Me ipsum ames… Parathënie

        Ky libër u shkrua në pranverë-verën e vitit 1998, kur unë isha ende studente e apasionuar e letërsisë. Pasi e mbarova m’u desh ta mbyllja në raftin e gjërave të përfunduara. Çelësat e pamundësive e lanë për shumë vite aty brenda. Kapitujt e fundit u plotësuan në vjeshtë-dimrin e vitit 2009.

       Mungesa e një subjekti të mirëfilltë letrar është e qëllimshme. Ashtu siç jeta njerëzore nuk ka një skenar të projektuar saktë, por shpesh është veç një vorbull e ngatërruar, edhe reflektimet mbi të janë pothuajse të tilla. Personazhi është shumëdimesnional në transformimet e tij. Një qënie komplekse e ndryshueshme si një figurë gjeometrike, e cila vërtitet nëpër rrjetat e frikshme të fatit. Format që merr janë njëkohësisht ndjesitë e çuditshme në marrëdhënie me gjithçka që e rrethon. Bota e tij është një simbiozë e përkryer mes Zanafillës dhe kohërave moderne. Është përralla e verbër të cilën njërëzimi kërkon ta besojë e njëkohësisht e vërteta e hidhur që dhemb. Shprehjet në latinisht janë  nostalgjia e kuptimit tonë ekzistencial për gjërat që tashmë i përkasin kujtimeve të vdekura. Trualli shpirtëror është i lëkundshëm. Ngjarjet zhvendosen nga planeti Tokë, në planete të tjerë imagjinarë. Kapërcimet kohore janë një sfidë për të projektuar të ardhmen. Shpesh kalohet në akohorësi. Në vetminë e tij të turbullt personazhi kërkon përjetësisht dashurinë, gjersa në fund e kupton se ekzistenca e përkohshme në këtë botë e dënon me pushtetin e saj absolut. Ky univers le gjurmë të pashlyeshme në qëniet njerëzore, aq sa shpesh, ato nuk dinë se cilat janë, ç’formë kanë, ç’ëndrra thurin, nga vijnë e cilës epoke i përkasin. Persiatjet filozofike të personazhit ndërpriten herë pas here nga të qeshurat sarkastike të fatit.

      Në pamundësi për ta inkuadruar brenda një kuadrati fiks të krijimeve letrare e kam quajtur roman, pavarësisht se e kam thyer pothuajse plotësisht strukturën tradicionale të tij.

      Lexues i dashur! Në segmentin tënd jetësor ka një mister të strukur diku, i cili të flet heshturazi: Të më duash mua, vetëm…!

 

Autorja

Tiranë, dhjetor 2010


Me ipsum ames… Parathënie

        Ky libër u shkrua në pranverë-verën e vitit 1998, kur unë isha ende studente e apasionuar e letërsisë. Pasi e mbarova m’u desh ta mbyllja në raftin e gjërave të përfunduara. Çelësat e pamundësive e lanë për shumë vite aty brenda. Kapitujt e fundit u plotësuan në vjeshtë-dimrin e vitit 2009.

       Mungesa e një subjekti të mirëfilltë letrar është e qëllimshme. Ashtu siç jeta njerëzore nuk ka një skenar të projektuar saktë, por shpesh është veç një vorbull e ngatërruar, edhe reflektimet mbi të janë pothuajse të tilla. Personazhi është shumëdimesnional në transformimet e tij. Një qënie komplekse e ndryshueshme si një figurë gjeometrike, e cila vërtitet nëpër rrjetat e frikshme të fatit. Format që merr janë njëkohësisht ndjesitë e çuditshme në marrëdhënie me gjithçka që e rrethon. Bota e tij është një simbiozë e përkryer mes Zanafillës dhe kohërave moderne. Është përralla e verbër të cilën njërëzimi kërkon ta besojë e njëkohësisht e vërteta e hidhur që dhemb. Shprehjet në latinisht janë  nostalgjia e kuptimit tonë ekzistencial për gjërat që tashmë i përkasin kujtimeve të vdekura. Trualli shpirtëror është i lëkundshëm. Ngjarjet zhvendosen nga planeti Tokë, në planete të tjerë imagjinarë. Kapërcimet kohore janë një sfidë për të projektuar të ardhmen. Shpesh kalohet në akohorësi. Në vetminë e tij të turbullt personazhi kërkon përjetësisht dashurinë, gjersa në fund e kupton se ekzistenca e përkohshme në këtë botë e dënon me pushtetin e saj absolut. Ky univers le gjurmë të pashlyeshme në qëniet njerëzore, aq sa shpesh, ato nuk dinë se cilat janë, ç’formë kanë, ç’ëndrra thurin, nga vijnë e cilës epoke i përkasin. Persiatjet filozofike të personazhit ndërpriten herë pas here nga të qeshurat sarkastike të fatit.

      Në pamundësi për ta inkuadruar brenda një kuadrati fiks të krijimeve letrare e kam quajtur roman, pavarësisht se e kam thyer pothuajse plotësisht strukturën tradicionale të tij.

      Lexues i dashur! Në segmentin tënd jetësor ka një mister të strukur diku, i cili të flet heshturazi: Të më duash mua, vetëm…!

 

Autorja

Tiranë, dhjetor 2010


Thembra…!

