I dashuruar me Ballkanin

ARDIAN KLOSI



I pari dijetar që zhvilloi konceptin e filologjisë ballkanike. Profesori i Lajcigut e mësoi shqipen më së pari si toskërishte në Manastir, pastaj me një elbasanas gegënishten në Athinë në vitet 1889/90.

Ka qëndruar dy herë në Shqipëri të mesme, sidomos në Elbasan, para se t'i jepte formën përfundimtare Gramatikës së tij që u mbështet mbi gegënishten jugore.

Gustav Weigand në 80-vjetorin e vdekjes

Belgershain është një lokalitet i vogël pranë Lajpcigut, ai ka sot rreth 3.500 banorë, një kështjellë, një kishë, njolla pyjesh, liqenesh e përrenj që ndajnë lagjet e banimit ose vilat nga njëra-tjetra.

Midis tyre dallon nga trajtat e veçanta që të kujtojnë mënyrën tradicionale të ndërtimeve në Vllahi shtëpia që ngriti këtu 85 vjet më parë Gustav Weigandi (Vajgand 1860-1930).

Më datë 30 maj, pra sot, kjo komunë e vogël kujton, në 80 vjetorin e tij të vdekjes, me një ceremoni dhe një ekspozitë dijetarin filolog që studioi me themel popujt e Gadishullit tonë dhe vuri themelet e një gjuhësie ballkanike.

Shtëpinë e tij në Belgershain Weigandi e ndërtoi në një pjesë të madhe vetë, me tulla balte që kishte përgatitur po vetë, ashtu siç bënin muratorët rumunë, vllehë, shqiptarë.

Ndoshta dhimbja për dy fëmijë që i humbi në vitin 1918 e bëri profesorin e Lajpcigut që t'u jepej kaq shumë ndërtimeve dhe të merrej me frutikulturë e zbukurimin e një kopshti të madh, të cilin e kishte trajtësuar gjithashtu pas kujtimesh nga vendet e ndryshme të Ballkanit që hulumtoi në jetën e tij.

Në të vërtetë kishte lindur në Duisburg të krahinës së Ruhrit, ndërsa në Lajpcig studioi gjuhët romane.

Po këtu mbrojti doktoratën më 1888 me një punim për gjuhën e vllehëve të malit Olimp, ndërsa habilitimin e bëri më 1891 me një gramatikë të megleno-vllahishtes. Prej këtij viti e deri në vdekje do të ishte docent e profesor i gjuhëve romane pranë Universitetit të Lajpzigut. Më 1893 ngre këtu Institutin për gjuhën rumune, i pari i këtij lloji jashtë kufijve të Rumanisë.

Veprat e tij janë themelore për gjuhët rumune (Atlas gjuhësor i trevës dakorumune, në 2 vëll. 1898, 1909), arumune (Arumunët, në dy vëll. 1894-1895), bullgare (Fjalor bullgarisht-gjermanisht dhe Biblioteka bullgare, 9 vëll. nga 1916-1919) shqipe (Gramatikë e gjuhës shqipe, 1913, Fjalor shqip-gjermanisht e gjermanisht-shqip 1914).

Weigandi ishte i pari dijetar që zhvilloi konceptin e filologjisë ballkanike, e cila gjuhët e ndryshme të Gadishullit, që janë degëzime familjesh të ndryshme (romane, sllave) ose edhe degë më vete sikurse greqishtja dhe shqipja, i sheh megjithatë edhe si një familje të madhe më vete falë shkëmbimeve dhe ndikimeve të shumta që kanë pësuar ato nga njëra-tjetra në rrjedhë të shekujve.

Studimet e tij për gjuhën dhe etnografinë e këtyre popujve i shoqëronte me qëndrime të gjata në vendet përkatëse. Kërkimet më intensive i ka bërë në Rumani, në Maqedoni, Olimp e Pind me vllehët e këtyre trevave.

Thuhej se ishte vëllam (probatin) me disa nga të parët e fiseve rumune. Po kaq e gjithanshme ishte edhe puna me Bullgarinë: te Biblioteka bullgare ka botuar ndër të tjera përralla të shumta dhe material tjetër folklorik, ndërsa më 1909 organizoi në Lajpcig një vargan me mbi 30 mbajtës kostumesh popullore bullgare.

Kurse shqipen e ka mësuar më së pari si toskërishte në Manastir, pastaj me një elbasanas gegënishten në Athinë në vitet 1889/90. Më vonë ka qëndruar edhe dy herë në Shqipëri të mesme, në vitin 1909 dhe 1912, sidomos në Elbasan, para se t'i jepte formën përfundimtare Gramatikës së tij që u mbështet pikërisht mbi gegënishten jugore. Kishte arsyet e tij që u përqendrua pikërisht mbi këtë trevë gjuhësore të shqipes.

"Mund të ngrihet pyetja, shkruan në parathënien e librit të tij, përse vura në themel të gramatikës sime dialektin geg jugor të Elbasanit. Pata arsye të ndryshme: ishte e domosdoshme më së pari që të zgjidhja një dialekt qendror, i cili është i kuptueshëm si për toskët ashtu dhe për gegët, e këtu vinte në diskutim vetëm gegënishtja jugore, edhe pse deri atëherë nuk përdorej si gjuhë letrare.

Shqipëria e mesme është kryesisht muhamedane, e këtu zhvillimi aq më pak ngulitja e gjuhës kombëtare ishte i pamundur për shkak të fanatizmit të klerit, ndërkohë që në Veri, falë propagandës katolike, u nxit drejtpërdrejt zhvillimi i një letërsie në gjuhën kombëtare me alfabet latin.

Në jug te toskët, ku prej kohësh shkollat greke kanë ndikuar për emancipimin dhe kulturën, shpejt filloi edhe shkrimi i gjuhës amtare; edhe këtu zuri vend një propagandë e fortë kombëtare, kështu ndodhi që gegët e jugut përdorin si gjuhë shkrimi toskërishten dhe jo dialektin e tyre.

Mirëpo kjo toskërishte, që i përgjigjet pak a shumë dialektit të Korçës, paraqet vështirësi të mëdha për gegët e veriut, si për trajtat më të plota ashtu dhe për fjalorin.

Anasjelltas, gegënishtja e veriut (shkodranishtja), për shkak të trajtave të saj me sinkopë [rënie zanoresh] të fortë dhe kthimin në fërkuese të fonemave qiellzore, shpesh është për toskët e pakuptueshme. Të gjitha këto vështirësi bien në qoftë se merret gegënishtja jugore.

Elbasani, për arsye të vendndodhjes së tij në qendër të Shqipërisë, në një zonë thjesht shqiptare, anë Via Egnatias së vjetër në luginën e Shkumbinit, ku ndahen rrugët që shkojnë drejt Tiranës, drejt Durrësit, drejt Beratit-Vlorës, është si i paracaktuar të bëhet kryeqyteti i një Shqipërie të lirë, e cila në këto çaste që po shkruaj ende nuk ekziston, por që i ka të gjitha gjasat të realizohet. Hapja e një shkolle pedagogjike në këtë qytet është fillimi më i mirë, për t'i dhënë elbasanishtes, përkatësisht gegënishtes jugore vendin që ajo meriton."

Në të vërtetë sugjerimi i Weigandit për t'u bërë Elbasani kryeqytet i Shqipërisë nuk u dëgjua, nga ana tjetër ideja e tij për ta bërë gegënishten jugore gjuhën e shtetit të ri zuri vend fort.

Qysh gjatë Luftës së parë botërore Komisia letrare e Shkodrës, e krijuar nën kujdesin e shtabit të ushtrisë austro-hungareze në vjeshtë 1916 dhe e përbërë nga anëtarë si Gjergj Fishta, Luigj Gurakuqi, Mati Logoreci, At A. Marlaskaj, Ndre Mjeda, Gjergj Pekmezi, Sotir Peci, pas mbledhjesh të shumta anoi në zgjedhjen e dialektit të Elbasanit.

Lexojmë në protokollet e kësaj Komisie p.sh. mendimin e Luigj Gurakuqit: "...sot për sot komisija letrare ka nevojë, të zgjedhi nji dialekt, qi të jetë si urë në mes të dy djalekteve, i cili âsht për t'u kërkuem në Shqipni të mesme; përandaj munt të merret djalekti i Elbasanit, por gjithnji tue vështruem me gjetë forma të mesme me përmirësime për me i futun në gjuhë të përbashkme" (Lajmet e Komisisë Letrare, Shkodër 1918, f. 9). Problemi i Elbasanit ishte që ky qytet nuk kishte nxjerrë shkrimtarë të dëgjuar e botime të shënueshme.

Prandaj komisia vendosi të thërrasë në takimet e veta profesorin dhe drejtorin e Shkollës Normale nga ky qytet Aleksandër Xhuvanin. I pyetur nëse duhej marrë për bazë gegënishtja siç gjindej në përkthimin e Librave të shenjtë prej Kristoforidhit, Xhuvani "u përgjegj, se nuk e përfytyron thjesht e për kët shkak porosit mâ fort gramatikën e Weigandit". Kjo mund të mirrej "për udhëheqës për hartim të librave shkollarë" (po aty f. 18).

Dihet që vendimet e kësaj Komisie pas lufte u bënë orientuese për gjuhën zyrtare të administratës shtetërore që ekzistoi deri më 1944 dhe për një numër të madh tekstesh shkollore që u hartuan deri në mbarim të Luftës së dytë botërore, edhe pse autorët shkodranë nuk bënë ndonjë përpjekje për ta afruar gjuhën e tyre me gegënishten jugore, e po kështu as autorët toskë.

Dihet ajo që ndodhi pas lufte, kur gjuhë zyrtare e shtetit do të bëhej toskërishtja, megjithatë deri në ortografinë e Prishtinës të vitit 1964 vazhdon të jetojë ideja e një gegënishteje të zbutur jugore si gjuhë letrare për shqiptarët, e bashkë me të intuita e hollë dhe sistemimi që kishte vënë në themel profesori i Lajpcigut.

