Historitë e dashurisë së shkrimtarëve më të famshëm shqiptarë


Si e ka propozuar Ismaili Helenën, deri te Dritëroi me Sadijen

Nëse tradita do që dashuria t’i bëjë njerëzit më të bukur, në këtë rast janë ata që e bëjnë më të bukur dashurinë. Dashuritë e njerëzve të letrave s’mund të jenë kurrsesi më pak të bukura se veprat e tyre. Një dashuri shumë interesante është ajo mes Ismail dhe Helena Kadaresë. Ajo një vajzë e re, që adhuronte shkrimtarin e madh, e guxon t’i dërgojë edhe një letër atje në Moskë, që të lexonte një krijim të saj. Ndërsa ai, një djalë modern, me famë e i paparashikueshëm. A s’ishte i tillë Kadareja, kur i shkoi Helenës së bukur në konvikt në qytetin Studenti dhe nxori një brisk, e ashtu pa folur e papandehur i preu një pjesë të gërshetit, dhe veprimin-habi e shoqëroi me fjalët “e dua për kujtim”. Apo kur i shkoi në shtëpinë e prindërve në Elbasan dhe ndërsa të gjithë kujtuan se do t’i kërkonte dorën, ai ia këputi gjumit pa e hapur fare muhabetin e shumëpritur. Dasma e Ismail Kadaresë në vitin 1963 ishte edhe fillimi i një dashurie që do t’i çonte në martesë Dritëro dhe Sadije Agollin. Ajo ishte e ftuara nga ana e nuses, Helenës, ndërsa shkrimtari i madh, i ftuari i dhëndrit.
ISMAIL KADARE-HELENA
Dashuria me një shkrimtar të madh, duhet të jetë dashuri e madhe. Dhe Ismail Kadare me Helena Kadarenë, nuk e kanë prishur rregullin. As me faktin që kontakti i parë mes tyre nisi nga një letër që vajza adoleshente nga Elbasani ia dërgonte studentit në Moskë afro 50 vjet më parë, për t’i lexuar një tregim të saj në gazetën “Zëri i Rinisë”. As kur ai e takoi për herë të parë dhe ajo shtangu me të folurën snobe që Ismaili tregoi në sy të një kushëriri. As kur i shkoi në konvikt në Qytetin Studenti dhe nxori një brisk e ashtu pa folur e papandehur i preu një pjesë të gërshetit dhe veprimin-habi e shoqëroi më fjalët “e dua për kujtim”. As kur i shkoi në shtëpinë e prindërve në Elbasan dhe të gjithë kujtuan se do i kërkonte dorën, ndërsa ai vetëm fjeti gjumë atje pa e hapur fare muhabetin e shumëpritur. As kur një ditë të bukur i dërguan familjeve nga një telegram, ku njoftonin se ishin fejuar, një veprim-çudi i asaj kohe, e as kur bënë ceremoninë e dasmës me kushtin që të gjithë të ftuarit të mos ishin më bashkëshortët. Shumë varën buzët nga ky kusht, por beqarët u kënaqën pa masë. Mes tyre ishin edhe Dritëro dhe Sadija, dy miqtë e vjetër të çiftit Kadare që u njohën pikërisht në atë dasmë të kolegut dhe mikut të tyre. Çifti ishte nga të interesantët. Ajo një bionde e bukur rrezëllitëse, ai një shkrimtar race gjithnjë në rritje. Të dy të një ere që frynte në Shqipërinë e viteve ‘60. Pak erë Moske, pak erë Perëndimi dhe me shumicë erë dashurie. Të një dashurie të papërsëritshme. Me të bukurat dhe të papriturat e saj. Me tallazet dhe emocionet plot ndjenjë. Për të vërtetuar përherë edhe tashmë që Ismail Kadare ka kaluar të 70-at dhe ajo të 65-at, se dashuria me një shkrimtar të madh është një dashuri e madhe.