Petrit Nika 

“Thembra e Akcilit”, shkruar nga shkrimtari dhe filologu Agron Tufa, polifoni rrëfimore me tejkalim zhanri; tek libri mund të gjesh mjaft aspekte për të teorizuar mbi rrëfimin si akt dhe krahas kësaj për ta analizuar tekstin si përmbajtje. Libri në fjalë përbëhet nga ca rrëfime specifike që autori i quan miniatura. Këto rrëfime mirëfilli nuk janë në fakt as ditar, as memoar, as letërsi, as gazetari dhe ndërkohë janë të gjitha bashkë të shkrira në një. Ngjarjet janë të vërteta. Rrëfimi është i vërtetë. Autori është i vërtetë. Areali historik është i vërtetë


1.
Rrëfimi është akt i gjallë me të cilin janë marrë gjerësisht teoricienët e letërsisë në kohë dhe në vende të ndryshme. Një ndër konstatimet interesante është përcaktimi i tregimtarisë si shenjë e identitetit njerëzor. Në vazhdën e këtyre konstatimeve që lidhen me aktin e rrëfimit, një ndër përkufizimet më poetike dhe lakonike për rrëfimin e jep dhe formalisti rus Tzvetan Todorov tek “Poetika e prozës”, kur thotë se rrëfimi është jetë, kurse mungesa e tij mund të konsiderohet baras me vdekjen. Dhe referohet në aktin e rrëfimit tek “Odiseja”, e cila është një vepër me rrëfim shumëplanësh, sipas tij vepra e parë mirëfilli tregimtare.
Në fakt, ajo çka e bën të paharrueshëm Odisenë si personazh, sidomos për një filolog, janë pikërisht procedetë rrëfimore të tij, të cilat përgjatë udhëtimit të stërmundimshëm ku heroin e përplas dallga, vijnë duke u shtuar me histori të reja, që në fakt janë përvoja të ngjarjeve më të fundit në humbëtirën e panjohur përplot me qenie mitologjike.
Gradualisht, duke ia dalë të përpijë interesin e receptuesit, Odiseu me rrëfimet e tij fiton supermaci pothuajse dhe mbi vetë Homerin. Rrëfimtari “pretendon” të identifikohet me vetë autorin. Madje gjakon të jetë më shumë se autori. Aq shumë ndihet pushteti i këtij rrëfimtari në vepër, saqë s’është çudi që për një moment çdo lexuesi t’i ngjajë se veprën e ka shkruar vetë Odiseu.
Nga fillimi në fund vepra është e mbushur me rrëfimet e Odiseut mbi përvojat dramatike të përditshmërisë së tij fantastike. Përmes këtyre rrëfimeve ai bëhet “analist” dhe “publikues” i përvojave të tij, pa harruar asnjëherë dhe ngjarjet tragjike të Trojës. Rrëfimet e tij shfaqen si miniatura me temp narrativ mjaft dinamik, të cilat vijnë duke u shtuar dhe pasuruar bashkë me përvojën jetësore të rrëfimtarit.
Ndoshta pikërisht këtu duhet ta vendosim kufirin kohor të miniaturës si zhanër. Tek Homeri. Pra, tregimtaria për përditshmërinë. Dhe sado që duket si sakrilegj fakti i dominimit të rolit të rrëfimtarit mbi rolin e autorit në planin e rëndësisë së veprës, Odiseu në këtë vepër është më i rëndësishëm se sa vetë Homeri. Vepra flet për Odiseun. Homeri s’thotë asgjë për veten e tij. Aty, edhe Homeri, edhe Odiseu flasin për Odiseun, vuajtjet e tij, përballjet e vështira gjatë udhëtimit të tij të gjatë në një botë pothuajse aspak miqësore, të mbushur citazi me brenga, rreziqe e dredhi.
Duket, këtë ka patur ndër mend dhe Tzvetan Todorov-i kur e konsideronte Odiseun si të parin “rrëfimtar” të letërsisë botërore.

2.
Tek libri “Thembra e Akcilit” (Tiranë, 2009), shkruar nga shkrimtari dhe filologu Agron Tufa, mund të gjesh mjaft aspekte për të teorizuar mbi rrëfimin si akt dhe krahas kësaj për ta analizuar tekstin si përmbajtje. Libri në fjalë përbëhet nga ca rrëfime specifike që autori i quan miniatura. Këto rrëfime mirëfilli nuk janë në fakt as ditar, as memoar, as letërsi, as gazetari dhe ndërkohë janë të gjitha bashkë të shkrira në një. Në ndryshim me “Odisenë”, këtu nuk gjakon të shfaqet rrëfimtari “rival” karshi autorit, ngase rrëfimtari është vetë autori dhe s’ka asnjë pretendim për maskimin e zërit narrator. Ngjarjet janë të vërteta. Rrëfimi është i vërtetë. Autori është i vërtetë. Areali historik është i vërtetë. Pothuaj gjithçka është e vërtetë dhe vërtetë e vërtetueshme. Teksti është rrjedhojë e përvojave praktike. Përcaktimi i gjinisë është një polifoni e vërtetë zhanrore, e cila duke qenë e tillë, i jep liri rrëfimtarit-autor të mos krijojë tek receptuesi idenë e monologut narrativ, por atë të një bashkëbisedimi intim autor-lexues. “Thembra e Akcilit” është një prurje e veçantë në letërsinë shqipe, me organizim rrëfimor e artistik, me ngjarje të strukturuara në formë panoramike e analitike, me përcaktime kronotopesh të gjera, ku përvoja e autorit është pasuruar në aspektin konjitiv dhe emotiv, bash me materien specifike që e karakterizon librin.
Të gjithë akumulojnë përvoja të caktuara, të ngjashme, ose jo, në lektisjen e gjatë të qenies në përballje me realitetin, por jo të gjithë munden t’i kthejnë në rrëfime paravolike përvojat e tyre. Ky privilegj i takon vetëm shkrimtarit. Dhe fatmirësisht tek shkrimtari Agron Tufa s’mund të ndodhte ndryshe. Misioni është përmbushur. “Thembra e Akcilit” është thembra e Akilit të secilit. Është sfida e pashmangshme e qenies vetmitare, përballë pluralitetit të verbër dhe nervoz të kësaj bote të pangopur që kërkon të konsumojë gjithçka. Me babëzi. Deri në asgjësim.