Sidoqoftë ishte një studim tjetër që Weigandi e botoi pak vjet para se të vdiste, më 1927 në Balkan-Archiv (përkthyer e botuar po atë vit në revistën Dituria nga Xhuvani) me titull "A janë shqiptarët pasardhës të ilirëve apo të trakëve" ai që e bëri më pak të dashur për shkencën shqiptare pas Çlirimit dhe që ia mënjanoi emrin pak nga pak nga albanologjia jonë.

Në këtë artikull studiuesi shpreh bindjen e tij se shqiptarët janë formuar si komb në brendësi të Ballkanit, pak a shumë në trevën malore të trekëndëshit Sofje-Shkup-Nish, ndaj duhet të jenë pasarëdhës të trakasve sesa të ilirëve.

Disa nga tezat e tij kryesore për ta mbështetur këtë prejardhje janë: - Terminologjia e lundrimit dhe peshkimit në gjuhën shqipe është e burimit të huaj; po të kishin qenë shqiptarët stërnipë të ilirëve, të njohur si lundërtarë, do ta kishin ruajtur terminologjinë e detit; - në shqipe nuk ka gjurmë të ndikimit të dalmatishtes së vjetër, por të venetishtes dhe italishtes, kjo do të thotë që shqiptarët kanë ardhur në bregdetin adriatik në një periudhë relativisht të vonë; - ndërkohë që vendi përmendet, shqiptarët nuk zihen në gojë si popull në dokumente para shek.

11; - një numër emrash vendesh në Traki e Daki shpjegohen përmes shqipes; - lidhjet e ngushta rumune-shqiptare të burimit jo-latin dhe mënyra e ngjashme e reflektimit të fjalëve latine dëshmojnë se shqiptarët dhe rumunët kanë banuar diku së bashku; kjo trevë s'mund të ketë qenë në Iliri, pasi këtu mbizotëroi dalmatishtja e vjetër kurse rumanishtja ndryshon shumë prej saj.

Nuk është vendi për t'u marrë këtu me këto teza dhe sa i qëndrojnë ato analizës shkencore. Çabej dhe të tjerë janë marrë gjatë me kundërshtimin e tyre.

Do desha të ndalesha vetëm në një pikë: në lidhjet e ngushta midis shqipes dhe rumanishtes. Afria është aq e madhe sa siç thotë vetë Çabej: "gjuhëtari ka shpeshherë përshtypjen që ka përpara tij një të vetme lëndë gjuhësore, që paraqitet me dy forma të ndryshme.

Nga karakteri i kësaj afërie mund të thuhet me mjaft siguri që populli shqiptar e populli rumun dikur kanë qenë gjeografikisht më afër me njëri-tjetrin, vise-vise mbase kanë qenë dhe në bashkëjetesë (simbiozë). Përsa i përket kohës... janë të periodës së rumanishtes së përbashkët, afërsisht nga shekulli VI gjer në IX... Sa për vendin, kjo çështje paraqitet edhe më e errët" (E. Çabej, Studime gjuhësore III, Prishtinë 1976, f. 74).

E pra edhe dijetari ynë, pasi sjell tezat e tij në të mirë të prejardhjes ilire dhe kundër vendformimit të shqipes në brendësi të Ballkanit, nuk mundet ta përcaktojë djepin e përbashkët gjeografik të shqipes dhe rumanishtes. Weigandi në këtë pikë nuk ka ngurrim, me sa kuptohet pasi aty e çonte njohja e thellë, si e pakkujt tjetër, e gjuhëve romane, shqipe, sllave, në përgjithësi ballkanike.

Sot që çështjen e autoktonisë ose historisë së mjegullt të shqiptarëve në shekuj të kaluar mund ta shohim pa paragjykimet e kohës së nacionalizmit vetizolues, edhe kontributi i Gustav Weigandit për albanologjinë del tërësisht në pah dhe zë dalëngadalë vendin që meriton.

Në Bullgari e Rumani disa qytete kanë rrugë me emrin e tij. Nuk është asnjëherë vonë që të kemi edhe këtu rrugë a shkollë me emrin e profesorit të Lajpcigut. Si një borxh që kthehet.

I dashuruar me Ballkanin

ARDIAN KLOSI



I pari dijetar që zhvilloi konceptin e filologjisë ballkanike. Profesori i Lajcigut e mësoi shqipen më së pari si toskërishte në Manastir, pastaj me një elbasanas gegënishten në Athinë në vitet 1889/90.

Ka qëndruar dy herë në Shqipëri të mesme, sidomos në Elbasan, para se t'i jepte formën përfundimtare Gramatikës së tij që u mbështet mbi gegënishten jugore.

Gustav Weigand në 80-vjetorin e vdekjes

Belgershain është një lokalitet i vogël pranë Lajpcigut, ai ka sot rreth 3.500 banorë, një kështjellë, një kishë, njolla pyjesh, liqenesh e përrenj që ndajnë lagjet e banimit ose vilat nga njëra-tjetra.

Midis tyre dallon nga trajtat e veçanta që të kujtojnë mënyrën tradicionale të ndërtimeve në Vllahi shtëpia që ngriti këtu 85 vjet më parë Gustav Weigandi (Vajgand 1860-1930).

Më datë 30 maj, pra sot, kjo komunë e vogël kujton, në 80 vjetorin e tij të vdekjes, me një ceremoni dhe një ekspozitë dijetarin filolog që studioi me themel popujt e Gadishullit tonë dhe vuri themelet e një gjuhësie ballkanike.

Shtëpinë e tij në Belgershain Weigandi e ndërtoi në një pjesë të madhe vetë, me tulla balte që kishte përgatitur po vetë, ashtu siç bënin muratorët rumunë, vllehë, shqiptarë.

Ndoshta dhimbja për dy fëmijë që i humbi në vitin 1918 e bëri profesorin e Lajpcigut që t'u jepej kaq shumë ndërtimeve dhe të merrej me frutikulturë e zbukurimin e një kopshti të madh, të cilin e kishte trajtësuar gjithashtu pas kujtimesh nga vendet e ndryshme të Ballkanit që hulumtoi në jetën e tij.

Në të vërtetë kishte lindur në Duisburg të krahinës së Ruhrit, ndërsa në Lajpcig studioi gjuhët romane.

Po këtu mbrojti doktoratën më 1888 me një punim për gjuhën e vllehëve të malit Olimp, ndërsa habilitimin e bëri më 1891 me një gramatikë të megleno-vllahishtes. Prej këtij viti e deri në vdekje do të ishte docent e profesor i gjuhëve romane pranë Universitetit të Lajpzigut. Më 1893 ngre këtu Institutin për gjuhën rumune, i pari i këtij lloji jashtë kufijve të Rumanisë.

Veprat e tij janë themelore për gjuhët rumune (Atlas gjuhësor i trevës dakorumune, në 2 vëll. 1898, 1909), arumune (Arumunët, në dy vëll. 1894-1895), bullgare (Fjalor bullgarisht-gjermanisht dhe Biblioteka bullgare, 9 vëll. nga 1916-1919) shqipe (Gramatikë e gjuhës shqipe, 1913, Fjalor shqip-gjermanisht e gjermanisht-shqip 1914).

Weigandi ishte i pari dijetar që zhvilloi konceptin e filologjisë ballkanike, e cila gjuhët e ndryshme të Gadishullit, që janë degëzime familjesh të ndryshme (romane, sllave) ose edhe degë më vete sikurse greqishtja dhe shqipja, i sheh megjithatë edhe si një familje të madhe më vete falë shkëmbimeve dhe ndikimeve të shumta që kanë pësuar ato nga njëra-tjetra në rrjedhë të shekujve.

Studimet e tij për gjuhën dhe etnografinë e këtyre popujve i shoqëronte me qëndrime të gjata në vendet përkatëse. Kërkimet më intensive i ka bërë në Rumani, në Maqedoni, Olimp e Pind me vllehët e këtyre trevave.

Thuhej se ishte vëllam (probatin) me disa nga të parët e fiseve rumune. Po kaq e gjithanshme ishte edhe puna me Bullgarinë: te Biblioteka bullgare ka botuar ndër të tjera përralla të shumta dhe material tjetër folklorik, ndërsa më 1909 organizoi në Lajpcig një vargan me mbi 30 mbajtës kostumesh popullore bullgare.

Kurse shqipen e ka mësuar më së pari si toskërishte në Manastir, pastaj me një elbasanas gegënishten në Athinë në vitet 1889/90. Më vonë ka qëndruar edhe dy herë në Shqipëri të mesme, në vitin 1909 dhe 1912, sidomos në Elbasan, para se t'i jepte formën përfundimtare Gramatikës së tij që u mbështet pikërisht mbi gegënishten jugore. Kishte arsyet e tij që u përqendrua pikërisht mbi këtë trevë gjuhësore të shqipes.

"Mund të ngrihet pyetja, shkruan në parathënien e librit të tij, përse vura në themel të gramatikës sime dialektin geg jugor të Elbasanit. Pata arsye të ndryshme: ishte e domosdoshme më së pari që të zgjidhja një dialekt qendror, i cili është i kuptueshëm si për toskët ashtu dhe për gegët, e këtu vinte në diskutim vetëm gegënishtja jugore, edhe pse deri atëherë nuk përdorej si gjuhë letrare.

Shqipëria e mesme është kryesisht muhamedane, e këtu zhvillimi aq më pak ngulitja e gjuhës kombëtare ishte i pamundur për shkak të fanatizmit të klerit, ndërkohë që në Veri, falë propagandës katolike, u nxit drejtpërdrejt zhvillimi i një letërsie në gjuhën kombëtare me alfabet latin.

Në jug te toskët, ku prej kohësh shkollat greke kanë ndikuar për emancipimin dhe kulturën, shpejt filloi edhe shkrimi i gjuhës amtare; edhe këtu zuri vend një propagandë e fortë kombëtare, kështu ndodhi që gegët e jugut përdorin si gjuhë shkrimi toskërishten dhe jo dialektin e tyre.

Mirëpo kjo toskërishte, që i përgjigjet pak a shumë dialektit të Korçës, paraqet vështirësi të mëdha për gegët e veriut, si për trajtat më të plota ashtu dhe për fjalorin.