Dritero Agolli dhe Sadija
Nëse shumë njerëz kanë pasur një dashuri të madhe në jetë, shkrimtari i dashur i shqiptarëve ka pasur dy. Dashuria e tij e parë e madhe, quhej Nina. Ishte një ruse të cilën Dritëro Agolli e dashuroi pothuaj që në atë moment që e pa në shkallët e universitetit të San Petersburgut. Ajo ishte dy vjet më e vogël dhe studionte për anglisht. “Shiheshim shpesh dhe u bëmë miq”, tregon shkrimtari i njohur për revistën “Klan”, të datës 14 shtator 2003. Martesa e tyre pas mbarimit të studimeve ishte një ceremoni e thjeshtë në apartamentin e prindërve të saj, dhe pastaj ditët e para bashkëshortore do t’i nisnin në një konvikt të zakonshëm shkolle. Duheshin shumë edhe pse prindërit e Agollit nuk e pëlqenin këtë lidhje të tyren, pasi “nusja ishte e huaj”. Por gjashtë vitet e Ninës dhe djalit të tyre Arjanit ishin të lumtura, deri kur filloi shembja e marrëdhënieve shqiptaro-ruse, që plasariti deri në ndarje edhe martesat e shumta të asaj kohe mes shqiptarëve dhe ruseve. Dy vjet pas ikjes së Ninës në vitin 1963, ai martohet me Sadijen. Një vajzë e bukur dhe inteligjente me të cilën e prezantoi Naum Prifti, Helena dhe Ismail Kadare. Përveç dashurisë së madhe, ata i lidhi edhe një miqësi me të tilla përmasa. Dritëroi dhe Sadija, kanë dy fëmijë, Elonën dhe Artanin, madje janë bërë edhe gjyshër.
PETRO MARKO & Safo
Jo vetëm jeta e Petro Markos, por edhe historia e dashurisë së tij me Safon Çelon është e denjë për një vepër. Një histori e nisur në oborrin e Hotel Dajtit, kur shumë të rinj u vendosën në Tiranë pas luftës. Ai, një gazetar që punonte në gazetën “Bashkimi”, ndërsa ajo një bukuroshe e pasionuar pas pikturës. Intelektualit që kishte njohur që herët modën dhe shijet evropiane nuk kish si të mos i tërhiqte vëmendjen vajza simpatike e veshur me pantallona si vajzat e Grenobit kur shkonin për ski. Një vështrim që zgjati vetëm pak sekonda dhe karakteri i fortë i poetit që duroi luftën dhe burgjet fashiste është thyer nga bukuria. Më pas fati do të bënte që Safo të ishte kolege me Petron dhe dita e parë e punës do të ishte dhe dita jozyrtare e martesës së tyre. Vetëm një dialog i shkurtër ku ai e pyet nëse ajo është dashuruar dhe pas përgjigjes negative Petro Marko i thotë se “ti do të bëhesh gruaja ime”. Kështu lindi historia mes shkrimtarit dhe piktores Safo. Një Dashuri që do të kurorëzohej me dy fëmijë Jamarbërin dhe Arianitën. Një dashuri me shikim të parë që do ti rezistonte edhe furtunave të tjera që kaloi jeta e Petro Markos. Në vitet e burgu gjatë diktaturës kujtimi për Safon do të mbante gjallë, shkrimtarin. Kjo duket në letrat që Marko i dërgonte nga qelitë. Asnjë fjalë për vuajtjen, asnjëherë nuk përmendet fjala, torturë apo gardian. Të gjitha letrat janë një himn që Petro Marko i këndonte gruas së tij.

Sabri dhe Nermin Godo
Ai ishte 21 vjeç dhe kishte rënë kokë e këmbë në dashuri me një vajzë që sapo kishte mbaruar shkollën. Ishte viti 1950 dhe ata janë njohur rastësisht. Sabri Godo kishte vajtur të punonte në Durrës, dhe atje ishte fqinj me Nerminin. Një dashuri e bukur dhe e madhe, por që s’kuptohej nga prindërit. Ju është dashur të “arratisen” nga familjet e tyre që s’e pëlqenin këtë lidhje të tyren, se dy të rinjtë “ishin të kategorive të ndryshme shoqërore”. Kjo është e vështirë të kuptohet tani, por ka qenë shumë herë më e vështirë të jetohej në atë kohë. Përveç kësaj, Partia i kërkoi të zgjidhte: ose të hiqte dorë nga gruaja ose nga Partia. “Unë mbajta gruan dhe lashë Partinë”, tregon i urti Godo për “Tirana Observer”. Një dashuri e madhe, me ceremonira të vogla. Për shkak të familjeve, ata s’mundën të bënin kurrfarë ceremonie dasme, por dolën të jetonin bashkë me çfarë mundën. Dhe në fakt s’u doli keq. Miqtë e tyre, i cilësojnë si çift perfekt. Megjithëse Godo është një nga politikanët më të njohur e më të vlerësuar në vend, bashkëshortja e tij fisnike vazhdon t’i qëndrojë pranë, por në hije, larg prozhektorëve të medias e kamerave të shumta. Ata kanë dy vajza të cilat janë fryt i dashurisë së tyre dhe gëzimi i tyre i jetës. Por tashmë gëzimet janë shtuar. Sabriu dhe Nermini janë gjyshër të katër nipërve.