3.
Në një bisedë midis shkrimtarëve latinoamerikanë Mario Vargas Llosa dhe Gabriel Garcia Marquez, (të kthyer në shqip nga vetë Tufa), Marquez në një moment nënvizon idenë se për një shkrimtar gjëja më kryesore është të ndjekë misionin e vet të shkrimtarit. (G. G. Marquez & M. V. Llosa; Dialog për romanin latinoamerikan, Onufri, 2001, f. 30). Miniaturat e Tufës në aspektin e rrëfimit estetik i binden zgjedhjeve letrare ndërzhanrore, duke filluar me bejten-ese, që të kujton letërsinë pak të njohur të bejtexhinjve shqiptarë të shek. XVII, kur u krijua tradita e parë e tematikës sociale dhe autobiografike në poezinë tonë; duke vazhduar më pas me miniaturat e tipit tregimtar; tregim dhe tregim-ese; etyd (struktura të ndryshme mikrominiaturash të kompozuara në sfondin e kornizës së të njëjtës miniaturë); miniatura të tipit mirëfilli ese, pa harruar në fund dhe shtojcën metatekst mbi natyrën e miniaturave në përgjithësi dhe me përgjigje të gatshme për receptuesin mbi “psehet” kryesore të miniaturave të këtij libri.
Pra, forma e shpërfaqjes rrëfimore-zhanrore është pothuaj në kërkim të vazhdueshëm të risisë, evokuese e historisë së zhanreve dhe tejkalim i suksesshëm i tyre; ndërthurje dinamike e ligjeve gjuhësore, semantike, stilistike, nga njëra anë, me ligjësitë epistemologjike dhe psikologjike që burojnë nga idetë e tekstit, - nga ana tjetër.
Tufa ndjek pareshtur pikërisht misionin e shkrimtarit edhe në prezantimin e këtij zhanri, për herë të parë në kulturën e shkrimit shqip. Vetëm se lë të nënkuptohet tërthorazi se shkrimtari i vërtetë nuk vetëmjaftohet me formatin e ngulitur të specifikave të zhanrit, por është gjithnjë në kërkim të një formati të ri, me specifika të reja, të panjohura, të cilat për një shkrimtar të pamësuar, ose mediokër përbëjnë rrezikun më të madh, ngase jo vetëm nuk i sigurojnë atij suksesin, por e nxjerrin nga kanali i komunikimit me turpin e dështimit.
Natyra e miniaturave tek “Thembra e Akcilit” nuk shtron nevojën e perceptimit përmes praktikash të diferencimit të lëndës në pjesë përbërëse; gjuhë eseistike, zhargonesh, dialektesh, neologjizmash; me përmbajtje të theksuar evokuese - poetike, apo përshkruese - narrative nga njëra anë dhe specifikave zhanrore të veçuara nga ana tjetër, ngase ato janë të gjitha bashkë aty, të dukshme dhe të ngjizura në mënyrë të pazgjidhshme.
Lënda artistike është një lëndë me përzierje të pasur për nga llojshmëria e materies, e pastër dhe e veçantë nga ana e zgjedhjes dhe e mbrujtur me finesë duke ruajtur arsyen e masës dhe të rendit logjik në tërë procesin alkimik, i cili si njëherë, ndodh vetëm njëherë.