Anasjelltas, gegënishtja e veriut (shkodranishtja), për shkak të trajtave të saj me sinkopë [rënie zanoresh] të fortë dhe kthimin në fërkuese të fonemave qiellzore, shpesh është për toskët e pakuptueshme. Të gjitha këto vështirësi bien në qoftë se merret gegënishtja jugore.

Elbasani, për arsye të vendndodhjes së tij në qendër të Shqipërisë, në një zonë thjesht shqiptare, anë Via Egnatias së vjetër në luginën e Shkumbinit, ku ndahen rrugët që shkojnë drejt Tiranës, drejt Durrësit, drejt Beratit-Vlorës, është si i paracaktuar të bëhet kryeqyteti i një Shqipërie të lirë, e cila në këto çaste që po shkruaj ende nuk ekziston, por që i ka të gjitha gjasat të realizohet. Hapja e një shkolle pedagogjike në këtë qytet është fillimi më i mirë, për t'i dhënë elbasanishtes, përkatësisht gegënishtes jugore vendin që ajo meriton."

Në të vërtetë sugjerimi i Weigandit për t'u bërë Elbasani kryeqytet i Shqipërisë nuk u dëgjua, nga ana tjetër ideja e tij për ta bërë gegënishten jugore gjuhën e shtetit të ri zuri vend fort.

Qysh gjatë Luftës së parë botërore Komisia letrare e Shkodrës, e krijuar nën kujdesin e shtabit të ushtrisë austro-hungareze në vjeshtë 1916 dhe e përbërë nga anëtarë si Gjergj Fishta, Luigj Gurakuqi, Mati Logoreci, At A. Marlaskaj, Ndre Mjeda, Gjergj Pekmezi, Sotir Peci, pas mbledhjesh të shumta anoi në zgjedhjen e dialektit të Elbasanit.

Lexojmë në protokollet e kësaj Komisie p.sh. mendimin e Luigj Gurakuqit: "...sot për sot komisija letrare ka nevojë, të zgjedhi nji dialekt, qi të jetë si urë në mes të dy djalekteve, i cili âsht për t'u kërkuem në Shqipni të mesme; përandaj munt të merret djalekti i Elbasanit, por gjithnji tue vështruem me gjetë forma të mesme me përmirësime për me i futun në gjuhë të përbashkme" (Lajmet e Komisisë Letrare, Shkodër 1918, f. 9). Problemi i Elbasanit ishte që ky qytet nuk kishte nxjerrë shkrimtarë të dëgjuar e botime të shënueshme.

Prandaj komisia vendosi të thërrasë në takimet e veta profesorin dhe drejtorin e Shkollës Normale nga ky qytet Aleksandër Xhuvanin. I pyetur nëse duhej marrë për bazë gegënishtja siç gjindej në përkthimin e Librave të shenjtë prej Kristoforidhit, Xhuvani "u përgjegj, se nuk e përfytyron thjesht e për kët shkak porosit mâ fort gramatikën e Weigandit". Kjo mund të mirrej "për udhëheqës për hartim të librave shkollarë" (po aty f. 18).

Dihet që vendimet e kësaj Komisie pas lufte u bënë orientuese për gjuhën zyrtare të administratës shtetërore që ekzistoi deri më 1944 dhe për një numër të madh tekstesh shkollore që u hartuan deri në mbarim të Luftës së dytë botërore, edhe pse autorët shkodranë nuk bënë ndonjë përpjekje për ta afruar gjuhën e tyre me gegënishten jugore, e po kështu as autorët toskë.

Dihet ajo që ndodhi pas lufte, kur gjuhë zyrtare e shtetit do të bëhej toskërishtja, megjithatë deri në ortografinë e Prishtinës të vitit 1964 vazhdon të jetojë ideja e një gegënishteje të zbutur jugore si gjuhë letrare për shqiptarët, e bashkë me të intuita e hollë dhe sistemimi që kishte vënë në themel profesori i Lajpcigut.

Sidoqoftë ishte një studim tjetër që Weigandi e botoi pak vjet para se të vdiste, më 1927 në Balkan-Archiv (përkthyer e botuar po atë vit në revistën Dituria nga Xhuvani) me titull "A janë shqiptarët pasardhës të ilirëve apo të trakëve" ai që e bëri më pak të dashur për shkencën shqiptare pas Çlirimit dhe që ia mënjanoi emrin pak nga pak nga albanologjia jonë.

Në këtë artikull studiuesi shpreh bindjen e tij se shqiptarët janë formuar si komb në brendësi të Ballkanit, pak a shumë në trevën malore të trekëndëshit Sofje-Shkup-Nish, ndaj duhet të jenë pasarëdhës të trakasve sesa të ilirëve.

Disa nga tezat e tij kryesore për ta mbështetur këtë prejardhje janë: - Terminologjia e lundrimit dhe peshkimit në gjuhën shqipe është e burimit të huaj; po të kishin qenë shqiptarët stërnipë të ilirëve, të njohur si lundërtarë, do ta kishin ruajtur terminologjinë e detit; - në shqipe nuk ka gjurmë të ndikimit të dalmatishtes së vjetër, por të venetishtes dhe italishtes, kjo do të thotë që shqiptarët kanë ardhur në bregdetin adriatik në një periudhë relativisht të vonë; - ndërkohë që vendi përmendet, shqiptarët nuk zihen në gojë si popull në dokumente para shek.

11; - një numër emrash vendesh në Traki e Daki shpjegohen përmes shqipes; - lidhjet e ngushta rumune-shqiptare të burimit jo-latin dhe mënyra e ngjashme e reflektimit të fjalëve latine dëshmojnë se shqiptarët dhe rumunët kanë banuar diku së bashku; kjo trevë s'mund të ketë qenë në Iliri, pasi këtu mbizotëroi dalmatishtja e vjetër kurse rumanishtja ndryshon shumë prej saj.

Nuk është vendi për t'u marrë këtu me këto teza dhe sa i qëndrojnë ato analizës shkencore. Çabej dhe të tjerë janë marrë gjatë me kundërshtimin e tyre.

Do desha të ndalesha vetëm në një pikë: në lidhjet e ngushta midis shqipes dhe rumanishtes. Afria është aq e madhe sa siç thotë vetë Çabej: "gjuhëtari ka shpeshherë përshtypjen që ka përpara tij një të vetme lëndë gjuhësore, që paraqitet me dy forma të ndryshme.

Nga karakteri i kësaj afërie mund të thuhet me mjaft siguri që populli shqiptar e populli rumun dikur kanë qenë gjeografikisht më afër me njëri-tjetrin, vise-vise mbase kanë qenë dhe në bashkëjetesë (simbiozë). Përsa i përket kohës... janë të periodës së rumanishtes së përbashkët, afërsisht nga shekulli VI gjer në IX... Sa për vendin, kjo çështje paraqitet edhe më e errët" (E. Çabej, Studime gjuhësore III, Prishtinë 1976, f. 74).

E pra edhe dijetari ynë, pasi sjell tezat e tij në të mirë të prejardhjes ilire dhe kundër vendformimit të shqipes në brendësi të Ballkanit, nuk mundet ta përcaktojë djepin e përbashkët gjeografik të shqipes dhe rumanishtes. Weigandi në këtë pikë nuk ka ngurrim, me sa kuptohet pasi aty e çonte njohja e thellë, si e pakkujt tjetër, e gjuhëve romane, shqipe, sllave, në përgjithësi ballkanike.

Sot që çështjen e autoktonisë ose historisë së mjegullt të shqiptarëve në shekuj të kaluar mund ta shohim pa paragjykimet e kohës së nacionalizmit vetizolues, edhe kontributi i Gustav Weigandit për albanologjinë del tërësisht në pah dhe zë dalëngadalë vendin që meriton.

Në Bullgari e Rumani disa qytete kanë rrugë me emrin e tij. Nuk është asnjëherë vonë që të kemi edhe këtu rrugë a shkollë me emrin e profesorit të Lajpcigut. Si një borxh që kthehet.

Gjithçka me asgjë!