LASGUSH PORADECI-NAFIJA
Historia e tyre e dashurisë është po aq e bukur sa lirikat e tij. Poeti i dashurisë e njohu Nafijen, atëherë kur po shkruante gjithnjë e më pak, pas Luftës së Dytë Botërore, kur Shqipëria po zvogëlohej gjithnjë e më shumë nga izolimi e nga pamundësitë për të udhëtuar në botë. Njohja e tyre është bërë shumë vonë publike nga botimi që bënë vajzat e tyre, të letërkëmbimit të çiftit të viteve ’40. Kështu nga to, del që Nafija dhe Lasgushi për herë të parë takohen në shkollën e vizatimit, në Tiranë, në vitin 1937. Një grup poeteshash të shkollës “Nëna Mbretëreshë” vizitojnë një ekspozitë, aty ku Lasgushi jepte mësime vizatimi. Para këtij takimi ai kishte lexuar poezitë e Nafijes. Drejtori i shkollës i prezantoi. Ja çfarë do t’i shkruante së ëmës Llazari, zonjës Kostandina Gusho, për vajzën që do të bëhej gruaja e jetës: Nëna ime e dashur, duke dashur të martohem me një çupë pe shkolle që më ka hije, kërkoj lejen tënde. Është një lesh-verdhë e hollë, ashtu siç më pëlqen mua, por më shumë se këto më pëlqen mendja dhe shpirti i saj. Unë me çupën jam njohur përpara dy vjetëve kur ajo ishte nxënëse në klasën e tetë... U fejuan dhe në qershor të vitit 1939, vunë kurorë civile në Bashkinë e Durrësit. Lindja e dy vajzave e lumturuan çiftin. “Ime më e ka adhuruar tim atë”, tregon vajza e tyre. Bashkëshortja e poetit vdes në Pogradec, në 3 gusht 1983, pesë vjet para tij. Ai është zgjuar i tmerruar tek ka parë se e shoqja po jepte shpirt. Ishin të dy në një shtrat. Kur trupi u nda nga shpirti, ai, poeti i madh, nuk reshtte së puthuri këmbët e duart së të shoqes.
DHIMITER-MYNEVER SHUTERIQI
Ata nuk ndaheshin kurrë nga njëri-tjetri. Nëse do shikoje Dhimitrin, duhet të ktheje kokën përqark për të “gjetur” Myneverin. Tani që ai s’është më, ajo e ka gjetur një mënyrë që të jetojë sërish me të. Me kujtimet e tij, me librat dhe fjalët e lëna në ditar, fotografitë e vendosura në çdo cep të shtëpisë dhe me dashurinë që e ruan të freskët, ashtu si para 60 e ca viteve. Atëherë kur u njohën ishin të dy shumë të rinj, por po ashtu mbetën edhe shumë vite më pas. Ja çfarë shkruan shkrimtari i njohur për bashkëshorten e tij në ditarin që ka mbajtur më 21 qershor të vitit 2001. “Sot, Myneveri mbushi 77 vjeç. Dhe mua më dukesh po e re! Memoria, humori, gjallëria e saj, po njësoj. Është shëndoshur pak, po jo si njerëzit që trashen e rëndohen me moshën, përkundrazi, i vete. Kur vinte, në rini të saj, dita e lindjes të saj, 21 qershori, -dita e parë e Verës, kjo ditë, le të ishin pjekur qershitë e mushmollat e fiqtë shëngjinës, i sillte përsëri freskinë e saj të habitshme, veç e përtërin sot, nuk e plak...”. Dashuria e tyre bazohej në miqësinë e tyre të fortë dhe në sakrificë. “Kur isha shumë e re pata një sëmundje shumë të rëndë. Në atë kohë në Shqipëri nuk kishte ilaçe dhe gjendja ekonomike e vendit ishte shumë e rëndë. Për të më ndihmuar mua shiti të gjitha gjërat, madje edhe gjënë më të shtrenjtë që kishte: makinën e shkrimit, që e kishte marrë me vete nga Franca”, tregon Myneveri në një intervistë dhënë për gazetën “Tirana Observer”. Çifti Shuteriqi kanë tre fëmijë, dy vajza dhe një djalë.

