prill të 1913-s. Dëshira e tij e madhe ishte që libri të botohej më 1963-shin, me rastin e 50-vjetorit të ngjarjeve që ai përshkruan. Kërkoi më kot lejen e botimit nga shteti i asaj kohe. Një vit më vonë autori mbylli sytë. Libri doli në dritë vetëm më 2012-n nga “Botimet Françeskane”.
Mbi ngjarjet e Shkodrës më 1912-1913 janë shkruar me mijëra faqe: studime, kujtime, riprodhime të shtypit të kohës, dokumente. Por libri i atë Justinit ka një mënyrë të vetën për ta parë luftën. Duke qenë se ai ndau tmerret e luftës së bashku me popullsinë civile, ai na tregon një natë tjetër të luftës, jo atë heroiken, rrëfime të mbushura plot heronj, por një rrëfim me një qytet që pak nga pak po mposhtej nga uria, nga i ftohti, nga izolimi. Shkodra e atë Justinit, pak nga pak, sa më shumë që kalonin muajt, nis të shndërrohet në një qytet fantazmash, ku njerëzit e paktë ecnin përmes të vdekurve të mbështetur në mur, nga frika se mos rrëzoheshin prej pafuqisë. Hera-herës atë Justini përzien një pikëllim të thellë me një humor të mëndafshtë e pesimist, është njësoj sikur të dojë të na thotë se në çdo luftë të dyja palët vuajnë njësoj, fitimtarët dhe të mundurit. Nga ky rrëfim i mrekullueshëm, i shkruar në një gegërishte melodioze, kemi nxjerrë disa episode.

Kryekomandanti

Në Shkodër Hasan Riza beu (pas vdekjes mori titullin Pashë) ishte një figurë fort e njohur. Irakiani ishte i prerë, një ushtarak i vërtetë i karrierës dhe i vendosur të mos e lëshonte Shkodrën me asnjë kusht. Atë Justinit i ka bërë përshtypje një histori që rrëfehej gojë më gojë në qytetin e pushtuar. Thuhet se ndërsa ishte në inspektim në llogoret e Bardhajve, në periferinë e sotme lindore të Shkodrës, Hasan Rizai pa një ushtar malazez të plagosur që mezi çapitej. Atëherë kryekomandanti osman i paska blerë për 150 grosh një kalimtari të rastësishëm një gomar, mbi të cilin ka hipur malazezin e plagosur dhe, pasi i ka dhënë një flamur të bardhë, e ka nisur për në krahun tjetër të llogoreve, atje nga ku artileria armike vazhdonte të qëllonte. Kjo ndodhi pati bërë shumë përshtypje në gjirin e ushtarëve osmanë.

“Uja”

Që në muajt e parë të rrethimit nisi të ndihej kriza e bukës. Urdhri i Hasan Rizait ishte që bukëshitësit të mos jepnin më shumë se një bukë për frymë. Furrat ishin përditë të rrethuar nga turmat e njerëzve të uritur.
Sikurse ndodh thuajse gjithnjë në situata të tilla nisi menjëherë edhe spekulimi me bukën. A ishte urdhri që çdo njeri të merrte një bukë? Atëherë në rregull! Shumë djem të shkathët e të fuqishëm e bënin shumë shpejt xhiron në tetë furrat e qytetit dhe pastaj u ktheheshin të uriturve që më kot prisnin në radhë. Doni bukë? Ja ku e keni, por dua edhe unë fitimin tim.
Atë Justini tregon edhe një histori tjetër: Një grua pas shumë përpjekjesh mundi më në fund të merrte një bukë. Por teksa kthehej e gëzuar në shtëpi, një djalosh ia rrëmben bukën dhe ia mbath me të katra. Teksa ikte djaloshi lëshoi përdhe paratë e bukës. Njerëzit shihnin se si gruaja shkrehej në vaj e dëshpëruar me paratë e bukës në dorë. “Mjerisht sod parja nuk ban pare. S’ka vlerë”, shkruan atë Justini në ditarin e tij.

“Heronjtë e arit”

Andej nga mesi i nëntorit të 1912-s, bombardimet e malazezëve mbi Shkodër u bënë shumë vdekjeprurëse, sidomos në lagjet myslimane. Popullsia e këtyre zonave u detyrua të lëshojë shtëpitë. Vetëm “nja dy zotni pasanikë myslimanë” nuk pranonin në asnjë mënyrë që të linin shtëpitë e tyre. Kishin frikë se pasuria e tyre, jo edhe aq e vogël, e ngritur me mund përgjatë një jete të gjatë e të mundimshme, të përpihej sakaq nga hajdutët që gëlonin gjithandej nëpër qytet. Por një gjyle malazeze ra një natë në shtëpinë e njërit prej pasanikëve, duke e lënë të vdekur pranë pasurisë së tij. Pa, ç’pa fqinji u tij dhe u kandis e iku te njerëzit e tij, larg rrezes së gjyleve. Më në fund ishte bindur se nuk ka pasuri më të madhe se sa vetë jeta.

Arapi i Beledies

Në Shkodër, qytetarët e vjetër, kur donin të cilësonin ndonjë person harbut, thoshin: “Ky keka si Arabi i Beledies”. Atë Justini na tregon se kush ishte ky personazh, simbol i dhunës idiote. Ai na thotë se nga fundi i nëntorit të 1912-s, në krye të rendit në Shkodër, policisë, (beledijes) u vu një kolonel arab i ushtrisë, me fytyrë shumë të zeshkët. Ky nuk ta bënte të gjatë për hiç mos gjë. Një tregtar që nuk kishte shkuar në një takim të pushtetit me tregtarët e qytetit, sepse në të vërtetë nuk kishte ditur gjë, u gjobit me 20 lira turke gjobë dhe me një muaj burg. Nuk mjaftonte me kaq; fatkeqi do të hante edhe 20 shkopinj në kurriz.
Një herë tjetër. Në qytet ishte e ndaluar që të rrinin bashkë më shumë se katër vetë. Një ditë prej ditësh arabi pa përkthyesin e ambasadës austro-hungareze teksa bisedonte me tre shkodranë të tjerë. Mbi kalin e tij koloneli e goditi keqa përkthyesen dhe, kur ky guxoi të protestonte me gjysmë zëri atëherë “Arapi i Beledijes” e përplasi fort mbas murit duke e sharë me të gjitha shprehjet që i erdhën në atë çast ndërmend.

Berberët në telash

Në dhjetor të 1912-s, tellalli shpalli edhe një taksë tjetër. Të gjithë berberët e qytetit do të derdhnin në arkën e vilajetit një taksë prej 10 paresh për çdo të rruar. Për çdo të qethur taksa ishte dyfish, 20 pare. Berberët e shkretë protestuan heshturazi dhe pastaj nisën të zbatojnë një taktikë tjetër. Nuk shkonte më klienti te dyqani i tyre, por shkonin ata ndër shtëpitë.Poedhe kjo nuk piu ujë, sepse sapo ata dilnin nga shtëpia i priste një xhandar, i cili u kërkonte taksën. Më kot berberët e shkretë justifikoheshin se kishin shkuar thjesht te një mik i vjetër për një kafe. Protestat ishin tëkota. Pas xhandarit vinte sakaq “Arapi i Beledijes” dhe pastaj…

Më mirë vdekja!

Ata ishin dy lypsa pleq. Sa pa filluar lufta i shtynin ditët e tyre duke lypur, duke mbledhur ndonjë të hollë e duke blerë një kafshatë bukë, sa për të mbajtur shpirtin gjallë. Duket, se si lypsa që ishin, nuk e shkonin edhe aq keq. Por lufta plasi, tashmë shumë njerëz u bënë si ata, askush nuk e kishte më mendjen t’ia vinte veshin dorës së tyre të zgjatur. E kështu, një ditë të ftohtë dimri ata vendosën të heqin dorë dhe t’i nënshtroheshin fatit. Kalimtarët e parë që dolën në mëngjes në lagjen Rus i panë të shtrirë pa shpirt mbi kalldrëm. Lufta edhe lypjen e bën pa kuptim.

Gabimi fatal i një pjatalarësi

Italiani Xhuzepe Xanoni (Giuseppe Zanoni, për atë Justinin Zef Zanoni) ishte pjatalarës në një anije të vendit të tij. Atij i ishte mbushur mendja që të rifillonte një jetë të re në Austri. Kështu, një ditë prej ditësh, ndërsa anija e tij ishte e ankoruar në Tivar, ai merr rrugën për të realizuar ëndrrën e tij. Mirëpo, në vend që të merrte drejtimin nga Veriu, mori drejtimin e kundërt, atë që e çonte në Shkodër. Diku në këmbë të Taraboshit e mbërthejnë xhandarët. Doli para gjyqit ushtarak dhe menjëherë u akuzua si agjent, madje edhe i rrezikshëm fort. Pjatalarësi në fillim kundërshtoi, por pas disa seancash të mira “dajaku”, pranoi të gjitha ato që i kërkuan, se ishte agjent, se ishte shumë i rrezikshëm, se ishte… Si përfundim italiani Zef u dënua me vdekje. Vetëm pas shumë ndërhyrjesh të konsullit italian ai u shpall i pafajshëm, mirëpo ndërkohë kishte plasur lufta. Kur atë Justini mësoi këtë histori, ai ishte ende në burg, me ndërresa, mbulesa, cigare e ushqime, porse gjithsesi në burg. Nuk kishte ku të shkonte tjetër.

Gazeta më e shtrenjtë në histori

Në Shkodrën e rrethuar nuk mbërrinte asnjë lajm. Nuk dihet se si një fatlumi i kishte rënë në dorë një gazetë italiane e datës 3 dhjetor 1912. Shkodranët nisën ta lexonin dorë më dorë më 26 dhjetor. Gazeta u bë objekti më i kërkuar në Shkodër, edhe sepse në të kishte dalë lajmi se Austro-Hungaria i kishte kërkuar Knjaz Nikollës që të tërhiqej nga rrethimi i Shkodrës. Dikush kërkoi ta blinte gazetën për çmimin rekord prej një napoloni flori, por fatlumi nuk pranoi. Ndoqi një taktikë tjetër, ai e jepte gazetën me qira. 20 minuta lexim kushtonin 20 franga ari. Ishte gazeta më e shtrenjtë që ishte parë e që do të shihej ndonjëherë në Shkodër.

“Aventura” e një memorandumi

Në dhjetor të 1912-s, pak ditë para se ta vrisnin në atentat, Hasan Rizai dhe paria e krishterë e Shkodrës ranë dakord që në luftë me malazezët të përfshiheshin edhe malësorët katolikë, me kusht që lufta të zhvillohej në emër të flamurit shqiptar dhe jo atij osman. Pas kësaj u vendos që t’i dërgohej një memorandum Fuqive të Mëdha, ku të kërkohej dëshira e vendosur e shkodranëve për t’u shkëputur nga Perandoria Osmane. Puna ishte se si ky memorandum do të mbërrinte në kancelaritë e Europës. Shkodra ishte e mbyllur në një darë të hekurt, të gjitha linjat e telegrafit ishin prerë, konsujt vetë nuk kishin lidhje me qendrat e tyre.
Atëherë u hartua një plan. Një këpucar, Kolë Kujunxhia, e fshehu letrën në shollën e një këpuce, të cilën e veshi Lazër Gurakuqi. Ky ishte i pajisur me një leje kalimi nga Hasan Rizai. Gurakuqi ia dorëzoi këpucën në Troshan, të parit të kuvendit, Patër Marjan Prelës. Patër Marjani u nis së bashku me besnikun e tij Hilë Filipi, për një “vizitë kortezie” drejt kampit serb në Lezhë. Pas kësaj, me pretekstin e pritjes së disa librave, mbërrit në Shëngjin, që ishte i zënë nga malazezët. Për fat punonjësi i postës, qëlloi njeri me simpati perëndimore. Kështu lera doli nga sholla e këpucës dhe frati pati mundësi të veshë sërish sandalet e tij të vjetra.
Atë Justini nuk e fsheh krenarinë për këtë guxim të bashkëpatriotëve të tij. Në fakt, memorandumi nga Shkodra e rrethuar qe një ndër dokumentet që e përshpejtuan shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë dhjetë muaj më vonë.

Lufta vret njësoj nga të dy krahët
Luftimet trup me trup ishin një gjë krejt e zakonshme në luftimet përreth qytetit. Ato përfundonin me masakra të vërteta. Në njërën prej tyre u përleshën keq një nga mbrojtësit e Shkodrës me një ushtar malazez. Dyluftimi me bajoneta vazhdoi për disa minuta derisa të dy ia nxorën zorrët jashtë njëri-tjetrit. Por, befas, në një moment të dy e njohën njëri-tjetrin. Dikur ishin bërë vëllamë. Mbrojtësi ishte një mysliman nga Zadrima, ndërsa malazezi ishte nga zonat kufitare afër Shkodrës. Atëherë hodhën pushkët dhe u përqafuan me mund. Kur mbërritën infermierët u çuditën teksa panë që shqiptari po jepte shpirt i përqafuar me një ushtar malazez. Ky i fundit kishte dhënë shpirt pak çaste më parë. “Vazhdoni – u paska thënë zadrimori infermierëve – unë do të vdes këtu bashkë me vëllamin tim”. Të dy bashkë u varrosën në të njëjtin varr, i cili tashmë ka humbur përgjatë njëqind vjetëve. Porse historia e tyre, e rrëfyer nga atë Justini, është padyshim simbol i një lufte ku pati vetëm të vrarë, as të humbur dhe as fitues.