DEMIR GJERGJI 


Poeti Ylli Xhaferri shfaqet para lexuesit me poezitë e tij me të mira të shkruara në vite
Nga një lexim, qoftë edhe rastësor i poezisë së Ylli Xhaferrit të krijohet ndjesia se po udhëton herë në një relief të thyer gri nga gurët e mbuluar me myshk të vjetër, ku papritur të zë mjegulla e ta terratis pamjen ose të  përfshin një dritë e çuditshme hëne, duke të çuar në botë të tjera, ose shpesh të zë një shi nëpër të cilin ke dëshirë të mos e ndalësh udhën, të luash, të qullesh, ose t’i zbardh pamjet bora që s’dihet nga vjen, akullin që s’dihet pse ka ngrirë. Është po ky lexim që të zbret pastaj në rrafshina shkretane, që nuk janë gjë tjetër veçse trishtimi njerëzor, që të ul buzë një lumi gjysmë të fshehur nëpër shelgjishte, që s’është gjë tjetër veçse bota jote shpirtërore gjysmënudo,  gjysmenigmë, përreth është fusha, fusha nën mu(z)g, fusha nën diell, nën erë, nën ngjyrat e stinëve, pastaj shfaqet papritur deti, tronditës në përmasa, i papërballueshëm në joshjet për aventura...Pastaj janë kohë të egra, kohë të shkreta, kohë pa orë, ditë javë, muaj vite, madje edhe shekuj, kohë gjëmimesh e vërshimesh, nëpër të cilat zemërohen, rebelohen, qetësohen, urrejnë, dashurojnë, besojnë, zhgënjehen, privohen, torturohen. Me një fjalë, ti udhëton emocionalisht në të gjithë vend-lindjen. Kjo vetëm në një lexim rastësor, emocional, por po të hyjmë më thellë, në një lexim krijues, me mëtimin për të zhbiruar përtej asaj që duket, në mjeshtërinë dhe talentin e poetit Ylli Xhaferri, gjejmë vlera të mirëfillta artistike, të cilat i shtohen arsenalit poetik shqiptar të këtyre viteve.Arkitektura e fjalës.
I ardhur nga një brez krijuesish, që kanë përjetuar dy sisteme politike, krejt të kundërt, Ylli Xhaferri, ashtu si mjaft nga bashkëkohësit e vet, çuditërisht ka ruajtur të pacënuar stilin e vet krijues. Poezitë e përmbledhura në këtë libër i përkasin një kohe të gjatë, që përputhet me pjesën me të madhe të jetës së autorit dhe, ajo që vërehet dhe vlerësohet tek ai, është besnikëria në stil dhe qëndrueshmëria në profilin e vet poetik. Pra, është e vështirë të dallosh një poezi të shkruar në paranëntëdhjetën nga një tjetër, e shkruar së fundmi. E para gjë që të bën përshtypje në krijimtarinë poetike të përmbledhur në këtë përmbledhje, është misioni që Ylli Xhaferri i ka ngarkuar fjalës si përcjellëse të mendimit e të ndjenjës. Kjo jo vetëm për faktin se në vargjet e poezive gjemë një numër të madh fjalëformimesh origjinale. I bindur se gjuha shqipe e ka të gjithë potencialin dhe mundësitë për të shprehur edhe mendimet më të thella e të fshehta, edhe emocionet me të komplikuara dhe ato më të forta, poeti e ngarkon fjalën me ngjyrime dhe misione, me funksione dhe atë muzikalitet për të qenë një urë e sigurt komunikimi me lexuesin.           
ajo që hesht në qoshk,
si gjerdan me fishekë të lagur,
është biblioteka,
por sonte do lexojmë trupat tanë.
Kjo është një nga strofat e njërës prej poezive më të bukura të këtij libri. Por me vargje e strofa, krahasime dhe metafora, metonimi e hiperbola është i mbushur plot kjo poezi. Falë kësaj, fjala në këtë penë poetike (në se kemi parasysh edhe prozën e Yllit, mund të themi të njëjtën gjë.) ka arkitekturën e vet e cila përcillet pastaj mjeshtërisht në ngrehinën e të gjitha krijimeve dhe të të gjithë librit. Rrallë e për mall në organizimin poetik të këtij poeti mund ta hasësh rimën, apo metrikën tradicionale në përgjithësi. Por kjo nuk do të thotë se kjo i kushton stilit dhe të këtij vjershërimi. Aspak do të thoshim. Arkitektura e fjalës përcjell kënaqësi estetike dhe emocion, mendim artistik dhe filozofik, përcjell gjendje dhe informacion njëherësh.
Ngjyrat
Falë asaj që thamë më lart, poezia e Ylli Xhaferrit, është, ndër të tjera, edhe tablo më vete. Pothuaj në të gjitha poezitë, edhe në ato, ku është e pranishme natyra, edhe në portretet, edhe në vargjet që përcjellin ndjenja dhe gjendje të ndryshme shpirtërore, është e pranishme ngjyra.  

bohçe e çjerrë e shpresës lë hijen
kufomë e pafjalë, pa qefin,
vesë e zezë nga shelgjet bie
kullon e akullon zemërim.

Në strofën e mësipërme hija e murrme, qefini i bardhë, vesa e zezë, shelgjet e gjelbër bashkojnë ngjyrat si në penelin e piktorit për të na dhënë një gri pikëlluese. Thuhet për shumë poetë, që nëse nuk do të kishin shkruar poezi, me siguri do të ishin bërë piktorë. Ylli është njëri prej tyre. Edhe shpirtin njerëzor, edhe qiellin me të gjitha pamjet, edhe tokën, me të gjitha stinët, edhe detin me të gjitha tronditjet, edhe kohën me të gjitha dramat, poeti i percepton, i koncepton dhe i përcjell si tablo me ngjyrat e duhura. Dhe kjo harmoni ngjyrash vjen e përthyhet në një lexim të vëmendshëm në emocion poetik.
Ndjenja
Në  çdo rast mund të themi se poezia e Ylli Xhaferrit nuk ka lindur si proces mekanik shkrimi. Ajo ka ardhur vrullshëm së brendshmi, si reagim ndaj “agresionit” të së  jashtmes. Fjala vjen, a mund të shkruhen prej një të lumturi, prej një të veluri me jetë vargje të tilla:

më bën të vuaj më tepër dashuria,
fytyrat e dashura si flutura të bardha,
në flakën e përkujdesjes më digjen,
e vuaj,
rënkoj,
dergjem,
kufomë dashurie.(?)

Vetëm përjetimi i krijuesit mund të sjellë një ligjërim të tillë artistik, një emocion që bëhet i gjithkujt. Dhe kjo ndodh atëherë kur prej një shpirti të sinqertë buron një krijim i sinqertë. E gjithë krijimtaria poetike e Ylli Xhaferrit rrezaton njeri, sinqeritet, mirësi, pasion, urrejtje ndaj prangave, rravgim për liri, forcë për dashuri. Këto ndjenja përcillen te lexuesi dhe si mesazhe, edhe si kënaqësi estetike që të jep një nivel i tillë krijimtarie, edhe si ndjenjë besimi tek forca e njeriut për ta pasur në dorë timoni e botës dhe të kohës, për ta bërë atë banesë dinjitoze të tij dhe kohën, moshë rinie të ekzistencës së vet.
Përsëri arkitektura...
Folëm në krye për arkitekturën e fjalës në këtë libër brenda poezisë. Por ajo do të mbetej në vetvete në se e gjithë krijimtaria e Ylli Xhaferrit, e zgjedhur nga botimet e mëparshme të tij, nuk do të ishte organizuar bukur dhe me mendim në këtë libër. Do të ishte njëlloj si vilat dhe ndërtimet me arkitekturë moderne, të cilat edhe nëse do të ishin pranë njëra-tjetrës, nuk do të mund të përbënin dot një qytet të bukur, nëse nuk do të jepnin e merren me njëra-tjetrën nëpërmjet sfondeve, dritareve, çative, ngjyrave,  portave... Kjo përkujdesje për organizim e materialit, i ka dhënë  librit një tjetër vlerë. Kështu ai vjen në duart e lexuesit i plotë, harmonik, domethënës duke e paraqitur autorin si njërën prej firmave të rëndësishme poetike shqiptare të këtyre viteve.

Gjithçka me asgjë!

DEMIR GJERGJI 


Poeti Ylli Xhaferri shfaqet para lexuesit me poezitë e tij me të mira të shkruara në vite
Nga një lexim, qoftë edhe rastësor i poezisë së Ylli Xhaferrit të krijohet ndjesia se po udhëton herë në një relief të thyer gri nga gurët e mbuluar me myshk të vjetër, ku papritur të zë mjegulla e ta terratis pamjen ose të  përfshin një dritë e çuditshme hëne, duke të çuar në botë të tjera, ose shpesh të zë një shi nëpër të cilin ke dëshirë të mos e ndalësh udhën, të luash, të qullesh, ose t’i zbardh pamjet bora që s’dihet nga vjen, akullin që s’dihet pse ka ngrirë. Është po ky lexim që të zbret pastaj në rrafshina shkretane, që nuk janë gjë tjetër veçse trishtimi njerëzor, që të ul buzë një lumi gjysmë të fshehur nëpër shelgjishte, që s’është gjë tjetër veçse bota jote shpirtërore gjysmënudo,  gjysmenigmë, përreth është fusha, fusha nën mu(z)g, fusha nën diell, nën erë, nën ngjyrat e stinëve, pastaj shfaqet papritur deti, tronditës në përmasa, i papërballueshëm në joshjet për aventura...Pastaj janë kohë të egra, kohë të shkreta, kohë pa orë, ditë javë, muaj vite, madje edhe shekuj, kohë gjëmimesh e vërshimesh, nëpër të cilat zemërohen, rebelohen, qetësohen, urrejnë, dashurojnë, besojnë, zhgënjehen, privohen, torturohen. Me një fjalë, ti udhëton emocionalisht në të gjithë vend-lindjen. Kjo vetëm në një lexim rastësor, emocional, por po të hyjmë më thellë, në një lexim krijues, me mëtimin për të zhbiruar përtej asaj që duket, në mjeshtërinë dhe talentin e poetit Ylli Xhaferri, gjejmë vlera të mirëfillta artistike, të cilat i shtohen arsenalit poetik shqiptar të këtyre viteve.Arkitektura e fjalës.
I ardhur nga një brez krijuesish, që kanë përjetuar dy sisteme politike, krejt të kundërt, Ylli Xhaferri, ashtu si mjaft nga bashkëkohësit e vet, çuditërisht ka ruajtur të pacënuar stilin e vet krijues. Poezitë e përmbledhura në këtë libër i përkasin një kohe të gjatë, që përputhet me pjesën me të madhe të jetës së autorit dhe, ajo që vërehet dhe vlerësohet tek ai, është besnikëria në stil dhe qëndrueshmëria në profilin e vet poetik. Pra, është e vështirë të dallosh një poezi të shkruar në paranëntëdhjetën nga një tjetër, e shkruar së fundmi. E para gjë që të bën përshtypje në krijimtarinë poetike të përmbledhur në këtë përmbledhje, është misioni që Ylli Xhaferri i ka ngarkuar fjalës si përcjellëse të mendimit e të ndjenjës. Kjo jo vetëm për faktin se në vargjet e poezive gjemë një numër të madh fjalëformimesh origjinale. I bindur se gjuha shqipe e ka të gjithë potencialin dhe mundësitë për të shprehur edhe mendimet më të thella e të fshehta, edhe emocionet me të komplikuara dhe ato më të forta, poeti e ngarkon fjalën me ngjyrime dhe misione, me funksione dhe atë muzikalitet për të qenë një urë e sigurt komunikimi me lexuesin.           
ajo që hesht në qoshk,
si gjerdan me fishekë të lagur,
është biblioteka,
por sonte do lexojmë trupat tanë.
Kjo është një nga strofat e njërës prej poezive më të bukura të këtij libri. Por me vargje e strofa, krahasime dhe metafora, metonimi e hiperbola është i mbushur plot kjo poezi. Falë kësaj, fjala në këtë penë poetike (në se kemi parasysh edhe prozën e Yllit, mund të themi të njëjtën gjë.) ka arkitekturën e vet e cila përcillet pastaj mjeshtërisht në ngrehinën e të gjitha krijimeve dhe të të gjithë librit. Rrallë e për mall në organizimin poetik të këtij poeti mund ta hasësh rimën, apo metrikën tradicionale në përgjithësi. Por kjo nuk do të thotë se kjo i kushton stilit dhe të këtij vjershërimi. Aspak do të thoshim. Arkitektura e fjalës përcjell kënaqësi estetike dhe emocion, mendim artistik dhe filozofik, përcjell gjendje dhe informacion njëherësh.
Ngjyrat
Falë asaj që thamë më lart, poezia e Ylli Xhaferrit, është, ndër të tjera, edhe tablo më vete. Pothuaj në të gjitha poezitë, edhe në ato, ku është e pranishme natyra, edhe në portretet, edhe në vargjet që përcjellin ndjenja dhe gjendje të ndryshme shpirtërore, është e pranishme ngjyra.  

bohçe e çjerrë e shpresës lë hijen
kufomë e pafjalë, pa qefin,
vesë e zezë nga shelgjet bie
kullon e akullon zemërim.