Historitë e dashurisë së shkrimtarëve më të famshëm shqiptarë


Si e ka propozuar Ismaili Helenën, deri te Dritëroi me Sadijen

Nëse tradita do që dashuria t’i bëjë njerëzit më të bukur, në këtë rast janë ata që e bëjnë më të bukur dashurinë. Dashuritë e njerëzve të letrave s’mund të jenë kurrsesi më pak të bukura se veprat e tyre. Një dashuri shumë interesante është ajo mes Ismail dhe Helena Kadaresë. Ajo një vajzë e re, që adhuronte shkrimtarin e madh, e guxon t’i dërgojë edhe një letër atje në Moskë, që të lexonte një krijim të saj. Ndërsa ai, një djalë modern, me famë e i paparashikueshëm. A s’ishte i tillë Kadareja, kur i shkoi Helenës së bukur në konvikt në qytetin Studenti dhe nxori një brisk, e ashtu pa folur e papandehur i preu një pjesë të gërshetit, dhe veprimin-habi e shoqëroi me fjalët “e dua për kujtim”. Apo kur i shkoi në shtëpinë e prindërve në Elbasan dhe ndërsa të gjithë kujtuan se do t’i kërkonte dorën, ai ia këputi gjumit pa e hapur fare muhabetin e shumëpritur. Dasma e Ismail Kadaresë në vitin 1963 ishte edhe fillimi i një dashurie që do t’i çonte në martesë Dritëro dhe Sadije Agollin. Ajo ishte e ftuara nga ana e nuses, Helenës, ndërsa shkrimtari i madh, i ftuari i dhëndrit.
ISMAIL KADARE-HELENA
Dashuria me një shkrimtar të madh, duhet të jetë dashuri e madhe. Dhe Ismail Kadare me Helena Kadarenë, nuk e kanë prishur rregullin. As me faktin që kontakti i parë mes tyre nisi nga një letër që vajza adoleshente nga Elbasani ia dërgonte studentit në Moskë afro 50 vjet më parë, për t’i lexuar një tregim të saj në gazetën “Zëri i Rinisë”. As kur ai e takoi për herë të parë dhe ajo shtangu me të folurën snobe që Ismaili tregoi në sy të një kushëriri. As kur i shkoi në konvikt në Qytetin Studenti dhe nxori një brisk e ashtu pa folur e papandehur i preu një pjesë të gërshetit dhe veprimin-habi e shoqëroi më fjalët “e dua për kujtim”. As kur i shkoi në shtëpinë e prindërve në Elbasan dhe të gjithë kujtuan se do i kërkonte dorën, ndërsa ai vetëm fjeti gjumë atje pa e hapur fare muhabetin e shumëpritur. As kur një ditë të bukur i dërguan familjeve nga një telegram, ku njoftonin se ishin fejuar, një veprim-çudi i asaj kohe, e as kur bënë ceremoninë e dasmës me kushtin që të gjithë të ftuarit të mos ishin më bashkëshortët. Shumë varën buzët nga ky kusht, por beqarët u kënaqën pa masë. Mes tyre ishin edhe Dritëro dhe Sadija, dy miqtë e vjetër të çiftit Kadare që u njohën pikërisht në atë dasmë të kolegut dhe mikut të tyre. Çifti ishte nga të interesantët. Ajo një bionde e bukur rrezëllitëse, ai një shkrimtar race gjithnjë në rritje. Të dy të një ere që frynte në Shqipërinë e viteve ‘60. Pak erë Moske, pak erë Perëndimi dhe me shumicë erë dashurie. Të një dashurie të papërsëritshme. Me të bukurat dhe të papriturat e saj. Me tallazet dhe emocionet plot ndjenjë. Për të vërtetuar përherë edhe tashmë që Ismail Kadare ka kaluar të 70-at dhe ajo të 65-at, se dashuria me një shkrimtar të madh është një dashuri e madhe.