4.
Libri i Tufës përbëhet nga një vijimësi ngjarjesh të cilat shpërfaqen gradualisht përmes një stili profirik (i ngjeshur), pa stërhollime narrative dhe pa teprime sugjeruese apo sugjestive. Këto ngjarje ndërtojnë, ashtu krejt natyrshëm, bash panoramën e botës shqiptare të vëzhguar nga syri i shkrimtarit në kohë të ndryshme, që ndoshta përfshijnë harkun kohor të tridhjetë vjetëve.
Bëhet fjalë për një panoramë, e cila bart në vetvete kumtin e papranueshëm të një peizazhi të shëmtuar social, ku gjërat nuk funksionojnë ashtu siç duhet. Bota dominohet e tëra nga forca destruktive në aksion. Shkrimtari është përherë i ndjeshëm ndaj energjisë negative që çlirohet nga këto raporte të forcave destruktive. Në këtë realitet ai ndjehet i pamundur, pothuajse i tepërt. Si “I huaji” i A. Kamysë. Duke e shpjeguar filozofinë e këtij pozicioni ekzistencialist, Sartri, tek libri i tij autobiografik “Fjalët” thotë se shkrimtari, duke qenë i pamundur, ndryshon nga të tjerët vetëm prej misionit të tij, që ka për qëllim ta tregojë këtë pamundësi, e cila sakohë ndodh kështu, transformohet në mënyrë të madhërishme duke u kthyer në mundësinë më intime. (Zh. P. Sartër; Fjalët, Fan Noli, 1995, f. 225).
Panorama e këtyre miniaturave gjakon në thelb pasqyrimin e kumtit të së pamundurës. Personat - personazhe të këtyre historive, sa kohë që janë kështu, e kanë të pamundur të jenë ndryshe. Studentët hip-hopistë të part time, punonjëset e bankës dhe bankomatët e tyre “hajdutë”, politikanët, gazetarët që blihen fare lirë nga politika, persekutuesit dhe të persekutuarit, poetët mediokër me xhaketa të vjetra, të cilët si të pamundur për të qenë të tillë, e kanë të pamundur të rrinë pa u përfshirë në kooperativa krijuesish.
Të gjithë e kanë të pamundur, ngase asnjëri nuk është në rolin që i takon të jetë. Të gjithë e kanë të pamundur ngase këtë mundësi iu afron pamundësia.
Në këto kushte vetëdija intelektuale rrezikon të kthehet në armën më të rrezikshme kundër vetvetes. Pavetëdija bën të kundërtën; përshpejton dinamizmin e zhvillimit të realiteteve dramatike. Për pjesën e pamundur në pavetëdije kultura është thjesht mall tregu. Vlera e saj kushton aq sa shitet. Vlera e çdo gjëje sot varet pikërisht nga çmimi i tregut. Sekreti i suksesit qëndron tek vlera e gjërave. Tek kjo vlerë rrjedhimisht sulen të gjithë. Të gjithë sipas mundësisë në pamundësinë e tyre. Shkalla e mundësisë në pamundësi është thembra e secilit.
Nga ana tjetër, dështimi nervoz përcakton dhe atmosferën e zymtë të këtyre zhvillimeve, ku kultura popullore kërkon të ruaj hegjemoni solide ndaj kulturave elitare, në një botë tranzitive në të gjitha sferat e jetës. Si revokues i kësaj panorame problematike, libri i Tufës, përveç pamjes panoramike të këtyre realiteteve sociale, jep dhe një pamje vertikale analitike të fakteve, faktorëve dhe faktuesve që bëhen prodhues apo trashëgues të këtyre realiteteve. “Thembra e Akcilit”, është historia e rrëfimtarit në raport me personazhet, është historia e autorit dhe historia jonë në raport me botën e madhe, përgjatë dekadës së fundit të një shekulli në mbarim dhe përgjatë dekadës së parë të këtij shekulli të ri.

Thembra…!

Petrit Nika 

“Thembra e Akcilit”, shkruar nga shkrimtari dhe filologu Agron Tufa, polifoni rrëfimore me tejkalim zhanri; tek libri mund të gjesh mjaft aspekte për të teorizuar mbi rrëfimin si akt dhe krahas kësaj për ta analizuar tekstin si përmbajtje. Libri në fjalë përbëhet nga ca rrëfime specifike që autori i quan miniatura. Këto rrëfime mirëfilli nuk janë në fakt as ditar, as memoar, as letërsi, as gazetari dhe ndërkohë janë të gjitha bashkë të shkrira në një. Ngjarjet janë të vërteta. Rrëfimi është i vërtetë. Autori është i vërtetë. Areali historik është i vërtetë