Në strofën e mësipërme hija e murrme, qefini i bardhë, vesa e zezë, shelgjet e gjelbër bashkojnë ngjyrat si në penelin e piktorit për të na dhënë një gri pikëlluese. Thuhet për shumë poetë, që nëse nuk do të kishin shkruar poezi, me siguri do të ishin bërë piktorë. Ylli është njëri prej tyre. Edhe shpirtin njerëzor, edhe qiellin me të gjitha pamjet, edhe tokën, me të gjitha stinët, edhe detin me të gjitha tronditjet, edhe kohën me të gjitha dramat, poeti i percepton, i koncepton dhe i përcjell si tablo me ngjyrat e duhura. Dhe kjo harmoni ngjyrash vjen e përthyhet në një lexim të vëmendshëm në emocion poetik.
Ndjenja
Në  çdo rast mund të themi se poezia e Ylli Xhaferrit nuk ka lindur si proces mekanik shkrimi. Ajo ka ardhur vrullshëm së brendshmi, si reagim ndaj “agresionit” të së  jashtmes. Fjala vjen, a mund të shkruhen prej një të lumturi, prej një të veluri me jetë vargje të tilla:

më bën të vuaj më tepër dashuria,
fytyrat e dashura si flutura të bardha,
në flakën e përkujdesjes më digjen,
e vuaj,
rënkoj,
dergjem,
kufomë dashurie.(?)

Vetëm përjetimi i krijuesit mund të sjellë një ligjërim të tillë artistik, një emocion që bëhet i gjithkujt. Dhe kjo ndodh atëherë kur prej një shpirti të sinqertë buron një krijim i sinqertë. E gjithë krijimtaria poetike e Ylli Xhaferrit rrezaton njeri, sinqeritet, mirësi, pasion, urrejtje ndaj prangave, rravgim për liri, forcë për dashuri. Këto ndjenja përcillen te lexuesi dhe si mesazhe, edhe si kënaqësi estetike që të jep një nivel i tillë krijimtarie, edhe si ndjenjë besimi tek forca e njeriut për ta pasur në dorë timoni e botës dhe të kohës, për ta bërë atë banesë dinjitoze të tij dhe kohën, moshë rinie të ekzistencës së vet.
Përsëri arkitektura...
Folëm në krye për arkitekturën e fjalës në këtë libër brenda poezisë. Por ajo do të mbetej në vetvete në se e gjithë krijimtaria e Ylli Xhaferrit, e zgjedhur nga botimet e mëparshme të tij, nuk do të ishte organizuar bukur dhe me mendim në këtë libër. Do të ishte njëlloj si vilat dhe ndërtimet me arkitekturë moderne, të cilat edhe nëse do të ishin pranë njëra-tjetrës, nuk do të mund të përbënin dot një qytet të bukur, nëse nuk do të jepnin e merren me njëra-tjetrën nëpërmjet sfondeve, dritareve, çative, ngjyrave,  portave... Kjo përkujdesje për organizim e materialit, i ka dhënë  librit një tjetër vlerë. Kështu ai vjen në duart e lexuesit i plotë, harmonik, domethënës duke e paraqitur autorin si njërën prej firmave të rëndësishme poetike shqiptare të këtyre viteve.

Shaban Sinani - Orhan Pamuk shkrimtari i kodit te identitetit





Ndihem i privilegjuar, po aq dhe në përgjegjësi, të them pak fjalë për shkrimtarin nobelist Orhan Pamuk, profesor i letërsisë së krahasuar në Columbia University, i cili, prej ditës së sotme, duke pasur mirësinë të pranojë titullin doctor honoris causa, që po i jepet me vendim të autoriteteve shkencore të Rektoratit të Universitetit të Tiranës, do t’i bëjë nder me emrin e tij profesoratit dhe studentëve të tyre, si dhe botës akademike-universitare shqiptare në përgjithësi.
Lexuesi dhe dija shqiptare e ka njohur vonë shkrimtarin Orhan Pamuk. E njohëm pasi ishte bërë fenomen europian, atlantik, botëror. Kjo gjë që ka ndodhur jo rrallë me mënyrën si ka komunikuar letërsia shqipe me letërsitë e popujve të rajonit. Pavarësisht nga kjo vonesë relative, brenda dy-tri vjetësh letërsia e Orhan Pamuk është bërë pjesë e jetës shpirtërore të shqiptarëve. Tashmë janë në gjuhën tonë veprat më të rëndësishme të tij: “Unë jam e kuqja” (2006), “Bora” (2007), “Baulja e babait” (2007), “Kështjella e bardhë” (2008), “Shtëpia e heshtjes” (2008), “Jeta e re” (2009). Ai i bëri vend shumë shpejt vetes në këtë mjedis të ri.
Tradita duhet prishur e shmangur nëse kthehet në imponim. Ky është një përfundim i rrezikshëm, në të cilin të çon leximi i veprës së shkrimtarit Orhan Pamuk. Shenjtërimi për parim i traditës mund të bëhet një mallkim për të ardhmen e një letërsie dhe kulture; është kthim në robëri dhe shterrje krijuese. Orhan Pamuk është një shkrimtar që pati fuqinë krijuese të ndryshimit të traditës, të ikjes prej saj, të shmangies nga rruga e mëpërparshme. Ai i vlerësoi të padenja shqetësimet e gatshme të letërsisë që gjeti; të pakryera mjetet e të shprehurit të letërsisë; të pa të ardhme tematikën dhe problematikën e saj. Me letërsinë e tij theu shumë korniza tradicionale, duke shkelur në zonë të ndaluar. Si një dyshimtar i madh ai guxoi ta shohë ndryshe historinë e sulltanëve, lavdinë e supershtetit osman; kohën e lulëzimit të perandorisë; të vërtetën e së shkuarës së popullit, vendit dhe shtetit të vet.
Orhan Pamuk ktheu në letërsinë e re turke, që e promovoi si letërsi europiane, disa argumente që sipas një mendimi gjerësisht të pranuar, duhej të heshteshin. Nuk është fjala vetëm për prekjen e Lindjes me Perëndimin, ndërthurjen kushtëzuese të dy qytetërimeve, kulturave dhe besimeve. Në Ballkan kjo ka ndodhur shpesh, jo vetëm në letërsi. Midis kryqit dhe gjysmë-hënës, midis mitit të Europës dhe ekzotikës së Orientit - janë sintagma të mirënjohura të cilësimit të Ballkaneve prej letërsisë dhe dijes perëndimore. Orhan Pamuk preku të fshehtën e këtij kushtëzimi historik, duke marrë shkas nga forma më e kodifikuar e artit mesjetar: miniatura. Në romanin e tij “Unë jam e kuqja” karakteret vijnë prej ateliesë më të hershme të kulturës së shkruar të njerëzimit. Ata janë miniaturistë, mjeshtra të të njëjtit urdhër si scribe-t, shkruesit e Shkrimeve, dhe detyra e tyre është të përgatisin një dorëshkrim, që sulltani perandor e khalif do t’ia dhurojë parësisë së republikës së Shën Markut. Në terminologjinë e historisë së shkrimeve këto vepra quhen kodikë dhe Kostandinopoja ka qenë kryeqendër e shkrimit të kodikëve. Në atelienë e kësaj kulture të shkrimeve të kodifikuara, që nis qysh në shekullin e katërt para Krishtit, me shkollën aleksandrine; pikërisht në kohën kur Perëndimi i krishterë dhe Lindja islamike; bashkë me tri perandoritë më të mëdha që u dilnin për zot librave të shenjtë; i kërcënoheshin njëri-tjetrit me kryqëzata dhe shfarosje, ndodh e pabesueshmja: në kodin e artit më të kanonizuar, në kodin e miniaturës së ngurtë lindore, të mbështetur mbi motivin gjeometrik e floreal dhe sidomos mbi kaligrafinë, mbi stilizimin e shkrimit apo arabeskat e njohura, shfaqet prania e një kodi krejt tjetër, të miniaturës perëndimore. Për të thënë një të vërtetë më vështirë: ndikimi i Perëndimit shfaqet tamam në atë art që Lindja e kishte lidhur fort qysh në burim me kaligrafinë e ajeteve të Kur’an-it.
Ky ekumenizëm, që ka sunduar artin e madh qëkurse ka lindur dhe që shkatërron kanonet e krijon botëroren, është zbulimi i Orhan Pamuk në veprën e tij. Ky zbulim është për të rënë në mendime jo vetëm njerëzit e letrave, por edhe historianët e perandorive e të besimeve, historianët e artit, antropologët. Në Shqipëri kjo shfaqje ekumenizmi ka ndodhur shumë shpesh. Janë ruajtur deri sot një kategori dorëshkrimesh ku miniaturisti vendës e ka zbukuruar kodikun e kishës bizantine me veshje të klerikëve romanë; ka të tjerë ku meshtari ortodoks ka përkthyer si libër virtyti për pasuesit e vet veprën e një autori fiorentin apo të ndonjë shkolle tjetër. Mbi kultin e Shën Spiridonit është ndërtuar besimi në Sari Salltëkun, teqeja e njërit është një kat përmbi manastirit të tjetrit. Fan Noli na njofton se në mesjetë në Arbëri priftërinjtë ortodoksë asistoheshin në liturgji prej murgjish domenikanë.
Orhan Pamuk nuk është një shkrimtar që të ketë treguar ndonjë zell të përveçëm për çështje të politikës së sotme. Megjithatë, jeta e tij ka kaluar nëpër telashe të mëdha politike. Kjo ka ardhur pikërisht nga sjellja ndryshe me historinë dhe me realitetin. Pranimi i ndikimit kushtëzues kulturor të tjetrit, sidomos të kundërshtarit, është një mënyrë për ta çfanatizuar historinë, për ta çmilitarizuar kuptimin e saj. Ndërsa shpata e komandantëve përçonte tmerrin e një perandorie të shtrirë në tre kontinente dhe sunduese në mbi 80 kombe e popuj, artisti i njësisë më të vogël të artit të zbatuar kodifikonte në veprën e vet ndërveprimin dhe pëlqimin estetik të tjetrit. Kjo është fuqia e artit. Dhe vepra e Orhan Pamuk na vjen sot si një pyetje tronditëse: e kujt është më e madhe lavdia: e komandantëve dhe strategëve që projektuan pushtimet apo e njeriut të artit që projektoi shpirtin e njëjtë njerëzor?
Ardhja shqip e letërsisë së shkrimtarit Orhan Pamuk ka qenë një befasi për lexuesin e vendit. Ai ka meritën se ia ka ndryshuar rrugën letërsisë së re turke. Ai ka identifikuar nyjet më të rëndësishme të vazhdimit dhe ndërprerjes së traditës prej periudhës osmane tek turqit republikanë-kemalistë dhe i ka dekodifikuar këto nyje me mjetet e një letërsie të jashtëzakonshme, duke provuar dhe një herë se shkrimtarët e vendeve të Ballkanit suksesin e tyre jashtë e kanë të kushtëzuar fort nga etnografizmi.