Dritero Agolli dhe Sadija
Nëse shumë njerëz kanë pasur një dashuri të madhe në jetë, shkrimtari i dashur i shqiptarëve ka pasur dy. Dashuria e tij e parë e madhe, quhej Nina. Ishte një ruse të cilën Dritëro Agolli e dashuroi pothuaj që në atë moment që e pa në shkallët e universitetit të San Petersburgut. Ajo ishte dy vjet më e vogël dhe studionte për anglisht. “Shiheshim shpesh dhe u bëmë miq”, tregon shkrimtari i njohur për revistën “Klan”, të datës 14 shtator 2003. Martesa e tyre pas mbarimit të studimeve ishte një ceremoni e thjeshtë në apartamentin e prindërve të saj, dhe pastaj ditët e para bashkëshortore do t’i nisnin në një konvikt të zakonshëm shkolle. Duheshin shumë edhe pse prindërit e Agollit nuk e pëlqenin këtë lidhje të tyren, pasi “nusja ishte e huaj”. Por gjashtë vitet e Ninës dhe djalit të tyre Arjanit ishin të lumtura, deri kur filloi shembja e marrëdhënieve shqiptaro-ruse, që plasariti deri në ndarje edhe martesat e shumta të asaj kohe mes shqiptarëve dhe ruseve. Dy vjet pas ikjes së Ninës në vitin 1963, ai martohet me Sadijen. Një vajzë e bukur dhe inteligjente me të cilën e prezantoi Naum Prifti, Helena dhe Ismail Kadare. Përveç dashurisë së madhe, ata i lidhi edhe një miqësi me të tilla përmasa. Dritëroi dhe Sadija, kanë dy fëmijë, Elonën dhe Artanin, madje janë bërë edhe gjyshër.
PETRO MARKO & Safo
Jo vetëm jeta e Petro Markos, por edhe historia e dashurisë së tij me Safon Çelon është e denjë për një vepër. Një histori e nisur në oborrin e Hotel Dajtit, kur shumë të rinj u vendosën në Tiranë pas luftës. Ai, një gazetar që punonte në gazetën “Bashkimi”, ndërsa ajo një bukuroshe e pasionuar pas pikturës. Intelektualit që kishte njohur që herët modën dhe shijet evropiane nuk kish si të mos i tërhiqte vëmendjen vajza simpatike e veshur me pantallona si vajzat e Grenobit kur shkonin për ski. Një vështrim që zgjati vetëm pak sekonda dhe karakteri i fortë i poetit që duroi luftën dhe burgjet fashiste është thyer nga bukuria. Më pas fati do të bënte që Safo të ishte kolege me Petron dhe dita e parë e punës do të ishte dhe dita jozyrtare e martesës së tyre. Vetëm një dialog i shkurtër ku ai e pyet nëse ajo është dashuruar dhe pas përgjigjes negative Petro Marko i thotë se “ti do të bëhesh gruaja ime”. Kështu lindi historia mes shkrimtarit dhe piktores Safo. Një Dashuri që do të kurorëzohej me dy fëmijë Jamarbërin dhe Arianitën. Një dashuri me shikim të parë që do ti rezistonte edhe furtunave të tjera që kaloi jeta e Petro Markos. Në vitet e burgu gjatë diktaturës kujtimi për Safon do të mbante gjallë, shkrimtarin. Kjo duket në letrat që Marko i dërgonte nga qelitë. Asnjë fjalë për vuajtjen, asnjëherë nuk përmendet fjala, torturë apo gardian. Të gjitha letrat janë një himn që Petro Marko i këndonte gruas së tij.