Tragjedia vazhdon deri në fund

Uria vazhdoi të vrasë edhe në fillim të pranverës së 1913-s. Atë Justini ka mbajtur shënim një histori ngjethëse. Një nga myslimanët e Shkodrës merrte pjesë në luftimet për mbrojtjen e qytetit. Dy fëmijët e tij ishin duke dhënë shpirt nga uria e gjatë. Meqë gruaja i kishte vdekur nga uria disa ditë më parë, babai i ngratë ia lë amanet fëmijët një plake, por kjo mezi mbahej për vete në këmbë. Kaluan ditë dhe fëmijët e panë veten të braktisur, askush nuk merrej më me ta. Dikur, mik pas miku, u lajmërua babai për gjendjen e fëmijëve. Kur ky u kthye në shtëpi u lebetit. Fëmijët e verdhë dyllë nga uria, me faqet e rrobat e shqyera që qanin e qanin pa pushim. Atëherë luajti mendsh, hoqi pushkën nga krahu dhe qëlloi mbi fëmijët, pastaj vrau veten. “Njatje diku në një skaj shihej plaka tue hjekë për dekë”, e përfundon rrëfimin atë Justini.

(Fotot dhe brendia e këtij shkrimi janë bazuar në: Atë Justin Rrota, OFM; Ditët e mbrame të Turqisë në Shkodër, ase rrethimi i qytetit 1912-1913, Botimi II, Botime Françeskane, Shkodër 2010).


KADARE, NOBELI DHE SHQIPTARËT

Nga Gjekё Gjonlekaj



Alfred Nobeli “mbreti i dinamitit” siç e quanin nё atё kohё lindi nё Stockholm nё vitin 1833. Prejardhja e familjes Nobel ishte nga fshati Nobbelov. Pavarёsisht se ishte familje e varfёr ata u arsimuan nё Universitetin mё tё mirё tё vendit  Uppsala . Alfred Nobeli nё kohёn e tij ishte njё ndёr njerёzit mё tё pasur dhe mё tё njohur nё botё,dhe kishte njё karakter tё veçantё. Victor Hugo e kishte cilёsuar si “milioner vagabond”. Gjatё viteve tё fundit tё jetёs kishte menduar shumё pёr tё ardhmen e pasurisё sё tij. Ai nuk ёshtё martuar kurrё dhe nuk kishte pasardhёs tё drejtpёrdrejtё,qё mund ta trashёgonin atё pasuri, edhe pse kishte pasur lidhje intime me disa gra qё mё vonё i sollёn kokёçarje. Para vdekjes nё vitin 1896 Alfred Nobeli kishte lёnё testamentin e tij pёr shpёrblimet qё do t’u jepeshin shkencёtarёve tё ndryshёm. Por kishte lёnё edhe testamentin e çmimit Nobel pёr Letёrsi.Pjesёn mё tё madhe tё jetёs e kaloi nё Paris , kishte lidhje miqёsore me shumё poetё e shkrimtarё. Pas vdekjes se tij çmimi Nobel u rregullua me ligj nga Parlamenti dhe Akademia e Suedisё nё bashkёpunim me shumё institute dhe organizata tё tjera. Themelimi i çmimit Nobel ishte njё proçedurё shumё e ndёrlikuar. Por pas disa vjetёsh ky çmim u konsolidua.

Laureati i parё i çmimit pёr letёrsi ishte poeti francez Sully Prudhomme nё vitin 1901. Qysh atёherё e deri vitin e kaluar kёtё çmim e kanё fituar 111 shkrimtarё e poetё. Nobelet janё tё ndryshme dhe secili çmim ka historinё e vet. Tё gjitha çmimet mund tё jenё kolektive,por jo çmimi Nobel pёr letёrsi sepse kёtё e fiton vetёm njё autor. Pёr shqiptarёt çmimi Nobel u bё shumё i njohur dhe i dashur nё vitin 1979, kur Nёna Tereze u laurua pёr Paqe. Rrugёn e saj e vazhdoi shqiptaro-amerikani Ferid Murat.

Pёr pothuajse tri dekada emri i asnjё autori nuk ёshtё lakuar mё shumё pёr kёtё Çmim se emri i shkrimtarit tonё Ismail Kadare. Java e parё e tetorit pёr shqiptarёt ёshtё shumё e nxehtё, ashtu siç janё kampionatet e futbollit pёr brazilianёt. Gazetat e mёdha botёrore disa herё e kanё vёnё emrin e tij nё rrethin mё tё ngushtё tё kandidatёve pёr kёtё çmim. Pritja pёr çmimin Nobel ёshtё e natyrshme,por kur zgjatet shumё atёherё i del lezeti. Mario Vargas Llosa kishte pritur mё shumё se 30 vjet, bile kur e njoftuan me telefon, tha se e kishte harruar krejtёsisht kёtё çmim.Jo tё gjithё qё kanё fituar kёtё çmim janё sot tё njohur nё letёrsinё botёrore. Çmimin Nobel nuk e fitoi kurrё Leon Tolstoi, Ibseni, Joyci , Virginia Woolf ,Wallace Stevens dhe as Vlladimir Nabakov, por tё gjithё janё shkrimtarё me famё botёrore. I tillё ёshtё edhe Ismail Kadare. Veprimtaria letrare e Ismail Kadaresё ёshtё si njё “bibёl shekullore”. Ky autor shqiptar ka fituar pothuajse tё gjitha çmimet dhe shpёrblimet e larta evropaine.

Veprimtaria e tij letrare prej 20 mijё faqesh ёshtё e nobelueshme. Tre kolosё pёr tre gadishujt e mёdhenj evropianё. Dante, Servantesi dhe Kadare. Pas Homerit pёr gadishullin Ballkanik vjen menjёherё Ismail Kadare. Veprat e tij u krijuan nga trysnitё e mёdha politike, ashtu siç krijohen edhe diamantёt nga trysnitё gjeologjike.

Nёna Tereze dhe Ferid Murati kishin mbёshtetjen e dy demokracive mё tё mёdha tё botёs. Tani, Ismail Kadare duhet tё ketё mbёshtetjen e demokracisё evropiane, franceze dhe tё kombit shqiptar. Anёtarёt e Akademisё franceze janё tё privilegjuar dhe Franca ka disa detyrime pёr qytetarin e saj. Franca i nderon shumё anёtarёt e Akademisё franceze. Pastaj Ismail Kadare ёshtё edhe anёtar i Legjionit francez tё Nderit. India dhe Shtetet e Bashkuara kanё merita pёr fitoren e Nёnёs Tereze dhe Ferid Muratit. Para 16 vjetёsh me ftesёn e Ismail Kadaresё mora pjesё nё ceremoninё solemne tё pranimit tё tij nё Akademinё franceze. Ishte njё prej ngjarjeve mё tё bukura qё kisha parё ndonjёherё nё jetё. Pranimi i tij nё Akademinё mё tё njohur tё botёs ishte njё vepёr madhёshtore dhe ato ditё revista “Figaro” kishte botuar nё faqen e parё shkrimin me titull: “Prej Thomas Jefferson-it e deri tek Ismail Kadare. Bile e gjithё kopertina e faqes sё parё shkёlqente nga fotografia e Ismail Kadaresё. Anёtari i parё i huaj i Akademisё franceze kishte qenё presidenti amerikan Thomas Jefferson, qё sot e kёsaj dite konsiderohet si babai i demokracisё amerikane dhe presidenti mё intelektual i Shteteve tё Bashkuara. Krahasim i mrekullueshёm.

Para disa muajsh nё njё bisedё telefonike e pyeta Ismail Kadarenё kur ke pёr ta fituar Çmimin Nobel ? Ai u pёrgjegj: Çmimin Nobel do ta fitoj kur t’u mbushet mendja shqiptarёve.Nuk bёri asnjё koment tjetёr nё lidhje me kёtё çёshtje. Kjo pёrgjigje mё ngacmoi shumё. Pse ne shqiptarёt nuk e bёjmё punёn tonё? Tё gjitha shtetet dhe kombet bёjnё presione tё ndryshme pёr kandidatёt e tyre, bile pёr kandidatёt e çmimit Nobel bёjnё edhe mё shumё. Mbёshtetja e shqiptarёve ёshtё e rёndёsishme. Kёtё tё vёrtetё e kam dёgjuar nga disa shqiptaro-amerikanё tё Hollywood-it. Thirrjet telefonike letrat dhe mesazhet elektronike pёrfillen jashtzakonisht shumё nga juritё e qendrave kulturore amerikane. Grupimet e tilla politike nё anglisht quhen (lobe) qё nё kohёn e duhur luajtёn rol me rёndёsi pёr Kosovёn.

Çmimi Nobel ёshtё mё i rёndёsishёm pёr kombin shqiptar se pёr Ismail Kadarenё. Nobelistёt e moshёs sё tij nuk ngallёzehen shumё pёr kёtё fitore. Pёr autorin do tё ishte mё shumё fitore morale. Atleti nuk ёshtё i madh pse fiton trofeun. Atleti ёshtё i madh edhe pa trofe. Shkrimtarin ose poetin nuk e bёn tё madh çmimi Nobel, por e bёn tё madh vepra letrare. Çmimi Nobel ёshtё vetёm njё mirёnjohje. Kjo kurorё e mbretёrisё letrare do tё nderonte kulturёn tonё kombёtare e sidomos gjuhёn shqipe dhe do tё ishte shpresё e frymёzim pёr shkrimtarёt dhe poetёt shqiptarё nё tё ardhmen. Nёna Tereze, Ferid Murati dhe Ismail Kadare do tё ishin njё triumvirat i vёrtetё. Bile njё fjalё e urtё shqiptare thotё: “E treta e vёrteta”.

Sivjet populli shqiptar po pёrgatitet pёr tё kremtuar nё mёnyrё solemne 100-vjetorin e pavarёsisё. Pavarёsisht se ёshtё i ndarё politikisht populli shqiptar kurrё nuk ka qenё mё i lumtur se sot.Brenda kёtij shekulli janё krijuar dy shtete shqiptare. Demokracia dhe teknologjia po e bёjnё jetёn mё tё lehtё dhe mё tё lumtur. S’ka dyshim se tё gjithё veprojmё nё frymёn e njё pёrvjetori tё madh. Por ёshtё momenti historik pёr tё gjithё shqiptarёt kudo qё janё nё globin tonё t’i bёjnё thirrje Komisionit Letrar tё Çmimit Nobel qё sivjet dhe jo mё vonё t’i japё çmimin Nobel shumё tё merituar shkrimtarit tonё Ismail Kadaresё. Ështё detyrё e çdo shqiptari brenda e jashtё atdheut t’i bёjё thirrje e lutje atij Komisioni tё nderuar qё sivjet kjo kurorё e kulturёs t’i jepet kёti titani shqiptar. Do tё ishte nё nderin e tё gjitha zyrave qeveritare dhe jo qeveritare, tё instituteve, qendrave fetare, shkollave dhe universiteteve, klubeve, shoqatave, shtёpive botuese, shkrimtarёve, poetёve, kritikёve letrare, historianёve dhe akademikёve qё t’i bёjnё thirrje Komisionit tё Nobelit qё sivjet kjo kurorё letrare t’i jepet shkrimtarit tonё. Edhe mjetet e informacionit elektronike dhe tё shkruara duhet tё bёjnё punёn e tyre. Ballkani po troket nё dyert e Evropёs si asnjёherё mё parё dhe ky çmim do tё ishte çelёsi kryesor i asaj porte pёr tё ardhmen e kёtij gadishulli. Njё lutje kolektive gjithkombёtare do tё merrej parasysh. Kёto janё vlera tё mёdha qё i nderon bota e qytetёruar. T’i nderojmё edhe ne. Nё fund po citoj disa fjali tё letrёs sё Alain Bosquet drejtuar jurisё sё Çmimit Nobel: “Sado e ndryshme qё tё jetё Shqipёria nga Suedia apo nga Franca ajo ka nxjerrё nё dritё njё gjeni. Kadareja njihet nё tё gjithё planetin; tё kurorёzosh Kadarenё nuk do tё thotё ta emanciposh atё: do tё thotё tё emancipoheni vetё ju”. Pra ne, kombi shqiptar kemi nevojё urgjente pёr emancipimin tonё. Ky shkrimtar gjenial i fisit tonё meriton respektin tonё tё sinqertё. Nё qoftё se Ismail Kadare fiton kёtё çmim e fitojmё edhe ne. Prej asaj dite qёkur Nёna Tereze dhe Ferid Murati kanё fituar Çmimin Nobel edhe Unё e kam ndjerё veten se jam pjestar i atyre çmimeve. Pёr Ismail Kadarenё qё e ngriti gjuhёn dhe kulturёn shqiptare nё nivelet mё tё larta botёrore do tё ndjehemi edhe mё mirё. Urojmё qё sivjet pas 100-vjetorit tё Pavarёsisё sё Shqipёrisё tё shkojmё nё Oslo pёr tё festuar ditёn mё tё madhe tё kulturёs shqiptare. Vepra e tij do tё shkёlqejё si rreze drite mbi gadishullin ilirik. O Zot dёgjoje lutjen tonё!

KADARE, NOBELI DHE SHQIPTARËT

Nga Gjekё Gjonlekaj



Alfred Nobeli “mbreti i dinamitit” siç e quanin nё atё kohё lindi nё Stockholm nё vitin 1833. Prejardhja e familjes Nobel ishte nga fshati Nobbelov. Pavarёsisht se ishte familje e varfёr ata u arsimuan nё Universitetin mё tё mirё tё vendit  Uppsala . Alfred Nobeli nё kohёn e tij ishte njё ndёr njerёzit mё tё pasur dhe mё tё njohur nё botё,dhe kishte njё karakter tё veçantё. Victor Hugo e kishte cilёsuar si “milioner vagabond”. Gjatё viteve tё fundit tё jetёs kishte menduar shumё pёr tё ardhmen e pasurisё sё tij. Ai nuk ёshtё martuar kurrё dhe nuk kishte pasardhёs tё drejtpёrdrejtё,qё mund ta trashёgonin atё pasuri, edhe pse kishte pasur lidhje intime me disa gra qё mё vonё i sollёn kokёçarje. Para vdekjes nё vitin 1896 Alfred Nobeli kishte lёnё testamentin e tij pёr shpёrblimet qё do t’u jepeshin shkencёtarёve tё ndryshёm. Por kishte lёnё edhe testamentin e çmimit Nobel pёr Letёrsi.Pjesёn mё tё madhe tё jetёs e kaloi nё Paris , kishte lidhje miqёsore me shumё poetё e shkrimtarё. Pas vdekjes se tij çmimi Nobel u rregullua me ligj nga Parlamenti dhe Akademia e Suedisё nё bashkёpunim me shumё institute dhe organizata tё tjera. Themelimi i çmimit Nobel ishte njё proçedurё shumё e ndёrlikuar. Por pas disa vjetёsh ky çmim u konsolidua.