1.
Rrëfimi është akt i gjallë me të cilin janë marrë gjerësisht teoricienët e letërsisë në kohë dhe në vende të ndryshme. Një ndër konstatimet interesante është përcaktimi i tregimtarisë si shenjë e identitetit njerëzor. Në vazhdën e këtyre konstatimeve që lidhen me aktin e rrëfimit, një ndër përkufizimet më poetike dhe lakonike për rrëfimin e jep dhe formalisti rus Tzvetan Todorov tek “Poetika e prozës”, kur thotë se rrëfimi është jetë, kurse mungesa e tij mund të konsiderohet baras me vdekjen. Dhe referohet në aktin e rrëfimit tek “Odiseja”, e cila është një vepër me rrëfim shumëplanësh, sipas tij vepra e parë mirëfilli tregimtare.
Në fakt, ajo çka e bën të paharrueshëm Odisenë si personazh, sidomos për një filolog, janë pikërisht procedetë rrëfimore të tij, të cilat përgjatë udhëtimit të stërmundimshëm ku heroin e përplas dallga, vijnë duke u shtuar me histori të reja, që në fakt janë përvoja të ngjarjeve më të fundit në humbëtirën e panjohur përplot me qenie mitologjike.
Gradualisht, duke ia dalë të përpijë interesin e receptuesit, Odiseu me rrëfimet e tij fiton supermaci pothuajse dhe mbi vetë Homerin. Rrëfimtari “pretendon” të identifikohet me vetë autorin. Madje gjakon të jetë më shumë se autori. Aq shumë ndihet pushteti i këtij rrëfimtari në vepër, saqë s’është çudi që për një moment çdo lexuesi t’i ngjajë se veprën e ka shkruar vetë Odiseu.
Nga fillimi në fund vepra është e mbushur me rrëfimet e Odiseut mbi përvojat dramatike të përditshmërisë së tij fantastike. Përmes këtyre rrëfimeve ai bëhet “analist” dhe “publikues” i përvojave të tij, pa harruar asnjëherë dhe ngjarjet tragjike të Trojës. Rrëfimet e tij shfaqen si miniatura me temp narrativ mjaft dinamik, të cilat vijnë duke u shtuar dhe pasuruar bashkë me përvojën jetësore të rrëfimtarit.
Ndoshta pikërisht këtu duhet ta vendosim kufirin kohor të miniaturës si zhanër. Tek Homeri. Pra, tregimtaria për përditshmërinë. Dhe sado që duket si sakrilegj fakti i dominimit të rolit të rrëfimtarit mbi rolin e autorit në planin e rëndësisë së veprës, Odiseu në këtë vepër është më i rëndësishëm se sa vetë Homeri. Vepra flet për Odiseun. Homeri s’thotë asgjë për veten e tij. Aty, edhe Homeri, edhe Odiseu flasin për Odiseun, vuajtjet e tij, përballjet e vështira gjatë udhëtimit të tij të gjatë në një botë pothuajse aspak miqësore, të mbushur citazi me brenga, rreziqe e dredhi.
Duket, këtë ka patur ndër mend dhe Tzvetan Todorov-i kur e konsideronte Odiseun si të parin “rrëfimtar” të letërsisë botërore.

2.
Tek libri “Thembra e Akcilit” (Tiranë, 2009), shkruar nga shkrimtari dhe filologu Agron Tufa, mund të gjesh mjaft aspekte për të teorizuar mbi rrëfimin si akt dhe krahas kësaj për ta analizuar tekstin si përmbajtje. Libri në fjalë përbëhet nga ca rrëfime specifike që autori i quan miniatura. Këto rrëfime mirëfilli nuk janë në fakt as ditar, as memoar, as letërsi, as gazetari dhe ndërkohë janë të gjitha bashkë të shkrira në një. Në ndryshim me “Odisenë”, këtu nuk gjakon të shfaqet rrëfimtari “rival” karshi autorit, ngase rrëfimtari është vetë autori dhe s’ka asnjë pretendim për maskimin e zërit narrator. Ngjarjet janë të vërteta. Rrëfimi është i vërtetë. Autori është i vërtetë. Areali historik është i vërtetë. Pothuaj gjithçka është e vërtetë dhe vërtetë e vërtetueshme. Teksti është rrjedhojë e përvojave praktike. Përcaktimi i gjinisë është një polifoni e vërtetë zhanrore, e cila duke qenë e tillë, i jep liri rrëfimtarit-autor të mos krijojë tek receptuesi idenë e monologut narrativ, por atë të një bashkëbisedimi intim autor-lexues. “Thembra e Akcilit” është një prurje e veçantë në letërsinë shqipe, me organizim rrëfimor e artistik, me ngjarje të strukturuara në formë panoramike e analitike, me përcaktime kronotopesh të gjera, ku përvoja e autorit është pasuruar në aspektin konjitiv dhe emotiv, bash me materien specifike që e karakterizon librin.
Të gjithë akumulojnë përvoja të caktuara, të ngjashme, ose jo, në lektisjen e gjatë të qenies në përballje me realitetin, por jo të gjithë munden t’i kthejnë në rrëfime paravolike përvojat e tyre. Ky privilegj i takon vetëm shkrimtarit. Dhe fatmirësisht tek shkrimtari Agron Tufa s’mund të ndodhte ndryshe. Misioni është përmbushur. “Thembra e Akcilit” është thembra e Akilit të secilit. Është sfida e pashmangshme e qenies vetmitare, përballë pluralitetit të verbër dhe nervoz të kësaj bote të pangopur që kërkon të konsumojë gjithçka. Me babëzi. Deri në asgjësim.