Shaban Sinani - Orhan Pamuk shkrimtari i kodit te identitetit





Ndihem i privilegjuar, po aq dhe në përgjegjësi, të them pak fjalë për shkrimtarin nobelist Orhan Pamuk, profesor i letërsisë së krahasuar në Columbia University, i cili, prej ditës së sotme, duke pasur mirësinë të pranojë titullin doctor honoris causa, që po i jepet me vendim të autoriteteve shkencore të Rektoratit të Universitetit të Tiranës, do t’i bëjë nder me emrin e tij profesoratit dhe studentëve të tyre, si dhe botës akademike-universitare shqiptare në përgjithësi.
Lexuesi dhe dija shqiptare e ka njohur vonë shkrimtarin Orhan Pamuk. E njohëm pasi ishte bërë fenomen europian, atlantik, botëror. Kjo gjë që ka ndodhur jo rrallë me mënyrën si ka komunikuar letërsia shqipe me letërsitë e popujve të rajonit. Pavarësisht nga kjo vonesë relative, brenda dy-tri vjetësh letërsia e Orhan Pamuk është bërë pjesë e jetës shpirtërore të shqiptarëve. Tashmë janë në gjuhën tonë veprat më të rëndësishme të tij: “Unë jam e kuqja” (2006), “Bora” (2007), “Baulja e babait” (2007), “Kështjella e bardhë” (2008), “Shtëpia e heshtjes” (2008), “Jeta e re” (2009). Ai i bëri vend shumë shpejt vetes në këtë mjedis të ri.
Tradita duhet prishur e shmangur nëse kthehet në imponim. Ky është një përfundim i rrezikshëm, në të cilin të çon leximi i veprës së shkrimtarit Orhan Pamuk. Shenjtërimi për parim i traditës mund të bëhet një mallkim për të ardhmen e një letërsie dhe kulture; është kthim në robëri dhe shterrje krijuese. Orhan Pamuk është një shkrimtar që pati fuqinë krijuese të ndryshimit të traditës, të ikjes prej saj, të shmangies nga rruga e mëpërparshme. Ai i vlerësoi të padenja shqetësimet e gatshme të letërsisë që gjeti; të pakryera mjetet e të shprehurit të letërsisë; të pa të ardhme tematikën dhe problematikën e saj. Me letërsinë e tij theu shumë korniza tradicionale, duke shkelur në zonë të ndaluar. Si një dyshimtar i madh ai guxoi ta shohë ndryshe historinë e sulltanëve, lavdinë e supershtetit osman; kohën e lulëzimit të perandorisë; të vërtetën e së shkuarës së popullit, vendit dhe shtetit të vet.
Orhan Pamuk ktheu në letërsinë e re turke, që e promovoi si letërsi europiane, disa argumente që sipas një mendimi gjerësisht të pranuar, duhej të heshteshin. Nuk është fjala vetëm për prekjen e Lindjes me Perëndimin, ndërthurjen kushtëzuese të dy qytetërimeve, kulturave dhe besimeve. Në Ballkan kjo ka ndodhur shpesh, jo vetëm në letërsi. Midis kryqit dhe gjysmë-hënës, midis mitit të Europës dhe ekzotikës së Orientit - janë sintagma të mirënjohura të cilësimit të Ballkaneve prej letërsisë dhe dijes perëndimore. Orhan Pamuk preku të fshehtën e këtij kushtëzimi historik, duke marrë shkas nga forma më e kodifikuar e artit mesjetar: miniatura. Në romanin e tij “Unë jam e kuqja” karakteret vijnë prej ateliesë më të hershme të kulturës së shkruar të njerëzimit. Ata janë miniaturistë, mjeshtra të të njëjtit urdhër si scribe-t, shkruesit e Shkrimeve, dhe detyra e tyre është të përgatisin një dorëshkrim, që sulltani perandor e khalif do t’ia dhurojë parësisë së republikës së Shën Markut. Në terminologjinë e historisë së shkrimeve këto vepra quhen kodikë dhe Kostandinopoja ka qenë kryeqendër e shkrimit të kodikëve. Në atelienë e kësaj kulture të shkrimeve të kodifikuara, që nis qysh në shekullin e katërt para Krishtit, me shkollën aleksandrine; pikërisht në kohën kur Perëndimi i krishterë dhe Lindja islamike; bashkë me tri perandoritë më të mëdha që u dilnin për zot librave të shenjtë; i kërcënoheshin njëri-tjetrit me kryqëzata dhe shfarosje, ndodh e pabesueshmja: në kodin e artit më të kanonizuar, në kodin e miniaturës së ngurtë lindore, të mbështetur mbi motivin gjeometrik e floreal dhe sidomos mbi kaligrafinë, mbi stilizimin e shkrimit apo arabeskat e njohura, shfaqet prania e një kodi krejt tjetër, të miniaturës perëndimore. Për të thënë një të vërtetë më vështirë: ndikimi i Perëndimit shfaqet tamam në atë art që Lindja e kishte lidhur fort qysh në burim me kaligrafinë e ajeteve të Kur’an-it.
Ky ekumenizëm, që ka sunduar artin e madh qëkurse ka lindur dhe që shkatërron kanonet e krijon botëroren, është zbulimi i Orhan Pamuk në veprën e tij. Ky zbulim është për të rënë në mendime jo vetëm njerëzit e letrave, por edhe historianët e perandorive e të besimeve, historianët e artit, antropologët. Në Shqipëri kjo shfaqje ekumenizmi ka ndodhur shumë shpesh. Janë ruajtur deri sot një kategori dorëshkrimesh ku miniaturisti vendës e ka zbukuruar kodikun e kishës bizantine me veshje të klerikëve romanë; ka të tjerë ku meshtari ortodoks ka përkthyer si libër virtyti për pasuesit e vet veprën e një autori fiorentin apo të ndonjë shkolle tjetër. Mbi kultin e Shën Spiridonit është ndërtuar besimi në Sari Salltëkun, teqeja e njërit është një kat përmbi manastirit të tjetrit. Fan Noli na njofton se në mesjetë në Arbëri priftërinjtë ortodoksë asistoheshin në liturgji prej murgjish domenikanë.
Orhan Pamuk nuk është një shkrimtar që të ketë treguar ndonjë zell të përveçëm për çështje të politikës së sotme. Megjithatë, jeta e tij ka kaluar nëpër telashe të mëdha politike. Kjo ka ardhur pikërisht nga sjellja ndryshe me historinë dhe me realitetin. Pranimi i ndikimit kushtëzues kulturor të tjetrit, sidomos të kundërshtarit, është një mënyrë për ta çfanatizuar historinë, për ta çmilitarizuar kuptimin e saj. Ndërsa shpata e komandantëve përçonte tmerrin e një perandorie të shtrirë në tre kontinente dhe sunduese në mbi 80 kombe e popuj, artisti i njësisë më të vogël të artit të zbatuar kodifikonte në veprën e vet ndërveprimin dhe pëlqimin estetik të tjetrit. Kjo është fuqia e artit. Dhe vepra e Orhan Pamuk na vjen sot si një pyetje tronditëse: e kujt është më e madhe lavdia: e komandantëve dhe strategëve që projektuan pushtimet apo e njeriut të artit që projektoi shpirtin e njëjtë njerëzor?
Ardhja shqip e letërsisë së shkrimtarit Orhan Pamuk ka qenë një befasi për lexuesin e vendit. Ai ka meritën se ia ka ndryshuar rrugën letërsisë së re turke. Ai ka identifikuar nyjet më të rëndësishme të vazhdimit dhe ndërprerjes së traditës prej periudhës osmane tek turqit republikanë-kemalistë dhe i ka dekodifikuar këto nyje me mjetet e një letërsie të jashtëzakonshme, duke provuar dhe një herë se shkrimtarët e vendeve të Ballkanit suksesin e tyre jashtë e kanë të kushtëzuar fort nga etnografizmi.