Laureati i parё i çmimit pёr letёrsi ishte poeti francez Sully Prudhomme nё vitin 1901. Qysh atёherё e deri vitin e kaluar kёtё çmim e kanё fituar 111 shkrimtarё e poetё. Nobelet janё tё ndryshme dhe secili çmim ka historinё e vet. Tё gjitha çmimet mund tё jenё kolektive,por jo çmimi Nobel pёr letёrsi sepse kёtё e fiton vetёm njё autor. Pёr shqiptarёt çmimi Nobel u bё shumё i njohur dhe i dashur nё vitin 1979, kur Nёna Tereze u laurua pёr Paqe. Rrugёn e saj e vazhdoi shqiptaro-amerikani Ferid Murat.

Pёr pothuajse tri dekada emri i asnjё autori nuk ёshtё lakuar mё shumё pёr kёtё Çmim se emri i shkrimtarit tonё Ismail Kadare. Java e parё e tetorit pёr shqiptarёt ёshtё shumё e nxehtё, ashtu siç janё kampionatet e futbollit pёr brazilianёt. Gazetat e mёdha botёrore disa herё e kanё vёnё emrin e tij nё rrethin mё tё ngushtё tё kandidatёve pёr kёtё çmim. Pritja pёr çmimin Nobel ёshtё e natyrshme,por kur zgjatet shumё atёherё i del lezeti. Mario Vargas Llosa kishte pritur mё shumё se 30 vjet, bile kur e njoftuan me telefon, tha se e kishte harruar krejtёsisht kёtё çmim.Jo tё gjithё qё kanё fituar kёtё çmim janё sot tё njohur nё letёrsinё botёrore. Çmimin Nobel nuk e fitoi kurrё Leon Tolstoi, Ibseni, Joyci , Virginia Woolf ,Wallace Stevens dhe as Vlladimir Nabakov, por tё gjithё janё shkrimtarё me famё botёrore. I tillё ёshtё edhe Ismail Kadare. Veprimtaria letrare e Ismail Kadaresё ёshtё si njё “bibёl shekullore”. Ky autor shqiptar ka fituar pothuajse tё gjitha çmimet dhe shpёrblimet e larta evropaine.

Veprimtaria e tij letrare prej 20 mijё faqesh ёshtё e nobelueshme. Tre kolosё pёr tre gadishujt e mёdhenj evropianё. Dante, Servantesi dhe Kadare. Pas Homerit pёr gadishullin Ballkanik vjen menjёherё Ismail Kadare. Veprat e tij u krijuan nga trysnitё e mёdha politike, ashtu siç krijohen edhe diamantёt nga trysnitё gjeologjike.

Nёna Tereze dhe Ferid Murati kishin mbёshtetjen e dy demokracive mё tё mёdha tё botёs. Tani, Ismail Kadare duhet tё ketё mbёshtetjen e demokracisё evropiane, franceze dhe tё kombit shqiptar. Anёtarёt e Akademisё franceze janё tё privilegjuar dhe Franca ka disa detyrime pёr qytetarin e saj. Franca i nderon shumё anёtarёt e Akademisё franceze. Pastaj Ismail Kadare ёshtё edhe anёtar i Legjionit francez tё Nderit. India dhe Shtetet e Bashkuara kanё merita pёr fitoren e Nёnёs Tereze dhe Ferid Muratit. Para 16 vjetёsh me ftesёn e Ismail Kadaresё mora pjesё nё ceremoninё solemne tё pranimit tё tij nё Akademinё franceze. Ishte njё prej ngjarjeve mё tё bukura qё kisha parё ndonjёherё nё jetё. Pranimi i tij nё Akademinё mё tё njohur tё botёs ishte njё vepёr madhёshtore dhe ato ditё revista “Figaro” kishte botuar nё faqen e parё shkrimin me titull: “Prej Thomas Jefferson-it e deri tek Ismail Kadare. Bile e gjithё kopertina e faqes sё parё shkёlqente nga fotografia e Ismail Kadaresё. Anёtari i parё i huaj i Akademisё franceze kishte qenё presidenti amerikan Thomas Jefferson, qё sot e kёsaj dite konsiderohet si babai i demokracisё amerikane dhe presidenti mё intelektual i Shteteve tё Bashkuara. Krahasim i mrekullueshёm.

Para disa muajsh nё njё bisedё telefonike e pyeta Ismail Kadarenё kur ke pёr ta fituar Çmimin Nobel ? Ai u pёrgjegj: Çmimin Nobel do ta fitoj kur t’u mbushet mendja shqiptarёve.Nuk bёri asnjё koment tjetёr nё lidhje me kёtё çёshtje. Kjo pёrgjigje mё ngacmoi shumё. Pse ne shqiptarёt nuk e bёjmё punёn tonё? Tё gjitha shtetet dhe kombet bёjnё presione tё ndryshme pёr kandidatёt e tyre, bile pёr kandidatёt e çmimit Nobel bёjnё edhe mё shumё. Mbёshtetja e shqiptarёve ёshtё e rёndёsishme. Kёtё tё vёrtetё e kam dёgjuar nga disa shqiptaro-amerikanё tё Hollywood-it. Thirrjet telefonike letrat dhe mesazhet elektronike pёrfillen jashtzakonisht shumё nga juritё e qendrave kulturore amerikane. Grupimet e tilla politike nё anglisht quhen (lobe) qё nё kohёn e duhur luajtёn rol me rёndёsi pёr Kosovёn.

Çmimi Nobel ёshtё mё i rёndёsishёm pёr kombin shqiptar se pёr Ismail Kadarenё. Nobelistёt e moshёs sё tij nuk ngallёzehen shumё pёr kёtё fitore. Pёr autorin do tё ishte mё shumё fitore morale. Atleti nuk ёshtё i madh pse fiton trofeun. Atleti ёshtё i madh edhe pa trofe. Shkrimtarin ose poetin nuk e bёn tё madh çmimi Nobel, por e bёn tё madh vepra letrare. Çmimi Nobel ёshtё vetёm njё mirёnjohje. Kjo kurorё e mbretёrisё letrare do tё nderonte kulturёn tonё kombёtare e sidomos gjuhёn shqipe dhe do tё ishte shpresё e frymёzim pёr shkrimtarёt dhe poetёt shqiptarё nё tё ardhmen. Nёna Tereze, Ferid Murati dhe Ismail Kadare do tё ishin njё triumvirat i vёrtetё. Bile njё fjalё e urtё shqiptare thotё: “E treta e vёrteta”.

Sivjet populli shqiptar po pёrgatitet pёr tё kremtuar nё mёnyrё solemne 100-vjetorin e pavarёsisё. Pavarёsisht se ёshtё i ndarё politikisht populli shqiptar kurrё nuk ka qenё mё i lumtur se sot.Brenda kёtij shekulli janё krijuar dy shtete shqiptare. Demokracia dhe teknologjia po e bёjnё jetёn mё tё lehtё dhe mё tё lumtur. S’ka dyshim se tё gjithё veprojmё nё frymёn e njё pёrvjetori tё madh. Por ёshtё momenti historik pёr tё gjithё shqiptarёt kudo qё janё nё globin tonё t’i bёjnё thirrje Komisionit Letrar tё Çmimit Nobel qё sivjet dhe jo mё vonё t’i japё çmimin Nobel shumё tё merituar shkrimtarit tonё Ismail Kadaresё. Ështё detyrё e çdo shqiptari brenda e jashtё atdheut t’i bёjё thirrje e lutje atij Komisioni tё nderuar qё sivjet kjo kurorё e kulturёs t’i jepet kёti titani shqiptar. Do tё ishte nё nderin e tё gjitha zyrave qeveritare dhe jo qeveritare, tё instituteve, qendrave fetare, shkollave dhe universiteteve, klubeve, shoqatave, shtёpive botuese, shkrimtarёve, poetёve, kritikёve letrare, historianёve dhe akademikёve qё t’i bёjnё thirrje Komisionit tё Nobelit qё sivjet kjo kurorё letrare t’i jepet shkrimtarit tonё. Edhe mjetet e informacionit elektronike dhe tё shkruara duhet tё bёjnё punёn e tyre. Ballkani po troket nё dyert e Evropёs si asnjёherё mё parё dhe ky çmim do tё ishte çelёsi kryesor i asaj porte pёr tё ardhmen e kёtij gadishulli. Njё lutje kolektive gjithkombёtare do tё merrej parasysh. Kёto janё vlera tё mёdha qё i nderon bota e qytetёruar. T’i nderojmё edhe ne. Nё fund po citoj disa fjali tё letrёs sё Alain Bosquet drejtuar jurisё sё Çmimit Nobel: “Sado e ndryshme qё tё jetё Shqipёria nga Suedia apo nga Franca ajo ka nxjerrё nё dritё njё gjeni. Kadareja njihet nё tё gjithё planetin; tё kurorёzosh Kadarenё nuk do tё thotё ta emanciposh atё: do tё thotё tё emancipoheni vetё ju”. Pra ne, kombi shqiptar kemi nevojё urgjente pёr emancipimin tonё. Ky shkrimtar gjenial i fisit tonё meriton respektin tonё tё sinqertё. Nё qoftё se Ismail Kadare fiton kёtё çmim e fitojmё edhe ne. Prej asaj dite qёkur Nёna Tereze dhe Ferid Murati kanё fituar Çmimin Nobel edhe Unё e kam ndjerё veten se jam pjestar i atyre çmimeve. Pёr Ismail Kadarenё qё e ngriti gjuhёn dhe kulturёn shqiptare nё nivelet mё tё larta botёrore do tё ndjehemi edhe mё mirё. Urojmё qё sivjet pas 100-vjetorit tё Pavarёsisё sё Shqipёrisё tё shkojmё nё Oslo pёr tё festuar ditёn mё tё madhe tё kulturёs shqiptare. Vepra e tij do tё shkёlqejё si rreze drite mbi gadishullin ilirik. O Zot dёgjoje lutjen tonё!

MURAT ISAKU - M’I KËPUSIN KOKRRAT E FRYMËS (POEZI)

MURAT ISAKU - M’I KËPUSIN KOKRRAT E FRYMËS (POEZI)

MURAT ISAKU - M’I KËPUSIN KOKRRAT E FRYMËS (POEZI)

MURAT ISAKU - M’I KËPUSIN KOKRRAT E FRYMËS (POEZI)