3.
Në një bisedë midis shkrimtarëve latinoamerikanë Mario Vargas Llosa dhe Gabriel Garcia Marquez, (të kthyer në shqip nga vetë Tufa), Marquez në një moment nënvizon idenë se për një shkrimtar gjëja më kryesore është të ndjekë misionin e vet të shkrimtarit. (G. G. Marquez & M. V. Llosa; Dialog për romanin latinoamerikan, Onufri, 2001, f. 30). Miniaturat e Tufës në aspektin e rrëfimit estetik i binden zgjedhjeve letrare ndërzhanrore, duke filluar me bejten-ese, që të kujton letërsinë pak të njohur të bejtexhinjve shqiptarë të shek. XVII, kur u krijua tradita e parë e tematikës sociale dhe autobiografike në poezinë tonë; duke vazhduar më pas me miniaturat e tipit tregimtar; tregim dhe tregim-ese; etyd (struktura të ndryshme mikrominiaturash të kompozuara në sfondin e kornizës së të njëjtës miniaturë); miniatura të tipit mirëfilli ese, pa harruar në fund dhe shtojcën metatekst mbi natyrën e miniaturave në përgjithësi dhe me përgjigje të gatshme për receptuesin mbi “psehet” kryesore të miniaturave të këtij libri.
Pra, forma e shpërfaqjes rrëfimore-zhanrore është pothuaj në kërkim të vazhdueshëm të risisë, evokuese e historisë së zhanreve dhe tejkalim i suksesshëm i tyre; ndërthurje dinamike e ligjeve gjuhësore, semantike, stilistike, nga njëra anë, me ligjësitë epistemologjike dhe psikologjike që burojnë nga idetë e tekstit, - nga ana tjetër.
Tufa ndjek pareshtur pikërisht misionin e shkrimtarit edhe në prezantimin e këtij zhanri, për herë të parë në kulturën e shkrimit shqip. Vetëm se lë të nënkuptohet tërthorazi se shkrimtari i vërtetë nuk vetëmjaftohet me formatin e ngulitur të specifikave të zhanrit, por është gjithnjë në kërkim të një formati të ri, me specifika të reja, të panjohura, të cilat për një shkrimtar të pamësuar, ose mediokër përbëjnë rrezikun më të madh, ngase jo vetëm nuk i sigurojnë atij suksesin, por e nxjerrin nga kanali i komunikimit me turpin e dështimit.
Natyra e miniaturave tek “Thembra e Akcilit” nuk shtron nevojën e perceptimit përmes praktikash të diferencimit të lëndës në pjesë përbërëse; gjuhë eseistike, zhargonesh, dialektesh, neologjizmash; me përmbajtje të theksuar evokuese - poetike, apo përshkruese - narrative nga njëra anë dhe specifikave zhanrore të veçuara nga ana tjetër, ngase ato janë të gjitha bashkë aty, të dukshme dhe të ngjizura në mënyrë të pazgjidhshme.
Lënda artistike është një lëndë me përzierje të pasur për nga llojshmëria e materies, e pastër dhe e veçantë nga ana e zgjedhjes dhe e mbrujtur me finesë duke ruajtur arsyen e masës dhe të rendit logjik në tërë procesin alkimik, i cili si njëherë, ndodh vetëm njëherë.

4.
Libri i Tufës përbëhet nga një vijimësi ngjarjesh të cilat shpërfaqen gradualisht përmes një stili profirik (i ngjeshur), pa stërhollime narrative dhe pa teprime sugjeruese apo sugjestive. Këto ngjarje ndërtojnë, ashtu krejt natyrshëm, bash panoramën e botës shqiptare të vëzhguar nga syri i shkrimtarit në kohë të ndryshme, që ndoshta përfshijnë harkun kohor të tridhjetë vjetëve.
Bëhet fjalë për një panoramë, e cila bart në vetvete kumtin e papranueshëm të një peizazhi të shëmtuar social, ku gjërat nuk funksionojnë ashtu siç duhet. Bota dominohet e tëra nga forca destruktive në aksion. Shkrimtari është përherë i ndjeshëm ndaj energjisë negative që çlirohet nga këto raporte të forcave destruktive. Në këtë realitet ai ndjehet i pamundur, pothuajse i tepërt. Si “I huaji” i A. Kamysë. Duke e shpjeguar filozofinë e këtij pozicioni ekzistencialist, Sartri, tek libri i tij autobiografik “Fjalët” thotë se shkrimtari, duke qenë i pamundur, ndryshon nga të tjerët vetëm prej misionit të tij, që ka për qëllim ta tregojë këtë pamundësi, e cila sakohë ndodh kështu, transformohet në mënyrë të madhërishme duke u kthyer në mundësinë më intime. (Zh. P. Sartër; Fjalët, Fan Noli, 1995, f. 225).
Panorama e këtyre miniaturave gjakon në thelb pasqyrimin e kumtit të së pamundurës. Personat - personazhe të këtyre historive, sa kohë që janë kështu, e kanë të pamundur të jenë ndryshe. Studentët hip-hopistë të part time, punonjëset e bankës dhe bankomatët e tyre “hajdutë”, politikanët, gazetarët që blihen fare lirë nga politika, persekutuesit dhe të persekutuarit, poetët mediokër me xhaketa të vjetra, të cilët si të pamundur për të qenë të tillë, e kanë të pamundur të rrinë pa u përfshirë në kooperativa krijuesish.
Të gjithë e kanë të pamundur, ngase asnjëri nuk është në rolin që i takon të jetë. Të gjithë e kanë të pamundur ngase këtë mundësi iu afron pamundësia.
Në këto kushte vetëdija intelektuale rrezikon të kthehet në armën më të rrezikshme kundër vetvetes. Pavetëdija bën të kundërtën; përshpejton dinamizmin e zhvillimit të realiteteve dramatike. Për pjesën e pamundur në pavetëdije kultura është thjesht mall tregu. Vlera e saj kushton aq sa shitet. Vlera e çdo gjëje sot varet pikërisht nga çmimi i tregut. Sekreti i suksesit qëndron tek vlera e gjërave. Tek kjo vlerë rrjedhimisht sulen të gjithë. Të gjithë sipas mundësisë në pamundësinë e tyre. Shkalla e mundësisë në pamundësi është thembra e secilit.
Nga ana tjetër, dështimi nervoz përcakton dhe atmosferën e zymtë të këtyre zhvillimeve, ku kultura popullore kërkon të ruaj hegjemoni solide ndaj kulturave elitare, në një botë tranzitive në të gjitha sferat e jetës. Si revokues i kësaj panorame problematike, libri i Tufës, përveç pamjes panoramike të këtyre realiteteve sociale, jep dhe një pamje vertikale analitike të fakteve, faktorëve dhe faktuesve që bëhen prodhues apo trashëgues të këtyre realiteteve. “Thembra e Akcilit”, është historia e rrëfimtarit në raport me personazhet, është historia e autorit dhe historia jonë në raport me botën e madhe, përgjatë dekadës së fundit të një shekulli në mbarim dhe përgjatë dekadës së parë të këtij shekulli të ri.