Dashuria - një tabu, një palimpsest

Josif Papagjoni


Teksa lexojmë një roman, gjithherë, si një rrjedhë uji ndën të, na gllabëron kërshëria: përse bëhet fjalë, çfarë problemi (halli) ka autori, ku do të dilet më tutje? Kërkojmë, pra, t’i vemë një “gjuhë” asaj që rrëfehet apo që përjetohet, qoftë edhe kur shumëçka mbulohet nga veshjet e trasha të metaforave, simboleve, hermetizmit, dyzimeve të skajta, shumëkuptimësive. Mirëpo ajo, “gjuha”, për dreq, mungon. Është diku e fshehur. Ndoshta tallet me përpjekjen tonë për të marrë vesh ç’po thuhet mbi fletët e romanit, i cili e lë enkas pezull fundin, ta humbet fillin, qartësinë. Dhe mbetesh, asoherë, në përsiatjet e tua, i vetëm, i hutuar, pa dorën shoqëruese të autorit për të të nxjerrë nga labirinthi. As ashtu, as kështu; edhe ashtu, edhe kështu. I tillë është romani i fundit i Kadaresë, “Aksidenti”, botuar fillimisht në Francë më 2008 dhe tani së fundi nga Shtëpia Botuese “Onufri”. Një strukturë romanore tjetërfarë, që del nga pena e tij mjeshtërore: e hapur, pa caqe të përcaktuar dhe njëkohësisht e mbyllur, në burgun e një dashurie ku “drita” e shpjegimit thuajse përjashtohet. Ti mbetesh po atje, në burg. Burgun e një të pathëne. E një misteri. E diçkaje ku gjësendet, ashtu si fantomat, ndërkallen tek njëra-tjetra, mbivendosen, shkojnë e vijnë, duke të lënë ndërdyshas, gërryer nga dyshimi, lodhur nga lëkundjet, shastisur nga paqartësia. Mbetesh i mpleksur gjithnjë atje, në tunel, në labirinth. As del dot nga tuneli, as kthehesh dot në hyrje. “Filli i Arianës” të ka humbur. Më saktë, atë ta ka humbur vetë mënyra e ndërliqur e rrëfimit romanor të Kadaresë: është këputur dysh shi në mes të territ. Sepse projektimi i asaj çka ngjarë, në formë hamendësimi apo rizbulimi me atë çka ngjet, në formë bëme e përjetimi të drejtpërdrejtë nga personazhet është, më së paku, i trifishtë: hulumtuesi që heton vdekjen e dy të dashuruarve në një aksident automobilistik, autori si rrëfyes i ftohtë jashtë personazheve dhe vetë personazhet (Besfort Y, Rovena dhe Liza Blunberg). Sadoqë kemi, pra, tri lloj ndriçimesh mbi po të njëjtin objekt – historinë e një dashurie a të një vrasjeje – “drita” sikur teret, thithet, kamuflohet, humbet spektër. Kur diçka pranë të vërtetës nis të zbulojë autori, rrëfimet dhe bëmat e personazheve e vënë atë në dyshim, e përjashtojnë ose e anashkalojnë. Dhe po kështu, kur hulumtuesi i qaset një hipoteze, vërtetimin e saj e bën të mugullt autori, dëshmitë e personazheve ose ajo që ngjet paskëtaj. Dhe përherë e qarta, e tejdukshmja bëhet e paqartë, e mugullt, mister. Bash në këtë kuptim, mund të thuhet se projektuesi i katërt dhe, mbase, ai i njëmendti, është “misteri”. Misteri i dashurisë: kur ajo nis dhe si nis, pse ikën dhe pse vjen sërish, pse të ngroh e pse të ftoh, pse me një dhe jo me dy a me më shumë partner, pse vdes dhe ringjallet apo nuk vdes dhe nuk ringjallet kurrnjëherë.
Pyetje pafund, sepse fund s’ka. Dashuria është, pra, një fshehtësirë, ligjet e së cilës kullojnë nga qiejt e hyjnive, të cilat s’mund t’i kuptosh, as t’i paracaktosh. Si kode vetanake, të stampuara në vet qenien kur njeriu lëvizte në trojet ende prej kafshe, më pas në çiftëzimet brendafisnore me praninë e inçesteve të gjithëfarta që krijuan monstrat, sidomos joshjet dhe raportet brenda të njëjtit seks (homoseksualët dhe lezbiket), gjersa ai mbërriti në një dituri më të sofistikuar, ato, “kodet” e zanafillave të ngjizjes, gjithsesi, ulërijnë në humnerat e subkoshientit tonë, kërkojnë vendin e grabitur nga dija, arsyeja, filozofia, morali, fetë, tempujt, katedralet, xhamitë, gjenetika, departamentet hijerënda të universiteteve. Mos na harroni, thonë. Edhe po na harruat apo bëni sikur na harroni, ne do të vijmë tek joshjet dhe tundimet tuaja, në vetminë tuaj, tek e paprovuara, tek e ndaluara (por e shumëshijuara). Heteroseksualiteti, biseksualiteti, homoseksualiteti nuk janë shpikjet tona; janë tek thelbi parak, kur ju nuk vishnit si sot kostume përshkënditëse moraliteti, as përgjunjeshit të tmerruar nga fshikujt e konvencioneve dhe as shushateshit nga doktrinat rekrutuese si sot. Ne kemi qenë, por ju na përjashtuat. Ne ishim zanat e bukurisë, ju na quajtët shtrigat e kurvërisë. Sa më shumë njeriu njeh vetveten, aq më shumë ne do të bujtim në sallonin e qytetërimit tuaj, aty, në aq vend dhe në aq hapësirë sa na takon të jemi. Ne s’jemi bujtës, as sëmundje, jemi brenda jush, gënjeni veten kur na dëboni, sepse ju na nxirrni me shkelma nga dera, ne hyjmë tinëzisht nga dritarja. Mësohuni me ne! Pranonani në sofrën e përbashkët! Jemi si ju: Njerëz.
Ky mund të ishte monologu i lezbizmit të Rovenës, të dashurës 9 vjeçare të Besfortit, që as vetë s’e shpjegon dot tundimin që ka ndaj Liza Blumbergut (Lulu Blumit), një pianisteje zviceriane që luante me gishtat e saj, po aq bukur, sa mbi tastierë, aq edhe mbi kurmin magjiplotë e shajnues të Rovenës. Mos ndoshta kjo ngarendje libidiumi u ngjiz qysh në adoleshencën e saj, kur seksualiteti prej femre ende s’po i piqej? Kur në vend të dorës së mashkullit, në fundbarkun e vet provoi dorën e jevgës Zara si për të shijuar “qejfin” e ndaluar, thirravajshëm, që poshtëronte “virgjërinë” e kohës komuniste, puritanizmin e saj tredhës? Apo ndoshta ishte si një arrati nga trupi dhe shpërfillja mashkullore, si një aventurë, një tundim për të provuar të “paprovuarën”, një qasje tjetërfarë, që vinte nga gjithësia e ciganeve: “E pathyeshme, vegël sipërane, ngjitur në trupin e femrës, sipas një pakti të fshehtë, ai e ruante mëvetësinë me kryeneçësi”. (f. 89). Mbase, ishte thjesht një hakmarrje ndaj mashkullit superior, të ftohtë, gjithëpranues e krenar si Besforti; inati për të mos qenë një robinjë e tij. Mos vallë s’qe veçse provokimi i saj për të nxitur xhelozinë, që i dashuri të rindizej dhe epshi të triumfonte? Apo një strehë frike nga të qenit “call girl”? Se kurrkush s’ja cungonte dot lirinë, për të qenë vetvetja: dykahësore?
Të gjitha përgjigjet janë të mundshme dhe po asnjëra s’është e mundshme. Fluturojmë në këtë mjegull, tymtajë a yllësi dhe mbetemi e mbetemi veçse aty. Pse? Fare thjesht: Hermetizmi, misticizmi, gjithkahësia kuptimore – kjo është skeletura stilistike e romanit, paradigma shkrimore e parapëlqyer. Dhe ngarendja e dalldisur e libidos gjen shpjegime të mëtutjeshme tek dëshmia e hulumtuesit, për të zbuluar krimin dhe kriminelët: kush i vrau Besfortin dhe Rovenën? Ishte thjesht një aksident në kohë me shi apo një vetëvrasje nga mbarimi i dashurisë, nga neveria e zgjatjes, një truk, një krim i sofistikuar politik nga qarqet serbe, për të mbuluar krimet e përbindshme në Kosovë në prag të ndërhyrjes së NATO-s. Mos vallë qe thjesht një vrasje rutinë, nga xhelozia, nga mërzia e jetës, nga kotësia? Apo një truk me kukulla në vend të kufomave, si në teatrin japonez? I vetmi dëshmitar i ftohtë, korrekt, s’ishte aspak shoferi, por “pasqyra” e brendshme e makinës, e cila sikur e humbullonte të vërtetën, e bënte mugullirë me tisin e saj, për ta përthithur brenda vetes si një mister. Dhe spikama e enigmës mbi syprinë të pasqyrës, shkruan Kadare, “ndonëse kishte qëndruar njëmijë vjet përbri kafkës së tij, e verbuar siç ishte, nuk jepte veçse asgjënë e pafund”. (f. 272) Dhe krimi kurrë s’do të gjendej, veçse do të mbulohej nga dyshimet brrejtëse me versionet kundërthënëse. Në fund të librit vihet në dyshim madje edhe vetë vrasja, si e Rovenës që rishfaqet turbull më pas, pa identitet të qartë, tashmë nga brune në bjonde, dhe bën seks po me Liza Blumin, ashtu edhe e Besfort Y., që e kanë parë jakëngritur duke shëtitur i paqmë rrugëve të Tiranës. Misteri mbulon gjithçka. Gjuha, pra, është e prerë gjer në rrëzë. Fantazmat e hamendjeve kryejnë lirisht ritualet e tyre mbi kurmin e vdekur ose jo të një dashurie misterioze të ndarë në kohë, në hapësirë e në trup. “Jo më kot të vjetrit dyshonin se zotat nuk na i kanë dhënë ne, njerëzve, dijenitë dhe njohjet e epërme. Ndaj sytë tanë, ashtu si zakonisht, ishin të verbër përpara asaj që ndodhte”. (f. 257)