Dashuria e pare

Nga Branisllav Nushiq*


U dashurova me Persën, fqinjën tonë,sepse atë kisha më afër. Persa ishte pikaloshe, mbante çorape të verdha dhe thembrat i kishte gjithmonë të shtrembëruara nga këpucët. Sa nuk isha dashuruar, nuk i kushtoja vëmendje, por që nga momenti kur rashë në dashuri,më dukej hyjnisht e bukur dhe më mjaftonte ta shihja,edhe nga larg,të shihja vetëm thembrat e saj te shtrembëra,dhe të emocionohesha e të nxitoja t’i dilja përpara që të ndeshja sa më shpejt buzëqeshjen në fytyrën e saj pikaloshe.
Ajo ishte vajza e profesorit që na jepte aritmetikën dhe që për mua,nuk e di përse,nuk kishte mendim aq të mirë.Ishte nëntë vjeçe dhe mësonte në klasën e tretë të shkolles fillore.Dashurinë ia shpreha në një mënyrë romantike të pazakontë.Njëherë,kur po luanim hapadollapa,u fshehëm të dy në një fuçi në të cilën ime më bënte lakrën turshi.Aty,në atë fuçi,i shpreha asaj dashurinë, dhe prej atij kujtimi të dashur,edhe sot prekem sa herë kaloj pranë ndonjë fuçie.
Njëherë rastisëm pas mësimit dhe u kthyem bashkë në shtëpi.I dhashë një kifël{1},të cilën ia blija çdo të premte,pasi të enjteve pasdite fitoja te krajcaricat {2} të paktën aq sa të mundja njëherë në javë me një kifël t’i shprehja asaj simpatinë dhe vëmendjen. Me atë rast e pyeta me seriozitet:
-Si mendon ti Persa,a do të të japë babai nëse kërkoj dorën tënde?
Ajo u skuq,uli sytë dhe e hutuar theu legishtrin{3} në tri pjesë.
-Nuk besoj!-m’u pergjigj me gjysmë zëri.
-Po pse?-e pyeta i emocionuar dhe sytë m’u mbushën me lot.
-Sepse në lëndën e tij je nxënës i dobët!
Iu betova se do ta mësoja natë e ditë aritmetikën vetëm që të përmirësoja notën.Dhe mësova,por,a mund të isha unë më i forte se ajo ndjenjë tek e cila aq njerëz kishin thyer forcën e tyre-a mundja vallë të pajtoja dashurinë me aritmetikën? Duke pasur për të zgjedhur midis dashurisë dhe aritmetikës, zgjodha si më të lehtë dashurinë dhe orën e ardhshme në vend të dyshit,që kisha deri atëherë, mora njësh.
Të enjten tjetër nuk fitova asgjë te krajcaricat ,prandaj të premten në mëngjes u futa në dollapin e rrobave, preva nga këmishat e dimrit të babait nja njëzet kopsa dhe i shita në shkollë për dhjetë qindarka, aq sa më nevojiteshin për kiflën. Në drekë prita Persën para shkollës dhe, duke ecur pas saj,pranova se tani isha edhe më keq sepse kisha marrë njësh në lëndën e babait të saj.Ajo me dhimbje tha:
-Atëhere kurrë nuk do të jem jotja!
-Ti do të jesh imja,në mos në këtë botë, në botën tjetër!-thashë me zë të lartë fjalët që disa ditë më parë i kisha dëgjuar në teater.
-Si mund te bëhet kjo?- pyeti ajo kureshtare .
-Do të helmohemi,po qe se pranon.
-Po si do të helmohemi?
-Ashtu!-vazhdova gjithnjë e më i vendosur,-do të pimë helm.
-Mirë!-u përgjigj e vendosur,-pranoj!Po kur?
-Nesër pasdite.
-E,nesër pasdite kemi shkollë-u kujtua ajo.
- E vërtetë-U kujtova edhe unë.-Nuk mundem as unë nesër se do të më vënë mungesë,dhe kam tashmë njëzet e katër,dhe mund të më përzënë nga shkolla. Por, nëse dëshiron, të enjten pasdite,kur nuk kemi shkollë as unë, as ti.
Ajo ra dakort dhe u morëm vesh që unë të përgatisja gjithçka për helmimin.
Të enjten tjetër pasdite marr fshehurazi nga shtëpia kutinë e shkrepëseve dhe shkoj ne takimin që kisha lënë me Persën,ku do të iknim së bashku në atë botë.
U takuam në bahçen tonë dhe u ulëm në bar, frymëmarrja e thellë na merrej nga dhimbja dhe mallëngjimi. Nxora nga xhepi kutinë e shkrepëseve.
-Ç’do të bëjmë tani?-pyeti Persa.
-Do të hamë shkrepëse.
-Si do t’i hamë?
-Ja, kështu!-u përgjigja, hoqa kokën e shkrepëses dhe e hodha,kurse drurthin e hëngra.
- Po pse e hedh atë?
-Të kall krupë.
Edhe ajo zgjati me vendosmëri dorën.Hoqa kokën e shkrepëses dhe i dhashë drurthin.Ajo e mori dhe nisi ta hajë me guxim. Hëngri tri dhe nga sytë i dolën lot.
-Nuk mundem më!Nuk kam ngrënë kurrë drurtha, nuk mundem më.
-Ateherë duhet te jesh helmuar.
-Mundet!-u përgjigj.-Por ndjej dicka që më gërvisht fytin.
-E, ajo është.Je helmuar tashmë!
Vazhdova i palodhur dhe hëngra nëntë drurtha, edhe mua më iku oreksi dhe ndjeva gërvishtjen në fyt.
-E përkryer!Edhe unë u helmova!-thashë me solemnitet, sic duhet thënë në një cast të tillë.U bë një qetësi e tillë në te cilën po mendoja sa bëjnë katër herë shtatë dhe kurrsesi nuk kujtohesha dot,kurse ajo,nuk e di ç’po mendonte,por e di që po qëronte dhëmbët, sepse një drurth i kishte ngecur mes dhëmbëve.Më në fund ajo e ndërpreu atë qetësi solemne duke pyetur:
-Po tani ç’do të bëjmë?
Ajo pyetje më hutoi tmerrësisht ngaqë, vërtet, helmimin si gjënë më kryesore e kishim kryer dhe unë nuk e dija çfarë duhet të bënim tjetër .Më në fund më erdhi një mendim i lumtur.
-E di çfarë,meqë u helmuam,hajd’ bëjmë kryqin!
Ajo,bëri kryqin,te njëjtën gjë bëra dhe unë.
-Kurse tani-vazhdova unë-të shkojmë të vdesim secili në shtëpinë e tij.Eshtë turp të vdesim këtu,në bahce.Jemi fëmijë nga shtëpitë më të mira dhe është turp të vdesim në bahce.
-E vërtetë-tha ajo dhe u larguam.
Megjithatë,e gjithë kjo punë mbaroi kështu:
Ajo shkoi në shtëpi dhe e luti nënën t’i përgatisë shtratin e vdekjes.Me atë rast pranoi se ishte helmuar,pra se kishte ngrënë drurtha me mua.E ëma,pa pyetur fare për gjendjen dhe për ndjenjat e saj i tha:
- E po, kur paske mundur të hash drurtha në bahce,do t’i hash edhe këtu në dhomë!. . .-I ngriti pas kësaj fundin dhe që andej filloi t’i dëbonte ndjenjat që Persës i ishin ngulitur në zemër.
Prej asaj të rrahure Persa më mori shumë inat dhe ashtu përfundoi dashuria ime e parë.

Përktheu nga origjinali Lulëzim Abdiaj

Dashuria e pare

Nga Branisllav Nushiq*


U dashurova me Persën, fqinjën tonë,sepse atë kisha më afër. Persa ishte pikaloshe, mbante çorape të verdha dhe thembrat i kishte gjithmonë të shtrembëruara nga këpucët. Sa nuk isha dashuruar, nuk i kushtoja vëmendje, por që nga momenti kur rashë në dashuri,më dukej hyjnisht e bukur dhe më mjaftonte ta shihja,edhe nga larg,të shihja vetëm thembrat e saj te shtrembëra,dhe të emocionohesha e të nxitoja t’i dilja përpara që të ndeshja sa më shpejt buzëqeshjen në fytyrën e saj pikaloshe.
Ajo ishte vajza e profesorit që na jepte aritmetikën dhe që për mua,nuk e di përse,nuk kishte mendim aq të mirë.Ishte nëntë vjeçe dhe mësonte në klasën e tretë të shkolles fillore.Dashurinë ia shpreha në një mënyrë romantike të pazakontë.Njëherë,kur po luanim hapadollapa,u fshehëm të dy në një fuçi në të cilën ime më bënte lakrën turshi.Aty,në atë fuçi,i shpreha asaj dashurinë, dhe prej atij kujtimi të dashur,edhe sot prekem sa herë kaloj pranë ndonjë fuçie.
Njëherë rastisëm pas mësimit dhe u kthyem bashkë në shtëpi.I dhashë një kifël{1},të cilën ia blija çdo të premte,pasi të enjteve pasdite fitoja te krajcaricat {2} të paktën aq sa të mundja njëherë në javë me një kifël t’i shprehja asaj simpatinë dhe vëmendjen. Me atë rast e pyeta me seriozitet:
-Si mendon ti Persa,a do të të japë babai nëse kërkoj dorën tënde?
Ajo u skuq,uli sytë dhe e hutuar theu legishtrin{3} në tri pjesë.
-Nuk besoj!-m’u pergjigj me gjysmë zëri.
-Po pse?-e pyeta i emocionuar dhe sytë m’u mbushën me lot.
-Sepse në lëndën e tij je nxënës i dobët!
Iu betova se do ta mësoja natë e ditë aritmetikën vetëm që të përmirësoja notën.Dhe mësova,por,a mund të isha unë më i forte se ajo ndjenjë tek e cila aq njerëz kishin thyer forcën e tyre-a mundja vallë të pajtoja dashurinë me aritmetikën? Duke pasur për të zgjedhur midis dashurisë dhe aritmetikës, zgjodha si më të lehtë dashurinë dhe orën e ardhshme në vend të dyshit,që kisha deri atëherë, mora njësh.
Të enjten tjetër nuk fitova asgjë te krajcaricat ,prandaj të premten në mëngjes u futa në dollapin e rrobave, preva nga këmishat e dimrit të babait nja njëzet kopsa dhe i shita në shkollë për dhjetë qindarka, aq sa më nevojiteshin për kiflën. Në drekë prita Persën para shkollës dhe, duke ecur pas saj,pranova se tani isha edhe më keq sepse kisha marrë njësh në lëndën e babait të saj.Ajo me dhimbje tha:
-Atëhere kurrë nuk do të jem jotja!
-Ti do të jesh imja,në mos në këtë botë, në botën tjetër!-thashë me zë të lartë fjalët që disa ditë më parë i kisha dëgjuar në teater.
-Si mund te bëhet kjo?- pyeti ajo kureshtare .
-Do të helmohemi,po qe se pranon.
-Po si do të helmohemi?
-Ashtu!-vazhdova gjithnjë e më i vendosur,-do të pimë helm.
-Mirë!-u përgjigj e vendosur,-pranoj!Po kur?
-Nesër pasdite.
-E,nesër pasdite kemi shkollë-u kujtua ajo.
- E vërtetë-U kujtova edhe unë.-Nuk mundem as unë nesër se do të më vënë mungesë,dhe kam tashmë njëzet e katër,dhe mund të më përzënë nga shkolla. Por, nëse dëshiron, të enjten pasdite,kur nuk kemi shkollë as unë, as ti.
Ajo ra dakort dhe u morëm vesh që unë të përgatisja gjithçka për helmimin.
Të enjten tjetër pasdite marr fshehurazi nga shtëpia kutinë e shkrepëseve dhe shkoj ne takimin që kisha lënë me Persën,ku do të iknim së bashku në atë botë.
U takuam në bahçen tonë dhe u ulëm në bar, frymëmarrja e thellë na merrej nga dhimbja dhe mallëngjimi. Nxora nga xhepi kutinë e shkrepëseve.
-Ç’do të bëjmë tani?-pyeti Persa.
-Do të hamë shkrepëse.
-Si do t’i hamë?
-Ja, kështu!-u përgjigja, hoqa kokën e shkrepëses dhe e hodha,kurse drurthin e hëngra.
- Po pse e hedh atë?
-Të kall krupë.
Edhe ajo zgjati me vendosmëri dorën.Hoqa kokën e shkrepëses dhe i dhashë drurthin.Ajo e mori dhe nisi ta hajë me guxim. Hëngri tri dhe nga sytë i dolën lot.
-Nuk mundem më!Nuk kam ngrënë kurrë drurtha, nuk mundem më.
-Ateherë duhet te jesh helmuar.
-Mundet!-u përgjigj.-Por ndjej dicka që më gërvisht fytin.
-E, ajo është.Je helmuar tashmë!
Vazhdova i palodhur dhe hëngra nëntë drurtha, edhe mua më iku oreksi dhe ndjeva gërvishtjen në fyt.
-E përkryer!Edhe unë u helmova!-thashë me solemnitet, sic duhet thënë në një cast të tillë.U bë një qetësi e tillë në te cilën po mendoja sa bëjnë katër herë shtatë dhe kurrsesi nuk kujtohesha dot,kurse ajo,nuk e di ç’po mendonte,por e di që po qëronte dhëmbët, sepse një drurth i kishte ngecur mes dhëmbëve.Më në fund ajo e ndërpreu atë qetësi solemne duke pyetur:
-Po tani ç’do të bëjmë?
Ajo pyetje më hutoi tmerrësisht ngaqë, vërtet, helmimin si gjënë më kryesore e kishim kryer dhe unë nuk e dija çfarë duhet të bënim tjetër .Më në fund më erdhi një mendim i lumtur.
-E di çfarë,meqë u helmuam,hajd’ bëjmë kryqin!
Ajo,bëri kryqin,te njëjtën gjë bëra dhe unë.
-Kurse tani-vazhdova unë-të shkojmë të vdesim secili në shtëpinë e tij.Eshtë turp të vdesim këtu,në bahce.Jemi fëmijë nga shtëpitë më të mira dhe është turp të vdesim në bahce.
-E vërtetë-tha ajo dhe u larguam.
Megjithatë,e gjithë kjo punë mbaroi kështu:
Ajo shkoi në shtëpi dhe e luti nënën t’i përgatisë shtratin e vdekjes.Me atë rast pranoi se ishte helmuar,pra se kishte ngrënë drurtha me mua.E ëma,pa pyetur fare për gjendjen dhe për ndjenjat e saj i tha:
- E po, kur paske mundur të hash drurtha në bahce,do t’i hash edhe këtu në dhomë!. . .-I ngriti pas kësaj fundin dhe që andej filloi t’i dëbonte ndjenjat që Persës i ishin ngulitur në zemër.
Prej asaj të rrahure Persa më mori shumë inat dhe ashtu përfundoi dashuria ime e parë.

Përktheu nga origjinali Lulëzim Abdiaj

Rrëfehet shkrimtarja e njohur Raimonda Moisiu: Jeta ime mes SHBA-së, Shqipërisë dhe letërsisë


Raimonda MOISIU është shkrimtarja dhe gazetarja e pavarur, që i pëlqen shumë ta identifikojë veten se i përket letërsisë postkomuniste të Diasporës. E lindur dhe e rritur në qytetin juglindor të serenatave dhe blirëve, Korçës, në një familje të thjeshtë qytetare me tradita atdhetare e patriotike, ajo njihet për kontributin qytetar, intelektual dhe aktivitetin krijues letraro-artistik e publicistik në të dyja kahjet e Atlantikut! Aktualisht jeton me familjen në SHBA, në kryeqytetin e shtetit të Connecticut, Hartford, dhe për kontributin e saj qytetar e intelektual ajo është nominuar nga Bashkia e qytetit të Hartfordit me Official Citation si: ”Gruaja e Vitit në komunitet”, dhe që prej vitit 2005 aderon në Partinë Demokratike Amerikane. Në kuadër të 100 vjetorit të Pavarësisë, Shkrimtarja shqiptaro-amerikane është përzgjedhur ndër personalitetet e Albanian Excellence – Candidates 2012. Po këtë vit ajo u nominua nga rrjeti Global Mbarëkombëtar me qendër në Londër me mirënjohjen; ”Gruaja Shqiptare e vitit”, dhe poezia e saj në Netët Poetike Ballkanike në Korçë u vlerësua me Çmimin më të lartë “Perëndesha e Dashurisë”! Në këtë intervistë sa interesante e mbresëlënëse, Raimonda rrëfen për jetën, sakrificat, sfidat, guximin e kurajon, punën, përkushtimin e saj,- si arriti të bëhet shkrimtare dhe një emër fort i dashur dhe i respektuar në median e shtypin shqiptar si gazetare.



Bisedoi: Flora N.Nikolla

Jeni një emër i njohur në fushën e publicistikës, poezisë e prozës. Kujtoni se sa vjet keni që shkruani? Çfarë ju ka shtyrë t’i kushtoheshit zanatit të të shkruarit?