Atashohet teoria për "Tokën në Rritje dhe Zhvillim"

Atashohet teoria për "Tokën në Rritje dhe Zhvillim"

BARBARA e Jacques Prévert (Tri versione përkthimesh në shqip)

01.

BARBARA

Kujtoje, Barbara
Atë ditë mbi Brest shiu binte litar
dhe ti ecje buzagaz, e lumtur
trëndafil me vesë, e qullur
nga shiu
Kujtoje, Barbara
Atë ditë mbi Brest shiu binte litar
dhe unë të takova në rrugën e Siamit
ti buzëqeshje
dhe unë buzëqeshja si ti
Kujtoje, Barbara
unë nuk të njihja
ti nuk më njihje
Kujtoje
sidoqoftë kujtoje atë ditë
mos harro
në strehën e një hajati rrinte një njeri
dhe në emër të thirri
Barbara
dhe ti rende drejt tij nëpër shi
e qullur, trëndafil me vesë
dhe ti iu hodhe në qafë
Kujtoje këtë, Barbara
dhe mos më ki zët që me ti po të flas
unë u flas me ti atyre që i dua
edhe kur veç njëherë i kam parë
u flas me ti gjithë atyre që duhen
edhe kur nuk i njoh fare
Kujtoje, Barbara
mos e harro, pra
atë shi të shtruar e të lumtur
mbi fytyrën tënde të lumtur
mbi atë qytet të lumtur
Mos e harro atë shi mbi det
mbi kantier
mbi anijen Uesan
Ah, Barbara
kjo luftë qe një marrëzi
ç'ndodhi me ty pra
në këtë shi
hekurri e zjarri, çeliku e gjaku
dhe ai që të shtrëngonte në krahë
me dashuri
a ka vdekur apo ende është gjallë?
Ah, Barbara
mbi Brest shiu bie litar
ashtu siç binte më parë
por s'është më ai shi e gjithçka u gremis
është një shi i pikëlluar, i përzishëm
nuk është më as stuhia
e hekurit e çelikut e gjakut
Ka vetëm re të hirta
si qen që bien shakull
si qen që zhduken
në ujin që rrjedh mbi Brest
dhe venë të treten larg
Larg, shumë larg Brestit
që është bërë gërmadhë.

Përktheu: Anton Papleka
02.

BARBARA

Mban mend Barbara
Atë ditë në Brest binte shi pa pra
Ti ecje e buzëqeshur
E gëzuar e ndritur e qullur
Nëpër shi
Mban mend Barbara
Në Brest binte shi pa pra
Të takova në rrugën e Siamit
Ti qeshje
Qeshja dhe unë
Mban mend Barbara
Ti që s`të njihja jo
Ti që s`më njihje jo
Kujtoje atë ditë
Mos harro
Një njeri te porta strehohej
Dhe thoshte emrin tënd
Barbara
Ti vrapove kah ai nëpër shi
Dhe iu hodhe në përqafim
Kujtoje këtë Barbara
Nëse të them ti mos u hidhëro
Se ti i them çdokujt që e dua
Çka që s`e kam parë kurrë më parë
Mban mend Barbara
Mos harro
Atë shi të ëmbël dhe fatlum
Mbi  fytyrën tënde fatlume
Mbi atë qytet fatlum
Atë shi mbi det
Mbi arsenal
Mbi anijen nga Usani
Oh Barbara
Lufta ç`marri
Ç`u bë me ty tani
Në këtë shi hekuri
Zjarri gjaku e çeliku
E ai që t`shtrëngonte n`krahëror
Mallshëm
Ka vdekur ka humbur apo ende gjallon
Oh Barbara
Në Brest bie shi pa pra
Siç binte dikur
Por nuk është njësoj
Se çdo gjë është e shkretë
Shi dhimbjesh të tmerrshme hata
Oh jo dhe rrebesh
Hekuri çeliku gjaku
Vjen nga retë
Që treten si qentë
Që humbin
Në rrjedhën e përroskës në Brest
Venë të kalben diku
Larg shumë larg nga Bresti
Nga i cili s`mbeti gjë.

Përktheu: Rexhep Ismajli

03.