Përtej misterit të dashurisë, romani shëtit diçka edhe tek tepria e saj, ndryshe thënë mania, shajnia a dalldia. Thellësitë e dashurisë, ashtu si vetë seksi, janë humnerore, tundimet ca më të mëdha. Kur me diçka ngopesh, diçka tjetër kërkon. Kur dikë e lëshon, më pas e kërkon. Dhe kjo koreografi mishi dhe shpirti, shtyse e joshjeje, ky zhbirim tek e vërteta e mbuluar nga gjethja e fikut, skajimi që ngjet nga rrëfimi i një dashurie dyfishe tek një vrasje (a mashtrim vrasje), në roman shoqërohet prej një vesku të shndritshëm filozofik, përplot meditime, mbi “hieroglifen” e madhe të jetës: Seksin. Nënkupto: dashurinë, martesën, riprodhimin dhe përmbi to, kënaqësinë, tundimin, maninë, teprimin, perversitetin. Nuk na thuhet, por ne e shikojmë se dashuria është një humbje e përhershme dhe një rikthim i përhershëm për një humbje e rikthim të ri, e shoqëruar me trandje, vuajtje, qejf, dalldi, turp e paturpësi, besim e dyshim, mëri e vrasje, pritje, ankth, neveri. Është tërheqja fatale e dy pjesëve të Androgjenit biseksual, femrës dhe mashkullit në po atë trup e shpirt të njehësuar. Në vrapin e kërkimit të dytësit tënd, ose të rigjetjes së tij, njeriu plotëson dhe shpëton veten. Por edhe vret, kur dytësi yt bishtnon, diku tjetër shkon. Dhe mungesa kthehet në jerm. Ndahemi dhe bashkohemi, besojmë dhe shtiremi, vdesim dhe rilindim, shkojmë tek tjetri rikthemi tek i pari – i njëti arketip, i njëjti mit, e njëjta formulë. “Sa herë që ajo afrohej edhe më, bëhej e rrokshme, e qeshur si më parë, bashkë me ngazëllimin e rigjetjes, ai ndjente pikëllimin për tretjen e maskës.” – shkruan Kadare. (f. 129) Ose: “Një grua e pabesë mund të jetë mrekullisht joshëse” (f. 91). Sepse skajimi i dashurisë, harbimi, e ndaluara, etja për të provuar janë në vetë kodet e saj, tek “gremina e errët, aty ku ligjet ishin të tjera dhe pakti, po ashtu”. (f. 159)
Për shpjegimin e misterit të dashurisë shkrimtari thërret semantika të ndryshme, herë nga legjenda e Ago Ymerit dhe rendjen e tij me kalë për të penguar pas nëntë vjetëve në burg martesën e gruas besnike me një tjetër, herë vramendjen e Stalinit mbi varrin e gruas së vet, për “pabesi”, teksa kjo e pat lënë “të vetëm”, duke ia hequr me plumb kokës; herë Don Kishotin e Servantesit me “Novelën e provonjësit të krisur”, ku besnikëria kthehet në jobesnikëri (Kamilla ndaj Anselmit), tok me maninë për të projektuar e provuar tundimet e mundshme ndaj mëtonjësit tjetër, Lotharit, më pas të një tjetri: dyfytyrësinë, “lojën në lojë”, ku seksi me dikë tjetër kthehet në eksitim për vete, një farë tjetërsimi për një eksperiencë të re dhe dalldia vazhdon; herë marrëdhëniet seksuale të përziera e në grup (Lorelej), herë ato të bëra publikisht në anikitetit, pa “turp”. Mos ndoshta edhe vetë Orfeu, në prag të daljes nga Hadesi, teksa ktheu kokën pas, nuk deshte të shihte Euridiken por dashurinë e tij të mbaruar, dashurinë e vdekur? Sepse gjithçka ishte “mbrapshti në thelb”, kur fillimi bëhej fund dhe ndërsjelltas? Kjo prirje drejt pangopësisë dhe të pamundurës krahasohet më tej me manitë dashurore të udhëheqësit komunist shqiptar ndaj të “pabesëve”, ndaj atyre që ai pushkatonte radhazi, të cilët, edhe përballë plumbit, e prisnin vdekjen me ekstaza të tjera dashurie e përbetimesh rrjedhalotëse ndaj tij (si besnikë dhe tradhtarë njëherit). Ose krahasohet me banditët dhe kodoshët, që për të fituar para, i kthenin të fejuarat e tyre në lavire që prostituonin në sy të tyre me të tjerët. Ose me fytyrat e ngrira të gejshave, teksa kryenin ritet e tyre dashurore, të turpshme, të çartura e mbytur në afsh. Ose, më në fund, me ahtet dashurore të femrave evropiane diku në kishën e lezbikeve në ishullin e shkretë mes Greqisë dhe Shqipërisë (ishullit Lezbos), ku edhe vinin kurorë a shpesh vdisnin të mbytura e të therura nga banditët.
Lidhjet thanatos-amor, dashuri dhe vdekje, sipas shkrimtarit, dëshmojnë dhe plotësojnë njëra-tjetrën në asgjënë e shijshme dhe të frikshme. Të tre personazhet janë të fajshëm dhe po askush syresh s’është i fajshëm. Dashuria dhe ata vetë janë arketipalë, në kohë dhe përtej kohës. Urdhërat seksuale janë të parezistueshme, natyrale, apokaliptike, shpesh vrastare, por më shpesh fatale, në vrapin për të gjetur “pjesën e dytë” të gjenit parak, e cila herë duket e herë zhduket. Në hapësirën e ndërmjeme shtrihet vuajtja, pikëllimi, ahti, malli zhuritës dhe, në fund, si nusërim fatal, vdekja.
Romani “Aksidenti”, që s’e kuptoj pse i është vënë ky titull nga Kadare, është një përsiatje shumëdegëzore për të mbërritur në viset e mynxyrshme, njëherësh të mbushura nga luzma e dritës dhe ngjyrave hutonjëse, të dashurive tronditëse që mbajnë dhe shkelin rregulla, sepse janë pikla prej misterit kozmik të Demiurgut. Shoqëritë e emancipuara, sikundër mëton të bëhet edhe ajo e jona, ofrojnë lirinë e cunguar nga barbaria, feja, mashkulliteti unikal a keqkuptimi seksual edhe kundrejt asi individëve që dalin nga rregulli pllenues e riprodhonjës burrë-grua, sepse janë “tjetër” rregull.
Këtë shpjegim, në një rrafsh tejpërmbledhës, autori e sjell përmjet meditimeve të hulumtuesit, kur flet “për formën e parë të dashurisë, atë që kishte vazhduar për dy milionë vjet dhe që, si rrjedhojë e përzierjes së lidhjes fisnore me afshin, e kishte mbushur planetin me idjotë dhe gjysmakë… Pavarësisht se shumë herët njerëzit e kishin kuptuar se pjellja e fëmijëve duhej bërë jashtë fisit, u desh kalimi i qindra mijëvjeçarëve që ndezullia femër-mashkull, nga një kronikë e pafund pllenimi, të merrfte formën e dashurisë, siç njihej sot. Ndonëse tepër e vonshme (ndoshta tre-katër mijë vjet përpara ndërtimit të piramidave), kjo dashuri e re, rebele e shkreptimtare, si dita e fundit e botës, arriti të matej me dashurinë e vjetër milionavjeçare. Besnikërisë së vjetër të mërzitshme, por të sigurt të gjakut, ajo i kishte vënë përballë pasigurinë e vetëtimtë me shije humnere dhe mungesën e arsyes. Shemra mortore, asnjera, megjithatë, nuk kishte arritur ta mposhtte tjetrën. Madje, herë pas herë, mamuthi i vjetër i përgjumur arrinte ta përçmonte bishën e re, gjer në atë shkallë, sa të vinte në dyshim qenien e saj” (f. 233)
Kadare nuk harron të përdor si dekor Shqipërinë e pas vitit 1990, me rrëmujën, ofshamën, paradokset dhe hatatë e saj, ku sheshet gëlojnë nga demostruesit, ku të vërtetat kanë rënë kryengulthi në një mjedis politik shurdhan e absurd, ku pronat e ish pronarëve grabiten “ligjërisht” nga pronarët e rinj komunistë apo hajdutë tundashkundës të pushtetit, ku pikëllueshëm vdesin dy mbretëresha dhe shteti s’di se ku t’i varrosë, ku qiellgërvishësit dhe motelet e qejfit pjellorojnë marramendthi qytetet me çudira e teprira. Ky lloj dekori social dhe politik nuk është aq i zymtë si në romanet e tjerë të shkrimtarit, përkundrazi ka një tush gjithkah përtallës, grotesk, qesëndisës. Ca më shumë, ai përdoret thjesht si një garniturë: hiqe dhe kurrëfarë boshllëku s’krijon. Funksioni i vetëm është për të krijuar një farë ombrelle mjedisore për dy personazhet kryesorë, të cilët janë shqiptarë dhe shkojnë e vijnë herë pas herë nga Europa në Shqipëri.
Romani “Aksidenti” ndërtohet si një proces hetimi mbi një vrasje. Në fakt, ky proces është vetëm një pretekst, ka pak “tul” në vetvete, andaj përjashtohet, të themi, tipologjia policeske hetimore e veprës. Grahja në atë çka dhe si ndodh na çon pa një pa dy në tipologjinë e romanit psikologjik: një psikologji jo aq e drejtpërdrejtë nëpërmjet Besfort Y dhe Rovenës, sesa e ndërmjetësuar sa nga rrëfyesi, sa nga shkrimtari si meditues, aq edhe nga hulumtuesi. Kur fleta e fundit bie, thua: Pse e gjitha kjo? Sepse, ndryshe nga vetimi dramatik, epik, tragjik të romaneve të tjerë, me fatin e Shqipërisë dhe shqiptarit në mes të mesit, kësaj radhe shkrimtari të jep një biletë fluturimi për tek humbella, yllësia a ndezullia, gjithmonë e njohur dhe gjithmonë e panjohur: dashuria. Kësaj radhe ti prek një tabu. Lexon një palimpsest. Preke dhe lexoje! Ai ka për të t’i djegur gishtat. Jeni apo nuk jeni dakort me të, kjo është çështje tjetër…