 Ka qenë një proces interesant për mua. Të shkruarit është ndjenjë e fortë e brendshme që ka një kundërshtar të madh, që vjen e rritet përditë, -të konsideruarit “zanat”. Sepse një shkrimtar nuk është i ndryshëm nga një murator apo shofer autobusi. Secili prej tyre vepron me disiplinë. Oscar Wilde ka thënë se të shkruarit është 10% dhunti, aftësi apo talent dhe 90% disiplinë. Pra edhe shkrimtarit, njësoj si punë e atyre që përmenda pak më lart, -i duhet disiplinë për të shkruar. Kjo nuk është detyrë e lehtë. Kërkon vetmi, përkushtim dhe i izoluar larg shoqërisë. Do kurajo, guxim dhe vullnet për ta bërë atë. Në kuptimin se; shkrimtari gjatë procesit të të shkruarit nuk është vetvetja, por është dikush tjetër. Shkrimtari si një “gjeolog”, rrëmon në thellësitë e shpirtit, kujtesës, mendimit dhe përvojave jetësore të tij, të njerëzve të afërt apo edhe të atyre që e rrethojnë. Në këtë proces shkrimtari është thellësisht i vetmuar. Të jesh shkrimtar është një nga “zanatet” më vetmitarë në botë. Në teatër, film apo në një zyrë, ke kolegët, regjisorët, aktorët apo producentët,etj, ndërsa kur shkruan je brenda botës tënde shpirtërore, emocionale dhe frymëzuese, krejt e vetmuar.. Duhet të biesh në dashuri me të shkruarin dhe personazhin apo ç’ka je duke shkruar për të, kjo të bën t’i tolerosh vetvetes –vetminë e të shkruarit. Vëmendja është vetë-mposhtur në një mënyrë. Ka dy gjëra të vlefshme që lënë pas, të paktën për mua si shkrimtare; njëra është që shumicën e kohës gjatë procesit të të shkruarit e kalon në një dhomë duke jetuar me veten në një botë imagjinare, dhe tjetra është për të përfshirë në këtë botë imagjinare gjerësisht në lidhje me atë se çfarë mund të bëjmë teksa në jemi me këmbë në tokë. Ju më pyesni se çfarë më shtyri mua të shkruaja. Unë kam qenë një lexuese e pangopur në fëmijërinë dhe adoleshencën time. Ndërsa gjeja libra dhe mësoja rreth autorëve e bion e tyre në kopertinë, biles kam lexuar edhe libra “të verdhë” në gjeneratën time, kështuqë ka pasur disa lidhje mendore,  e humbur në botën e librave, dhe kuptoja se autorët ishin njerëz që jetojnë, pra kjo ishte për mua një shtysë që edhe unë të bëhesha si ata. Dhe fillova në vetminë time të shkruaja atë ç’ka më frymëzonte për momentin. E shkruaja kudo, në fletoret e shkollës, në cepat bosh të librave, deri aty sa shkruaja me shkumës në dyert e shtëpisë, apo me stilolaps në çantën e shpinës. Kështuqë vite që shkruaj kam që në fëmijërinë time, por kur erdha në Amerikë i solla këtu me vete tërë “zhgaravinat” që kisha hedhur dhe mundësia e ballafaqimit me teknologjinë kompjuterike më dha mundësinë të shpalosja këtë aftësi, pasionin për të shkruar. Tashmë, unë me mund e sakrifica, me mëndje të shëndoshë e krahë të fortë, kam krijuar profilin tim si Shkrimtare që i përket Letërsisë Postkomuniste të Diasporës dhe si gazetare e pavarur -publicistika është pasioni im i pashuar ndonjëherë.

Çfarë ju bën që të zgjidhni për të shkruar një temë… një ngjarje reale apo fantazi..?

Unë nuk mund ta di nëse kjo është e rëndësishme për të gjithë shkrimtarët, ashtu sikundër nuk mund ta dish se a do të jesh në gjendje apo të arrish diçka që ëndërron e dëshiron, apo ke talent, por ngadalë me kalimin e kohës vë re se shumë nga gjërat që ke përjetuar, i mendon se janë të dobishme, për t’i shkruar, ashtu sikundër janë jetuar me dhimbjen e shpresën, me gëzimin dhe hidhërimin, me të bukurën e të shëmtuarën, me optimizmin dhe pesimizmin, me idealizmin dhe grotesken,- pra përvojat jetësore. Është një lojë e rrezikshme t’i kërkosh shkrimtarit se çfarë ata mendojnë, kur shkruajnë në lidhje me një temë të përgjithshme, sepse vetë shkrimtari është lexuesi më pak objektiv i punës së tij, por një nga gjërat që mua më intereson si shkrimtare –është sfera e ndikimit te çdo personazh apo lexues, që do të ndikojë në botën time dhe me ambientin që më rrethon. Janë ndjenjat idealiste që më bëjnë të shkruaj për dhimbjen e dashurinë e të tjerëve, sigurisht edhe timen. Kur je duke shkruar, një ide merr jetë, magnetizohet me idetë e tjera në drejtim të saj, dhe ajo që dëshiron të bësh më pas të shtyn të shkruash ngjarjen ashtu sikundër ka ndodhur, se si ajo ngjarje i ka prekur njerëzit, mendon disa momente dhe më pas fanatazon. E rëndësishme dhe interesante është që të japësh maksimumin e ngjarjes që ta bësh lexuesin ta ndjejë, të befasohet, të përcjellësh mesazhin e dashurisë njerëzore, t’u ngresh moralin shpirtëror dhe më kryesorja është që idetë të marrin jetë për të treguar një ngjarje. Mënyra e të shkruarit është një element shumë interesant dhe i pashpjegueshëm. Shkoj për të fjetur, marr edhe diktofonin me vete. Jam në proces të të shkruarit të një libri, poezie apo publicistikë. Më vijnë lloj-lloj mendime e ide të ndryshme, zgjidhja e kapitujve të ndryshëm, strofave, opinion apo esse analizë letrare, i regjistroj në diktofon që të mos i harroj. Kur zgjohem në mëngjes teksa pi kafen në “tryezën e punës”-pra kompjuteri, papritur më lind tjetër ide krejtësisht e ndryshme, që do të thotë se frymëzimi, muza, idetë, ëndrrat janë diktuar në një pjesë të jetës. Ka ëndrra prej tyre që kanë kuptim, ka të pakuptimta, sigurisht të gjithë kemi të tilla, por ato kanë rëndësinë e tyre të veçantë në jetën tonë, pra në rastin tim ato marrin kuptim nëpërmjet letërsisë. Sepse unë nuk mund ta shpjegoj, pse unë shkruaj disa gjëra që unë kurrë nuk e kam menduar, pra në një farë mënyre për të fituar para, por kjo për R.MOISIUN do të thotë një rrugë drejt teposhtës së qënurit artiste.Unë e shpjegoj si detyrim ndaj audiencës së lexuesve e dashamirësve të artit e letërsisë, dhe këtë e tregon më së miri që librat e mi të të gjitha gjinive i kam donatuar në institucione sikundër Bibliotekës së Burgu 325 i Grave, Tiranë, Bibliotekës së të paraburgosurve 302 Tiranë, Bibliotekës së Burgut të Sigurisë së Lartë në qytetin tim të lindjes, Korçës, në qendra të rehabilitimit të adoleshentëve dhe gruas, gjitha këto nëpërmjet aktiviteteve nën moton, “Një orë ndryshe më poezi, prozë e këngë”, iu kam dhuruar dashamirësve të artit e letërsisë në Kosovë, Greqi, Diasporë etj, kudo në trevat shqiptare.

Çfarë ka rezultuar më e vështira në artin e të shkruarit?

Gjithkush mendon se shkrimtarët shkruajnë në libra pjesë nga jeta e tyre. Këngëtarët i këndojnë vetes së tyre. Regjisorët bëjnë filma për jetën e tyre dhe piktorët pikturojnë portretet e tyre sekrete. Vërtet jeta është baladë dashurie, gjithmonë besoni në dashuri. Dashuria e vërtetë nuk vdes, sado kohë të kalojë, zemrat kanë të njëjtën rrahje si në fillim të saj dhe sekreti i zemrës mund të ndryshojë gjithçka. Dashuria njerëzorë triumfon në jetë. Për mua më e vështira në artin e të shkruarit ka qënë pjesa kur dhimbjen dhe dashurinë time në shpirt, apo harenë e gëzimin ta kthej fenomen shoqëror apo historik.

Mendimi juaj për letërsinë që shkruhet sot…cili është opinioni tuaj për letërsinë dixhitale…

Ka një masivitet të madh të njerëzve që shkruajnë. Sepse janë shtuar edhe njerëzit me strese. Shumica vuajnë nga sindroma e përfitimit të parasë dhe nëpërmjet saj blejnë reputacionin dhe karrierën si shkrimtarë. Kjo racë shkrimtarësh që janë fenomene groteske paralajmërojnë vulgaritetin dhe mediokritetin në letërsi, injorancën dhe paditurinë, vetëgjymtimin dhe vetëvrasjen intelektuale të shoqërisë, skllavërinë e talenteve që bindin për të ripërcaktuar karakterin e dyfishtë të udhës së artit dhe letërsisë artificiale, realitetin mjeran të kësaj lloj letërsie. Shkrimtari apo poeti i shërben një periudhe të caktuar historike, një populli e një kombi të caktuar. Edhe diçka tjetër që më ka rënë shpesh në sy dhe më ngjan se po bëhet “traditë”. Sigurisht që cdo shkrimtar jeton në një kohë të caktuar dhe i takon po një kohe e sistemi të caktuar dhe sigurisht krijimtaria e tij/e saj, do të jetë e angazhuar dhe është militant i problemeve të kohës në të cilën jeton, por shkrimtari kurrsesi nuk është zëdhënës i një grupimi politik, por në opozitë me shtetin, qeverinë, partitë politike -që interferojnë gjithcka, -që mbështet gjithçka të mirë në favor të popullit, i hap rrugën vlerave të së kaluarës në unifikim me vlerat e të tashmes e të ardhmes. Vërej që ka tre kategori opinionesh për njerëzit që shkruajnë. Një kategori përbëhet nga lajkatarë, një tjetër nga smirëzinj e njerëz të rënë në dashuri me krijimet e veta, – të dyja janë ego vetgjymtuese e vetëvrasje intelektuale. Kategoria e tretë është ajo e njerëzve të ndershëm, të pakët në numër e që sa vjen e po pakësohen. Zgjedhja ime në të treja zhanret për t’u rrëfyer në çdo kohë varet nga tema e subjekti. Nëse poezia do të jetë më ekspresive unë zgjedh atë, nëse proza më jep më hapësirë unë përsëri zgjedh atë, nëse në publicistikë zgjedh një opinion apo këndvështrim për të shpalosur idetë dhe mendimet e mija, unë përsëri zgjedh atë. Por nganjëherë edhe unë vetë nuk mendoj; gjithçka vjen vetëm, si një këngë që vjen vetëm me një këngëtar. Por unë sigurisht shpresoj që gjërat vazhdojnë të ndryshojnë për mirë. Asnjë shoqëri nuk është statike. Krijimtaria letrare nuk duhet paragjykuar. Duhet kuptuar në kohën e kushtet kur është shkruar, ajo ka një emër të shenjtë ; arti i të shkruarit. Ndërsa shkrimtarët e vjetër shpalosën ide të mëdha që bota duhet të ndryshonte, për një kohë të re e me koncepte të reja, do t’jua kalojnë të rinjve stafetën, të marrin përsipër luftën për ndryshim që është një luftë e vazhdueshme. Dhe shpresoj se kjo do të vijë. Ndonjëherë ajo merr gjenerata, por ndryshimi vërehet. Letërsia dixhitale dhe media kanë ndryshuar aspektet si në qasje, shpërndarje, analizat, konceptualiteti dhe përcaktojnë literaturën. Mediat e reja kanë ndryshuar atë që do të thotë të lexojnë e shkruajnë, të konsumojnë dhe prodhojnë, duke na ofruar kështu sfida të reja në studimin e teksteve dixhitale si edhe ato të shtypura. Në veçanti aty gjejmë mënyra që na ofrojnë perspektiva të reja në letërsi dhe kjo formë e re e të shkruarit e teksteve letrare hap horizonte të reja. Letërsia dixhitale është zakonisht shumë e kërkuar, është e lirë, janë të arritëshme për të gjetur vepra të mëdha të letërsisë botërore. Procesi i dixhitalizimit të letërsisë tradicionale dhe veprave letrare është reflektues dhe na jep njohuri për marrëdhëniet e tij me librat dhe audiencën e lexuesve. Njerëzit tashmë shpenzojnë shumë kohë para kompjuterave, kështuqë pse të mos lexojnë një libër, se sa të bëjnë dicka tjetër?? Vërej se një punë mjaft të shkëlqyer, intersante e profesionale përsa i përket dixhitalizimit të letërsisë nëpërmjet bibliotekave virtuale janë ato të Gazetës Kritika në SBBA-ës me qendër në Virxhinia, dhe Fjala e Lirë Londër,Britani, kjo e fundit e drejtuar nga shkrimtari e publicisti, Prof.Dr. Akademik Fatmir Terziu. Të dyja këto gazeta kanë të mirën e tyre se lejojnë komente dhe kritika që janë nga më origjinalet e të mirëfilltë nga dashamirës të artit e letërsisë, lexues të thjeshtë, se sa ajo e dikujt që mbahet si kritik arti, dhe e bën për qokë e për para. D.m.th rritet interesi për të lexuar dhe detyrimi ndaj lexuesve sikur plotësohet më dukshëm e më mirë. Unë i përgëzoj të dyja këto gazeta për guximin dhe kurajon, punën dhe përkushtimin ndaj artit e letërsisë.