BARBARA

A të kujtohet Barbara
Shiu nuk prante atë ditë në Brest
E ti ecje buzëqeshur
E kthjellët e mahnitur qull në ujë
Nën shi
A të kujtohet Barbara
Si binte shi në Brest
E unë të kam takuar në rrugën Siam
Ti qeshje
Edhe unë qeshja
A të kujtohet Barbara
Ty unë nuk të njihja
Mua ti nuk më njihje
Kujtoje Kujtoje atë ditë patjetër
Mos e harro
Një burrë nën strehën e një hajati
Ka thirrur emrin tënd
Barbara
E ti ke rendur nën shi drejt atij
Qull në ujë e mahnitur e paqësuar
Dhe je kredhur mes krahëve të tij
Kujtoje këtë çast Barbara
E mos më detyro të të drejtohem vetëm ty
Këtë ua them të gjithë të dashuruarve
Edhe pse nuk i njoh
Kujtoje Barbara
Mos e harro
Këtë shi të mirë dhe të lumtur
Mbi fytyrën tënde
Mbi këtë qytet të lumtur
Këtë shi mbi det
Mbi kantierin detar
Mbi barkën e Ouessant
Oh Barbara
Çfarë marrëzie lufta
Që është në ty tani
Nën këtë shi të hekurt
Prej zjarri çeliku dhe gjaku
E burri që të shtrëngonte mes krahëve
Dashurueshëm
Ka vdekur është zhdukur apo është gjallë
Oh Barbara
Bie shiu litar në Brest
Siç binte atëherë
Por nuk është i njëjti shi dhe gjithçka është fundosur
Është një shi i kobeve të tmerrëshme dhe mjeruese
Nuk është më madje as shtrëngata
E hekurit çelikut dhe gjakut
Është vetëm shi resh
Që ndërsehen si qentë
Si qentë që zhduken
Nën fillin e shirave në Brest
E shkojnë të qelben larg
Larg shumë larg Brestit
Ku nuk ekziston më asgjë

E shqipëroi : Elida BUÇPAPAJ


Barbara

Rappelle-toi Barbara
Il pleuvait sans cesse sur Brest ce jour-la
Et tu marchais souriante
Epanouie ravie ruisselante
Sous la pluie
Rappelle-toi Barbara
Il pleuvait sans cesse sur Brest
Et je t'ai croisee rue de Siam
Tu souriais
Et moi je souriais de meme
Rappelle-toi Barbara
Toi que je ne connaissais pas
Toi qui ne me connaissais pas
Rappelle-toi
Rappelle-toi quand meme ce jour-la
N'oublie pas
Un homme sous un porche s'abritait
Et il a crie ton nom
Barbara
Et tu as couru vers lui sous la pluie
Ruisselante ravie epanouie
Et tu t'es jetee dans ses bras
Rappelle-toi cela Barbara
Et ne m'en veux pas si je te tutoie
Je dis tu a tous ceux que j'aime
Meme si je ne les ai vus qu'une seule fois
Je dis tu a tous ceux qui s'aiment
Meme si je ne les connais pas
Rappelle-toi Barbara
N'oublie pas
Cette pluie sage et heureuse
Sur ton visage heureux
Sur cette ville heureuse
Cette pluie sur la mer
Sur l'arsenal
Sur le bateau d'Ouessant
Oh Barbara
Quelle connerie la guerre
Qu'es-tu devenue maintenant
Sous cette pluie de fer
De feu d'acier de sang
Et celui qui te serrait dans ses bras
Amoureusement
Est-il mort disparu ou bien encore vivant
Oh Barbara
Il pleut sans cesse sur Brest
Comme il pleuvait avant
Mais ce n'est plus pareil et tout est abime
C'est une pluie de deuil terrible et desolee
Ce n'est meme plus l'orage
De fer d'acier de sang
Tout simplement des nuages
Qui crevent comme des chiens
Des chiens qui disparaissent
Au fil de l'eau sur Brest
Et vont pourrir au loin
Au loin tres loin de Brest
Dont il ne reste rien.


Barbara

Remember Barbara
It rained all day on Brest that day
And you walked smiling
Flushed enraptured streaming-wet
In the rain
Remember Barbara
It rained all day on Brest that day
And I ran into you in Siam Street
You were smiling
And I smiled too
Remember Barbara
You whom I didn't know
You who didn't know me
Remember
Remember that day still
Don't forget
A man was taking cover on a porch
And he cried your name
Barbara
And you ran to him in the rain
Streaming-wet enraptured flushed
And you threw yourself in his arms
Remember that Barbara
And don't be mad if I speak familiarly
I speak familiarly to everyone I love
Even if I've seen them only once
I speak familiarly to all who are in love
Even if I don't know them
Remember Barbara
Don't forget
That good and happy rain
On your happy face
On that happy town
That rain upon the sea
Upon the arsenal
Upon the Ushant boat
Oh Barbara
What shitstupidity the war
Now what's become of you
Under this iron rain
Of fire and steel and blood
And he who held you in his arms
Amorously
Is he dead and gone or still so much alive
Oh Barbara
It's rained all day on Brest today
As it was raining before
But it isn't the same anymore
And everything is wrecked
It's a rain of mourning terrible and desolate
Nor is it still a storm
Of iron and steel and blood
But simply clouds
That die like dogs
Dogs that disappear
In the downpour drowning Brest
And float away to rot
A long way off
A long long way from Brest
Of which there's nothing left.

Translation © Lawrence Ferlinghetti