Jetoni për shkak të distancës larg jetës letrare të Shqipërisë. Megjithatë ju në një mënyrë apo tjetër jeni e pranishme në Shqipëri. Çfarë mund të na thoni për jetën letrare të Shqipërisë, për krijuesit e rinj. Nëse do të rekomandonit disa libra…cilat do të ishin dhe pse?

Një pyetje mjaft interesante. Vitet e fundit po bëj një jetë midis Shqipërisë dhe Amerikës. Fillimisht dua të shpreh keqardhjen dhe dhimbjen time se si dha grahmat e fundit Lidhja e Shkrimtarëve dhe si ‘vdiq”, para syve të njerëzve të letrave shqipe, dashamirësve të artit e letërsisë, gazeta njëqind vjeçare “Drita”, gazetë me prurje cilësore letraro-artistike, me të cilën unë u rrita, u edukova dhe mund të them se ajo ka pjesën e saj në eksplorimin e pasionit tim për të shkruar. Ndjek me vëmendje aktivitet letrare që zhvillohen në trojet shqiptare dhe lexoj rreth tyre në shtypin shqiptar, lexoj për librat që botohen nga shkrimtarë të vjetër e të rinj. Biles në disa aktivitete letraro –artistike dhe promovime librash kam qenë edhe vetë pjesëmarrëse në Shqipëri dhe Kosovë. Falë iniciativës private u mbajt për disa ditë rresht i ashtuquajturi; ”Kongres Ndërkombëtar “Muza Poetike Pegasi-Vitrina 2012”, me objekt “Universaliteti i Vlerave në Letërsi dhe në artin Bashkëkohor” . Kongresi pati një shtrirje të gjerë në Shqipëri, në trojet shqiptare deri në Kosovë. Pjesëmarrja në të ishte shumë e madhe, kishte krijimtari të mirëfilltë letraro-artistike, por kishte dhe binte në sy ajo- jo cilësorja e jo artistike, mediokre, biles pa e arritur nivelin mesatar. Gjithsesi kjo inisiativë duhet përshëndetur , është guximi për të sjellë në vëmendjen e shoqërisë alternativa në jetën letrare. Më duhet të vecoj e përgëzoj Klubin e Shkrimtarëve Joniane, Sarandë, me kryetar poetin e shkrimtarin Bardhyl Maliqi, për Ditet Joniane-2012, një aktivitet letraro-artistik i një niveli cilësor,artistik, ndërkombëtar, mbresëlënës e interesant, apo Netët Ballkanike Ndërkombëtare në Korçë, të organizuara nga poeti lirik Skënder Rusi, Takimet Letrare të Azem Shkrelit, Peje, Festivalin Drini Poetik-Prizren, Kosovë, etj. Ka qënë revista “Albania e vogël” e Zija Celës ku dalloje cilësinë dhe nivelin artistik letrar të saj, si objekt i jetës letrare, mjet për të gjallëruar dashurinë e bukurinë e së vërtetës, të dobishmen për artin e letërsinë.Sot ka fare pak revista të tilla mund të përmend “Milosao” të Gazetës Shqiptare, “Suplementin “Rilindasit” të gazetës Shqiptarja.com apo revistën Obelisk, të shtëpisë botuese Ada, e Roland Lushit, që kanë mbetur të vetmet tash për tash që na servirin letërsinë në nivel bashkëkohor, cilësor e artistik. Një arritje e jetës letrare në Shqipëri ishte edhe mbrëmja GALA –për dhënien e cmimeve “Kult”, -ishte një event kulturor, cilësor e në nivel të admirueshëm e të kënaqshëm artistik. Ndërsa për jetën letrare në SHBA-ës një meritë të vecantë ka organizimi i Ditës së Letërsisë në Michigan për cdo vit në muajin e letërsisë, tetor, nga poeti, shkrimtari e Botuesi i të vetmes Revistë në Diasporë KUVENDI, Pjetër Jaku -ku vërtet konkurojnë vlerat letraro-artistike, një aktivitet që i bën sfidë të hapur mediokritetit dhe antivlerës në lëtërsi e art.Po kështu edhe Shoqata “Bijtë e Shqipes” në Filadelfia tashmë është bërë simbol epoke në Diasporë e njohur për aktivitetet e larmishme disa herë në vit, me tëma të ndryshme që nga arti, letërsia, tradita deri te temat sociale. Dëshiroj të bëj një “replikë” dashamirëse me Shoqatën e Shkrimtarëve Shqiptaro-aemerikanë, që kanë rënë në një “përgjumje”, përsa i përket jetës e aktiviteteve letrare. Vemë re se prurjet në letërsi janë të shumta, shtëpitë botuese të shumta, të cilat tashmë janë bërë në modë, duke e trajtuar literaturën, sikur të jenë mallra me shumicë, në një mjet përfitimi material,financiar dhe më shumë gjasa për përfitim moral e intelektual. Mendimi im është për një lloj të caktuar të botimit të veprave, pra ngritja e një bordi letrar, ku kritika letrare të jetë parësore apo ngritjen e shtëpive botuese të organizuara. Po “vdesin” poetët!! Asnjë librari nuk pranon libra me poezi. Apo mbrëmjet artistike muzikore të veçanta që jepen në TV shqiptare, janë kopje e shëmtuar e disa programeve në Amerikë, pra, këto duhet të qëndrojnë larg tyre, duhet të paraqesin traditën tonë popullore, trashëgiminë kulturore që e kemi thesar shumë të pasur. Kjo është një temë e gjerë dhe e prekshme, ka shumë për të thënë rreth saj. Jeta letrare në Shqipëri është e përqëndruar vetëm në emra të veçantë e të përhershëm…. Unë do ju drejtohesha kolegëve në Shqipëri e trojet shqiptare të hedhin sytë nga Letërsia Postkomuniste e Diasporës, që i përket periudhës së shtrirjes kombëtare jashtë kufijve të atdheut dhe idealizmit, pasionit dhe shprehjes për të gjithë njerëzit, që e jetojnë jetën me të vërtetat e saj, të cilët sollën zbulimin e një zëri të veçantë rreth veprave të Rilindjes të shpirtit shqiptar krijues të letrave shqipe, rreth ideve të artit si frymëzim shpirtëror dhe dimensionit estetik të natyrës, metaforës së rritjes dhe formimit fizik e intelektual, shpreh më së miri të vërtetën universale të artit ekspresiv për individin e shoqërinë. Në dashuri, në art, në jetën social-ekonomike-politike njeriu është vetëm gjysma, ndërsa gjysma tjetër është figura, vepra, mendimet dhe filozofia e tij. Pra jemi ne që bëjmë art e jetë, në një trup e mendje të vetme përcjellim –mesazhin e dashurisë njerëzore. Në Letërsinë post-komuniste të Diasporës, e cila tashmë është grupuar në Shoqatën e Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë, aderojnë figura të njohura të letrave shqipe, për etikë respekti nuk po veçoj emra, për mos qenë në analogji me atë siç e shpreha më lart që jeta letrare në Shqipëri është e përqëndruar vetëm në emra të veçantë e të përhershëm… Veçoj se edhe aty kemi letërsi jo cilësore e artistike, artificiale, dashuri të rremë, vetëkënaqësisë mediokre, plagjiaturë e naivitet letrar. Gjithsesi me anë të shkrimeve dhe opinioneve përpiqemi për mprehtësinë e të vërtetave letraro-artistike, morale, promovimim të vlerave dhe ideve të vërteta profesionale e të talentuara, si kundërvënie të mediokritetit e kokëboshësisë të atyre që pretendojnë se janë të talentuar. Shkrimtarët e rinj duhet të jenë të durueshëm, sepse praktika i bën të përsosur. Nuk duhet të mendojnë se gjithçka që shkruajnë është mjaft e mirë për botim. Botuesit janë biznesmenë njëlloj si bizneset në profesione të tjera. Ata nuk janë filantropistë, ata janë aty për të fituar para. Pra, kur them se shkrimtarët e rinj duhet të jenë të durueshëm nënkuptoj që ata të botojnë veprat e tyre kur ato janë vlerësuar nga një bord letrar apo kritika e kohës për cilësinë dhe nivelin letrar e artistik, dhe botuesit do të konkurrojnë pas tyre. Nëse shkrimtarët e rinj kanë pasionin dhe talentin e lindur në to, nuk ka rëndësi sa kohë merr, libri do ta shohë dritën e botimit, fundi e justifikon mjetin. Po sigurisht, kam lexuar disa libra kohët e fundit, të shkrimtarit Fatos Kongoli, të shkrimtarit Ramiz Gjinit “Bibollasit”, ku kam paraqitur edhe këndvështrimin tim letrar e kritik,me titullin “Njerës të dyzuar”, penën eseiste të Roland Gjozës., të romancierit Vlash Fili, të shkrimtarit popullor Petraq Janko Pali,  të shkrimtarit Mëhill Velaj, “Klithma e shekullit”, një roman i dhimbshëm e historik për ngjarje reale në luftën e Kosovës. Teksa e lexon romanin të mbush me emocion dhe ofron një portret të mprehtë, të mencur e të matur të burrave dhe grave që luftuan, u bënë prova e kombit, për Lirinë dhe Pavarësinë e Kosovës. Të shkrimtares e poetes Flutura Acka, një figurë e përsosur e kompletuar si autore e lëvizjes feministe të autorëve femra në letrat shqipe, poezitë e Luljeta Leshanakut, të Skifter Këllicit, “ Vorri i Ashikut” të Riza Lahit, të Ben Blushit, poezinë lirike të Kolec Traboinit, Skënder Rusit, Ilirian Sulkuqit, Vojsava Nelos, të shkrimtares Albana Melyshi,  “Kurban’’ të Edi Ramës, edhe për këtë të fundit shkrova këndvështrimin tim publicistik, etj.





Biografia letraro-artistike e publicistike e shkrimtares Moisiu

Anëtare e Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikane, SHBA, Anëtare e Klubit të shkrimtarëve e artistëve korcarë “Bota e Re”, Anëtare e Klubit të Shkrimtarëve e Artistëve vlonjatë “Petro Marko”, Vlorë, Anëtare e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Botës me qendër në Ohio, SHBA, Anëtare e Shoqatës se Poetëve të Botës, me qendër Larisa, Greqi. Anëtare e Shoqatës “Në dobi të gruas shqiptare”, Moderatore dhe bashkëthemeluese e Forumeve www.panalbanianwomennetwork.org dhe Tefta Tashko Koço on line -Anëtare e “Familja & Media” Tiranë. Anëtare dhe Koordinatore e Rrjetit Mbarëkombëtar Global në SHBABotimet letrare e publicistike;-Jeta mes dy dashurive”, libër me prozë e publicistikë-”Dashuria nuk ka emër”.- Vëllim poetik, lirika dashurie.- “Sikur s’më ke puthur kurrë”-Vëllimi poetik,Lirika dashurie.-Lulëkuqja e Egër-Vëllimi poetik-Lirika dashurie-në katër gjuhë:Shqip, anglisht, italisht dhe greqisht-”Duke kërkuar Ardianën…”- libër me prozë dhe Esse!-”Gërhitja e gjeneralëve”- Libër publicistik,-”Pafajësia e Evës” – Roman-”Gjëmimi i moshave”-Tregime,-Maska e intelektit”-Esse & Publicistike- Letrat shqipe këtej & përtej Atlantikut-61 INTERVISTA -Libër voluminoz me 600 faqe.Pesë poezi lirike dhe me ton qytetar të poeteshës korçare, shqiptaro-amerikane Raimonda Moisiu, u përzgjodhën në Festivalin Ndërkombëtar të Poezisë 2009-ë, e quajtur Netët Poetike të Strugës,(Struga Poetry Evenings) si një ndër më të arrirat dhe bashkëkohore  duke hyrë kështu në antologjinë botërore: Who’s Who, me titull: ‘Poetry from five continents”,(Poezi nga pesë continentet).-Është bashkautore në vëllimin me poezi;”Olimpi Shqiptar”-Është bashkautore në antologjinë në gjuhën rumune:-”Tempulli i fjalës”Është bashkautore në antologjinë e botuar nga Fotjonart:- “Itaka e Fjalës”Është bashkautore në antologjinë:- “Zemra Prindërore”, -nga forumi virtual “Mëmëdheu”.Është bashkëautore në antologjitë me prozë:”Nëna”,- nga Forumi “Pan Albanian women network”.“Tregime”,- nga Shtëpia Botuese ADA, TiranëVlerësimi me cmime:-Është fituese e Cmimit të parë, për Rubrikën Reportazh nga Fotjonart.-Fituese e çmimit të dytë-për Tregimin më të mirë-nga-Forumi Shqiptar.Fituese e çmimit të tretë -Kadmus-  ër rubrikën Intervista-nga Pelegrini -Athinë Greqi.Fituese e “Çmimit të Parë Ballkanik”,për poezinë lirike, në Netët Korçare të Poezisë.Fituese e Çmimit të Parë në poezi nga Redaksia e Gazetës “Nositi”, PogradecFituese e Çmimit “Petro Marko” në gjininë e Tregimit nga revista “Kuvendi” paraqitur në Ditën e Letërsisë Shqipe në Michigan.Poezia me temë sociale e qytetare ; “Nuk munden më ..”, u vlerësua si poezia më e mirë në:”Takimet e At’Gjecovit 2009″-në Zym të Hasit, Kosovë.Fituese Çmimit më të lartë Ballkanik në poezi; ”Perëndesha e Dashurisë”Poezia e poetes e publicistes Raimonda MOISIU përzgjidhet cdo vit në Takimet Letrare të Azem Shkrelit, Pejë, në Festivalin Drini Poetik,-Prizren dhe Takimin  e Poeteshave në Vushtrri , -Kosovë. Është bashkëpunëtore me statusin e gazetares së pavarur e disa gazetave në shtypin shqiptar, Shqipëri, e jashtë trojeve si: Tirana Observer, Panorama, MAPO, Albanian Mail-dhe “Fjala e Lirë” – Londër, Gazeta Kritika dhe “Illyria” – SHBA. etj. Dashamirësia për artin, letërsinë e publicistikën e kanë bërë një autore shumë prodhimtare dhe të admirueshme për audiencën e lexuesve. Ka në proces dorëshkrimi e botimi vepra të tjera, por këto le t’ia lemë kohës…

-Çfarë vendi zë letërsia në jetën tuaj?

Më ka pushtuar të tërën. Jam gati të bëj çfarëdo sakrifice për krijimtarinë time. Unë, megjithëse jam zonjë shtëpie, mund të rri me orë e orë të tëra mbi kompjuter, pa pirë edhe një kafe.Po publicistika, si do ta përcaktonit publicistikën që shkruhet sot?Më ke prekur në pikën më të dobët, të pasionit tim për publicistikën dhe gazetarinë, që më lidh dashuria e pakufishme e patjetërsueshme me asgjë tjetër në botë me atdheun dhe bashkëkombasit e mi. Unë kaloj orë të tëra, në median elektronike lexoj me interes e vëmendje të veçantë artikujt publicistikë, sa shumicën e publicistëve i dalloj prej stilit të tyre të të shkruarit, sikundër; Roland Qafokun, Mustafa Nanon, Alfred Lela, Andrea Stefani, Mero Baze, Lorenc Vangjeli, Skënder Minxhozi, publicistika e tyre e standardeve shumë të larta që nuk e gjen shpesh, të Fatime Kullit, apo të mikut tim Riza Lahi, apo brilantit të publicistkës postkomuniste të Diasporës Rozi Theoharit, etj, etj. Unë dëshiroj të falenderoj publikisht publicistin Roland Qafoku, për mbështetjen dhe hapësirën e padiskutueshme që më ka dhënë në promovimin e vlerave të mija në publicistikë. Dua të falenderoj kryeredaktorin e stafin e gazetës Tirana Observer që më kanë bërë pjesë të gazetës së tyre nëpërmjet hapësirës dhe botimit të shkrimeve të mija, gazetë që më “rriti” e maturoi në gazetari. Është pikërisht meritë e publicistit Roland Qafoku, Altin Sinanit, Erjon Habilajt dhe stafin e kësaj gazete që sot unë jam një emër i dashur në shtypin shqiptar. Unë do të vazhdoj të shkruaj, kurrë nuk do të ndalem, të evidentoj vlerat më të mira të bashkëkombasve të mij në Diasporë, si shqiptarë që janë krenarë për kombësinë e tyre, si njerëz që respektojnë e zbatojnë ligjet dhe zakonet e vendeve ku ata jetojnë e punojnë, të evidentoj vlerat dhe kontributin e njerëzve të shquar të Korçës sime, për të ngritur e ndriçuar emrin e shqiptarit, identitetin tonë kombëtar, kudo ku ka shqiptarë. Të ngre zërin në mbrojtje të grave, vajzave dhe nënave që vazhdojnë të vriten, për dhunën fizike dhe sociale që ushtrohet ndaj tyre, stop dhunës dhe shfrytëzimit të fëmijëve. Dua që pena ime publicistike të mbjellë kudo emrin e mirë të shqiptarit. Në publicistikë përveç reportazheve, opinioneve, esseve dhe analizave letrare, që janë botuar në shtypin shqiptar dhe të diasporës, i kam përmbledhur në disa libra publicistikë respektivisht me tituj sinjifikativë: ”Jeta mes dy dashurive”, “Gërhitja e gjeneralëve” dhe “Maska e intelektit”, kam botuar librin me 61 intervista në shqip dhe anglisht, me titull “Letrat shqipe këtej e përtej Atlantikut” e vlerësuara nga kritika e kohës si ura e bashkimit midis Diasporës e Atdheut! Janë 61 personalitete të profileve të ndryshme në jetën social-ekonomike-politike, në fushën e artit, kulturës, muzikës e letërsisë, intelektualë e qytetarë shqiptarë, shqiptaro-amerikanë dhe amerikanë, të intervistuar prej meje. Jam në proces intervistimi për vëllimin e dytë me intervista, dhe do të ketë një surprizë në këtë vëllim; intervistimi i një personaliteti të rëndësishëm e të shquar të politikës e jetës amerikane. T’ia lemë kohës kur të botohet libri për të zbuluar emrin dhe identitetin e tij. Gjithsesi më duhet të shprehem se në shtypin e median shqiptare zotëron një publicistikë mesatare. Bie shpeshherë,- erë militantizmi dhe komercializëm. Sigurisht ka edhe publicistikë të standardit shumë të lartë, që nuk gjendet shpesh.

-Përkthimi vazhdon të jetë pjesë e rëndësishme në jetën tuaj?

Përkthimi besoj se është një lloj intensiteti. Mendoj se intensiteti është i ndryshëm në përkthim, parasëgjithash ju duhet të kuptoni idenë dhe fjalët e poezisë, prozës apo të një shkrimi publicistik. Studimi i pjesës që do të përkthesh është mëse i nevojshëm. Kur përkthej poezi, nga shqipja në anglisht i bëj në tre versione; nga më i thjeshti deri në më i ndërlikuari. Sepse kur ke versionin e parë, atëherë ke idenë për të bërë edhe versionet e tjera, pra ke një spektër më të gjerë në përkthim- nga përkthimi fjalë për fjalë kalon në përkthimin me figura letrare, sinonime dhe në përshtatje. Ndërsa përkthimi i publicistikës është më e lehtë se sa përkthimi i poezisë. Unë lëvroj edhe publicistikën amerikane që e pëlqej shumë dhe kam sjellë artikuj të përkthyer në shqip; epokat presidenciale dhe presidentët që i kanë bërë këto epoka që nga- Teddy Ruzvelt,-njeriu që themeloi Amerikën moderne dhe superfuqinë e botës, Franklin Delano Rusvelt –themeluesi i Lidhjes së Kombeve , njeriu i epërsisë dhe veprimit, presidenti që fitoi Luftën e Dytë Botërore, Gerald Ford Jr.-një figurë imponuese në histori, Xhorxh W.Bush, -aureola dhe personaliteti i Ronald Regan dhe Barack Obamës, Churchill, Condoleza Rice, Kofi Anan, Mbretëresha Elisabetë e Dytë, Ariel Sharon etj., etj, këto janë botuar jo vetëm në shtypin shqiptar, në gazetën Albania daily News, por edhe në librat e mi. Pra, ajo ç’ka është e rëndësishme në jetën time përkthimi ka një vend të veçantë sepse përcjell mesazhin e mirësisë e dashurisë edhe për dashamirësit anglishtfolës të poezisë apo të publicistikës. Tregime deri tani nuk kam përkthyer, më shumë kam përkthyer poezi e publicistikë nga shqipja në anglisht nga anglishtja në shqip.Në listën e gjatë të botimeve një vend të veçantë zë edhe poezia. Cila është lidhja tuaj me të?Poezia për mua është kapja e ndjenjës, një moment apo gjendja emocionale e shpirtërore që ndodh në jetë. Të shkruash poezi është një përpjeke për të arritur të njëjtën përgjigje emocionale në akord me lexuesin. Poezia është gërshetimi i artë i fjalës, i ëndrrave dhe dëshirave .Poetët janë të kulturuar, pasionantë, ëndërronjës të shoqërisë me parametra qytetare dhe intelektuale. Një poezi është ndjenja e mendimi i shprehur në pak fjalë, një histori të dhimbshme apo të bukur. Ashtu sikundër më ndodh edhe mua kur lexoj poezinë e një poeti tjetër. Në rast se unë ndjej momentin dhe lidhem me atë që poeti është duke mesazhuar, atëherë mendoj se poezia është e mirë dhe mesazhi që ai/ajo përcjell ia ka arritur qëllimit. Udhëtimi im poetik është punë mendore në zhvillim, i pakëputur në copëra, duke prodhuar imazhe dhe efekte, duke i prekur ato me qëllim që edhe lexuesi t’i shijojë. Unë kam patur një fëmijëri të lumtur, por kam pasur edhe mallkime, kam humbur njerëzit më të mirë në jetën time, në varësi se si i shohim për t’i kujtuar ata, vendet dhe ngjarjet e bukura e të dhimbshme. Kjo dhunti më mundësoi mua që çdo dhimbje e gëzim ta hedh në vargje. Një nga poezitë e para që kam shkruar ishte pas një fatkeqësie që ndodhi në familjen time, humbja e vëllait tim të shtrenjtë. Ai ishte vetëm 16 vjeç kur vdiq, por la një ndikim të dhimbshëm për mua. Unë kam lëvruar pjesën më të guximshme të poezisë për femrat shqiptare, atë lirike, erotike, meditative e krehur bukur me skena hipotetike të besueshme, të ndjeshme dhe me etike intime poetike. Në udhëtimin tim poetik gjen vajzën, femrën qytetare emancipuese, kurajoze, ekspozoj brishtësinë femërore, e cila jep e merr dashuri, gjen tonin qytetar e intelektual, me guxim ndaj ambientit, rrethanave, mentaliteteve, dhunës ndaj gruas, -përcjell mesazhin e dashurisë njerëzore i them botës;- Duamëni se jam grua! Kam pasur tre lloj vlerësime edhe unë; -vlerësime të ndershme e objektive-vlerësime lajkatare maskilistësh të etur për lidhje jashtëmartesore,-vlerësime ambiciozësh që i shtojnë vetes strese duke patur zili gjërat të shkruajtura nga unë, një emër jo fort i njohur në poezi para pak vjetësh. Gjithsesi, të gjithë i përshëndes, se fundja ata/ato e kanë lexuar poezinë time. Sa për mbështetjen e poetëve të tjerë kam ndjerë gjithmonë përpjekjen për të ndihmuar në promovimin e të tjerëve, të ndajmë së bashku eksperiencat. Është klishe e lashtë”. Çfarë shkon rreth, vjen rreth e rrotull” –një gjetje kjo veçanërisht e vërtetë e mbresëlënëse për komunitetin e poetëve. Unë kam takuar e takoj shumë poetë personalisht dhe virtualisht, që bëjnë përpjekje për të ndihmuar, ndajnë idetë, bashkëpunojnë dhe pranojnë këshillat e njëri tjetrit. Rrallë kam takuar poetë që të urrejnë, por ka edhe nga ata të dëshpëruar e ziliqarë që dëshirojnë të shohin një poet/poete të dështojë në krijimin apo promovimin e vlerave të tyre si artistë. Ata janë përgjithësisht “njerëz të mirë”, që për fat të keq janë përhapur duke keqpërdorur rrjetet sociale me nofka e pseudonime. Por poeti apo shkrimtari duhet të jetë më pak i shqetësuar; kurrë nuk duhet të mërzitet nga këto “përçartje të egra të nofkaxhinjve”. Unë nuk shkruaj poezi për të qenë e pasur apo të fitoj famë, unë me penën time poetike lirike erotike bëj kompromis me lirinë, që nuk e njeh frikën, me vetveten, përshëndes emocionalisht dhe artistikisht emancipimin shpirtëror, qytetar e intelektual të femrës shqiptare, – në emër të dashurisë njerëzore.

Sipas jush cili është funksioni që ka poezia? A mund të jetojë një poet me poezinë që krijon? Pse vazhdon të konsiderohet një luks në krahasim me prozën?

Për mua, ka tre faza që ndodhin në të njëjtën kohë. Ka një fazë që quhet frymëzim fillestar. Diçka që unë shoh, përjetoj, natyrën, muzikën, mjerimin, varfërinë, mirëqenien, kamjen e skamjen, dhunën, zogjtë, historia, gjeografi, heronjtë, atdhedashuria, dashurinë e dhimbjen, grotesken, gëzimin dhe dëshpërimin, vlerën e antivlerën,apo ide që vijnë në mëndje edhe kur je duke bërë punë shtëpie dhe unë mbaj diktofonin me vete dhe i regjistroj aty që të mos i harroj. Më pas është faza kur ulem për t’i shtjelluar këto ide, më shumë shkrim i lirë, ku unë i lejoj vetes që idetë të marrin çdo drejtim, pra në proces zbulimi. Pastaj është faza e tretë, kur unë i rikthehem përsëri krijimit tim nga faza fillestare deri në redaktimin e plotë të saj. Funksioni i poezisë? Poezia për mua është përpjekja që të bashkosh idetë me fjalë. Dhe duhet të jeni të aftë për të dyja. Fjalët e përdorura nga poetët janë fjalët ndjellëse dhe kanë anën e tyre intelektuale, ndjejnë sensin që përshkon çdo poet që krijon. Unë kurrë nuk jam e kënaqur me atë që shkruaj apo me veten time. Nganjëherë unë kaloj netë pagjumë duke medituar për funksionimin e poezisë. Respektoj poezinë në maksimum, ashtu si ai fetari që respekton fenë e tij. Unë besoj shumë në të qenët poet në të gjitha çastet e jetës. Të qenët poet është njerëzore, jo luks. Njoh një kategori poetësh, sjellja e përditshme e të cilëve nuk ka të bëjë fare me poezinë. Poezitë e tyre më artificiale se proza. Ato janë më intensivisht të fabrikuara. Poezisë së tyre nuk mund t’i besosh. E vlerësoj shumë realitetin e jetës kur shikoj këtë racë poetësh dritëshkurtër duke trumbetuar pretendimet për poezitë e tyre dhe arrijnë deri aty sa të “rrëmbejnë” çmime. Më duken të neveritshëm dhe ndjej keqardhje se sa poshtë kanë rënë dhe dyshoj në ndershmërinë e tyre. Poezia ka vështirësitë e veta. Por gjithsesi edhe poezia e proza ecin bashkë si dy nimfa të dashuruara.

Keni fituar disa çmime në letërsi? Cili është opinioni tuaj për çmimet? Cilat janë anët pozitive dhe negative të tyre?

Unë jam ftuar të marr pjesë në disa Festivale letraro-artistike, kombëtare e ndërkombëtare, si kundër; Netët Poetike Ballkanike në Korçë dhe u vlerësova me Çmimin e parë në 2010 dhe këtë vit me Çmimin “Perëndesha e dashurisë”, Festivali Poetik Drini në Prizren, Takimet e At’Gjecçvit ku poezia ime me ton qytetar e intelektual “Nuk mundem më..!” u vlerësua si një nga poezitë më të mira, në Festivalin Poetik Ndërkombëtar të quajtur Netët Poetike të Strugës, ku poezia ime u vlerësua në antologjinë botërore Who’s Who-“Poetry from five continents” mes 84 poetëve nga e gjithë bota, jam fituese e Cmimit të parë në poezi nga revista “Nositi”, Pogradec, jam vlerësuar me Çmimin “Petro Marko“ në gjininë e prozës nga Revista Kuvendi Michigan Detroit, me Çmime të Parë në reportazh, Çmim të Dytë në publicistikë, etj. Unë mendoj se anët pozitive të çmimeve qëndrojnë në faktin se puna jote krijuese është lexuar e vlerësuar dhe kjo të jep muzë, frymëzim, dashamirësi dhe përgjegjësi profesionale për më tej, ndërsa anët negative nuk di çfarë të them për këtë. Më mirë t’i shohim gjërat pozitivisht.

A ekzistojnë ndryshime mes letërsisë së shkruar nga femrat…dhe asaj nga meshkujt? Cila letërsi mendoni se shitet më shumë?

Është një temë tepër e gjerë. Unë i dalloj menjëherë meshkujt që duan të tipizojnë në poezitë apo tregimet e tyre. Një femër edhe kur shkruan për tema tabu duke përshkruar aktin intim me imtësira ashtu sikundër ajo e ka përjetuar vetë, përpiqet sadopak të jetë e mundur transparente dhe me elokuencë, që është ajo pjesë aq tërheqëse dhe e ndjeshme për meshkujt e tërë botës. Sot letërsia e femrave autore po zë një vend të veçantë në tërë globin, dhe kjo duket edhe Çmimin Nobel në letërsi e mori një autore,- Herta Muler. Këtu në USA ku jetoj unë më shumë “bestseller” janë librat e autoreve femra. Cila letërsi shitet më shumë? Përse po më pyesni e dashur Flora? Nuk e dini ju se po shitet letërsia e njerëzve të politikës?? Dhe që do të thotë –sikundër shkruan një miku e kolegu im modest i ndershëm dhe me arritje të mrekullueshme në fushën e letërsisë e publicistikës që lëvron, Riza Lahi, -se ”letërsia shqipe po përjeton grahmat e saja të fundit, tanimë që edhe llogorja që nuk duhej të binte kurrë ajo e letërsisë , ra! Ra nën thundrën e njerëzve të shtresës së tmerrshme të politikanëve”.

Raimonda, ju jetoni dhe punoni si qytetare amerikane në Hartford Connecticut bashkë me familjen tuaj ku jeni dalluar si organizatore dhe aktiviste në komunitetin Shqiptar të Hartford-it. Për kontributin tuaj të çmuar jeni nderuar me OFFICIAL CITATION, me motivacionin”Gruaja e vitit në komunitet” nga Bashkia e kryeqytetit të Connecticut, personalisht nga Kryebashkiaku i Hartford-it dhe së fundmi nga Rrjeti Global Mbarëkombëtar, si “Gruaja Shqiptare e vitit”. Si u ndjetë kur morët këto çmime?

Me vështirësitë që has çdo emigrant, por edhe me sakrifica, unë e familja ime filluam të integroheshim në jetën e komunitet shqiptar dhe amerikan në të gjitha drejtimet. Krijova lidhjet e mija me shpirtin qytetar, patriotik, atdhetar, intelektual të komunitetit shqiptaro- amerikan dhe organizojmë sa më shpesh që të mundemi, aktivitete artistike-kulturore me taban historik dhe kombëtar. Qëllimi kryesor i këtyre aktiviteteve është ruajtja e traditës, gjuhës, zakonet, kulturën, vlerat kombëtare dhe identitetin shqiptar, për ta transmetuar në brezat që vijnë në tokën e huaj, sidomos te ata që lindin në USA, apo kanë ardhur në një moshë fare të re. Aktivitet kanë natyra të ndryshme. Komuniteti shqiptar i Hartfordit në Connecticut, ku unë jetoj, është një komunitet i mrekullueshëm, ashtu sikundër janë gjithë komunitetet shqiptare kudo në USA. Shqiptarët janë ajo pjesë e emigracionit të vjetër e të ri shqiptar, që ngrohen me idenë e krenarinë e të qenit shqiptar; janë pjesëtarë të kulturuar e të emancipuar në vendet, ku ata jetojnë e punojnë, taksapagues të rregullt dhe respektues të ligjeve dhe zakoneve të këtyre vendeve. Unë tashmë u bënë 7 vjet që aderoj në Partinë Demokratike të mikut të shqiptarëve, Bill Klinton, apo të Barack Obamës. Qëllimi im që unë investoj si anëtare e Partisë Demokratike të njeriut aq popullor në mes të shqiptarëve, Bill Klintonit, është për të ngritur zërin e komunitetit shqiptar të Hartfordit; për ta integruar sa më bukur atë në demokracinë amerikane; sigurisht duke pasur edhe një ndjenjë respekti e mirënjohje për Bill Klintonin, si një personalitet dhe burrë shteti, që i doli në mbrojtje popullit tim shqiptar të Kosovës. Që, për më tepër, i tregoi botës dhe Europës kristiane se si një kristian, mbron të drejtën e një populli të besimit mysliman, duke dalë hapur në mbrojtje të popullsisë myslimane të Ballkanit e duke ju kundërvënë edhe me gjuhën e luftës, makinës vrasëse serbe dhe kasapit Millosheviç. Një aktivitet shumë i bukur, human dhe shpirtëror që kam organizuar me gra – emigrante ekonomike nga Shqipëria këtu ku jetoj, është prerja e flokëve nga këto gra dhe dhurimi i tyre, Qendrës Spitalore të Kancerit, Saint Francis Hospital, për gratë që vuajnë nga kanceri në gji. Ju e dini se, nga bioterapitë që kalojnë këto gra të sëmura, atyre iu bie floku. Nga ky aktivitet që mori vlerësime nga Departamenti për “HUMAN RELATIONSHIP”, në Hartford. Ishim 15 gra shqiptare. Aktiviteti i fundit që unë së bashku me vatranët veteranë është festimi i 100 Vjetorit të Themelimit të Organizatës Pan Shqiptare Vatra, me pjesëmarrje të admirueshme e mbresëlënëse, me ndjenjë atdhetadashurie, shqiptarie e patriotike të kouminitetit shqiptaro-amerikan në Hartford. Këtë aktivitet e pasqyrova në shtypin shqiptar dhe atë të gazetës lokale të Hartford-it , ku morrëm vlerësime të sinqerta e të admirueshme.

Janë SHBA një vend i mirë për të jetuar?

Unë jam qytetare shqiptaro–amerikane. Në një farë kuptimi, duhet t’ia kem zili edhe një bujkeshe Devolli apo Kukësi e cila njeh vetëm një mëmëdhe, e jo dy, siç kam unë, Shqipërinë time, por, tashmë, edhe Amerikën time. Unë i jam mirënjohëse deri në rrahjen e fundit të zemrës, bashkëkombësve të atdheut tim, që ndenjën në atdhe, që duruan varfërinë, mjerimin, korrupsionin, egërsinë anadollake, klasën e përbindshme politike, por…oh, nuk u larguan. Ata janë aty në atdhe, për të na e mbajtur zjarrin e shtëpisë ndezur sa herë që vijmë ne nga tokat e huaja ku kemi ngritur foletë tona. Ne i kemi zemrat në Shqipëri, por rrojmë fizikisht diku tjetër.Është e vërtetë shprehja …një vend është si një pikturë… sa më larg ta shohësh aq më mirë e dallon… (e kam fjalën në këtë rast edhe për Shqipërinë)?Amerikani ka një shprehje tejet simbolike;” East or West –home is best” –që në shqip do e përktheja “nuk ka si vendi tënd!” Hajt, le të them edhe unë ashtu. Por unë do të thoja se e dalloj po aq mirë Shqipërinë që sa shkel në Rinas. Unë kam shkruar një poezi për një lypës që erdhi të më mbante valixhen, njëherë në aeroportin e vetëm të Atdheut. Atij i ishte vrarë nëna dhe babai në Gërdecin e tmerrshëm…E ç’më duhet mua vështrimi i shqiponjës para kësaj drame që e përjetova vetë kur shkela në Rinas? Por gjithsesi Atdheu është mishi e gjaku im!!

A keni mall për Korçën…, si do ta konsideronit qytetin tuaj?

 Sa herë vij në vendlindje, Korça më duket më e bukur, malli për të më shtohet akoma më shumë, dua të prek me dorë, mendje e shpirt gjithçka që mban brenda zemra e saj, të eci e shkujdesur në sokakët me gurë dhe pastërtinë e tyre, ashtu si dikur kur hodha hapat e para, apo belbëzova për herë të parë emrin e vendlindjes sime, që më bën të ndjehem krenare, që me themelimin e saj është mbartëse e bukurisë natyrore dhe mondane, traditës, historisë, dijes, kulturës, dashurisë, njerëzve të shquar që kanë bërë e bëjnë historinë e saj. Dua të prek e shijoj aromën e blireve, të ndjej melodinë fëshfëritëse të gjetheve e përzierë me melodinë e serenatave, të më puthë krahët, fytyrën, buzët, era e freskët e mëngjesit, ashtu sikundër “puth” shpatullat e Korçës sime mbështetur përjetësisht në malin e Moravës. Të prek e ndjej nga afër idealizmin e qytetarisë korçare për zhvillim, për ta pasuruar e zhvilluar Korçën në çdo aspekt. Çdo gjë që shoh, kudo që unë hedh sytë, shoh mendjet krijuese në forma të ndryshme; ndërtesa, libra, piktura, skulptura, monumente, lulishte me barin e blertë e aromën e luleve shumëngjyrëshe, qetësinë e qytetit, ecjen e njerëzve me kohën e për kohën, ndërtesat antike qindravjeçare mondane dhe historike, shtëpitë karakteristike, trashëgiminë kulturore, qytetare dhe intelektuale korçare, që në përfytyrimin tim janë si ato pikturat që kanë ardhur e të tjera presin të vijnë në jetë, piktura që komunikojnë mesazhe të thjeshtë e komplekse, një dialogim i së kaluarës, qartësi e së tashmes, udhë e së ardhmes, pa njohur moshë dhe flasin gjuhën e çdo kulture. Këto ndjenja të shpallura në forma të ndryshme janë shprehje e festës së jetës e përjetësisë. Ato mbartin në vetvete pasurimin me kulturë, art, bukuri, dinjitet dhe sigurojnë identitetin e qytetarisë korçare, sfidës, sepse ato kërkojnë kohë për të kuptuar dritën dhe bërë të njohur emrin e qytetit tim Korçës.

Çfarë do të donit që të ishte ndryshe në Korçë?

Unë si bijë e lindur dhe e rritur në Korcë, i besoj shumë qytetarisë dhe inteligjencës së shpirtit korçar, që gjithmonë më frymëzon mua dhe që është gjithmonë në ecje, gjithmonë në ndryshim, kontributi i saj është kompleks, i gjallëruar, sepse edhe vetë dashuria për vendlindjen vjen nëpërmjet promovimit të vlerave të kësaj qytetarie, ndikimit të zhvillimit, progresit e begatisë të qytetit, si premisa bazë për enticitetin e botës të artit,kulturës e dijes, që e pasurojnë të tashmen tonë mes të bukurës e të përditshmes njerëzore.

Cilat janë planet tuaja krijuese për vitin 2012?

Planet e mija krijuese janë të shumta. Kam shumë gjëra në dorëshkrim. Jam në përfundim të romanit “S’i them askujt”. Jam në proces të botimit të dy librave me publicistikë njëri me esse, opinione dhe kritik letrare, ndërsa tjetri është Vëllimin i dytë më INTERVISTA, në dy gjuhë anglisht dhe shqip, -po përkthej dhe një vëllim me poezi dhe romanin tim “Pafajësia e Evës”, në gjuhën angleze. Shpresoj që këto t’i realizoj për këtë vit.

Si e shihni Shqipërinë në 100 vjetorin e shtetit të saj?

Shqipërinë në këtë 100 vjetor ashtu sikundër e mbajtën Noli e Konica, Ismail Bej Vlora patriotët e atdhetarët e Rilindjes kombëtare, pa dallim feje dhe ideje, pa paragjykime, militantizëm politik e influenca të dëmshme, se vetëm kështu shqiptarët do të unifikojnë vlerat e vërteta të kombit, traditat tona patriotike e atdhetare, idealizmin në realizimin dhe ëndrrën e të gjitha kohërave për një Shqipëri demokratike e drejtësi, të denjë për të qenë pjesë integruese e Europës.

Si do ta përcaktonit iniciativën e AE–s?

Është një iniciativë tejet sensibilizuese,për shtrirjen e kësaj iniciative jashtë Shqipërisë dhe kjo për mua do të thotë shumë se përfundimisht atdheu po hedh sytë nga Diaspora, po thyhet TABUJA e përqendrimit dhe publicitetit militant vetëm të emra të PËRVEÇËM e të PËRHERSHËM për dekada të tëra, -një punë e shkëlqyer qytetare, intelektuale, atdhetare e shpirtërore, në evidentimin e vlerave tona kombëtare dhe identitetit tonë shqiptar , duke admiruar këto vlera kudo në botë që përfaqësojnë denjësisht në tokën e huaj vlerat e kombit. Sinqerisht iu përgëzoj dhe ju falënderoj për ftesën, më ofruat privilegjin për të shprehur edhe unë ndjenjat e mia shqiptare ndaj kombit dhe bashkëkombësve të mi. Suksese në këtë udhëtim të bukur të Albanian Exellence!


Bisedoi: Flora N. Nikolla