Sabri dhe Nermin Godo
Ai ishte 21 vjeç dhe kishte rënë kokë e këmbë në dashuri me një vajzë që sapo kishte mbaruar shkollën. Ishte viti 1950 dhe ata janë njohur rastësisht. Sabri Godo kishte vajtur të punonte në Durrës, dhe atje ishte fqinj me Nerminin. Një dashuri e bukur dhe e madhe, por që s’kuptohej nga prindërit. Ju është dashur të “arratisen” nga familjet e tyre që s’e pëlqenin këtë lidhje të tyren, se dy të rinjtë “ishin të kategorive të ndryshme shoqërore”. Kjo është e vështirë të kuptohet tani, por ka qenë shumë herë më e vështirë të jetohej në atë kohë. Përveç kësaj, Partia i kërkoi të zgjidhte: ose të hiqte dorë nga gruaja ose nga Partia. “Unë mbajta gruan dhe lashë Partinë”, tregon i urti Godo për “Tirana Observer”. Një dashuri e madhe, me ceremonira të vogla. Për shkak të familjeve, ata s’mundën të bënin kurrfarë ceremonie dasme, por dolën të jetonin bashkë me çfarë mundën. Dhe në fakt s’u doli keq. Miqtë e tyre, i cilësojnë si çift perfekt. Megjithëse Godo është një nga politikanët më të njohur e më të vlerësuar në vend, bashkëshortja e tij fisnike vazhdon t’i qëndrojë pranë, por në hije, larg prozhektorëve të medias e kamerave të shumta. Ata kanë dy vajza të cilat janë fryt i dashurisë së tyre dhe gëzimi i tyre i jetës. Por tashmë gëzimet janë shtuar. Sabriu dhe Nermini janë gjyshër të katër nipërve.
LASGUSH PORADECI-NAFIJA
Historia e tyre e dashurisë është po aq e bukur sa lirikat e tij. Poeti i dashurisë e njohu Nafijen, atëherë kur po shkruante gjithnjë e më pak, pas Luftës së Dytë Botërore, kur Shqipëria po zvogëlohej gjithnjë e më shumë nga izolimi e nga pamundësitë për të udhëtuar në botë. Njohja e tyre është bërë shumë vonë publike nga botimi që bënë vajzat e tyre, të letërkëmbimit të çiftit të viteve ’40. Kështu nga to, del që Nafija dhe Lasgushi për herë të parë takohen në shkollën e vizatimit, në Tiranë, në vitin 1937. Një grup poeteshash të shkollës “Nëna Mbretëreshë” vizitojnë një ekspozitë, aty ku Lasgushi jepte mësime vizatimi. Para këtij takimi ai kishte lexuar poezitë e Nafijes. Drejtori i shkollës i prezantoi. Ja çfarë do t’i shkruante së ëmës Llazari, zonjës Kostandina Gusho, për vajzën që do të bëhej gruaja e jetës: Nëna ime e dashur, duke dashur të martohem me një çupë pe shkolle që më ka hije, kërkoj lejen tënde. Është një lesh-verdhë e hollë, ashtu siç më pëlqen mua, por më shumë se këto më pëlqen mendja dhe shpirti i saj. Unë me çupën jam njohur përpara dy vjetëve kur ajo ishte nxënëse në klasën e tetë... U fejuan dhe në qershor të vitit 1939, vunë kurorë civile në Bashkinë e Durrësit. Lindja e dy vajzave e lumturuan çiftin. “Ime më e ka adhuruar tim atë”, tregon vajza e tyre. Bashkëshortja e poetit vdes në Pogradec, në 3 gusht 1983, pesë vjet para tij. Ai është zgjuar i tmerruar tek ka parë se e shoqja po jepte shpirt. Ishin të dy në një shtrat. Kur trupi u nda nga shpirti, ai, poeti i madh, nuk reshtte së puthuri këmbët e duart së të shoqes.
DHIMITER-MYNEVER SHUTERIQI
Ata nuk ndaheshin kurrë nga njëri-tjetri. Nëse do shikoje Dhimitrin, duhet të ktheje kokën përqark për të “gjetur” Myneverin. Tani që ai s’është më, ajo e ka gjetur një mënyrë që të jetojë sërish me të. Me kujtimet e tij, me librat dhe fjalët e lëna në ditar, fotografitë e vendosura në çdo cep të shtëpisë dhe me dashurinë që e ruan të freskët, ashtu si para 60 e ca viteve. Atëherë kur u njohën ishin të dy shumë të rinj, por po ashtu mbetën edhe shumë vite më pas. Ja çfarë shkruan shkrimtari i njohur për bashkëshorten e tij në ditarin që ka mbajtur më 21 qershor të vitit 2001. “Sot, Myneveri mbushi 77 vjeç. Dhe mua më dukesh po e re! Memoria, humori, gjallëria e saj, po njësoj. Është shëndoshur pak, po jo si njerëzit që trashen e rëndohen me moshën, përkundrazi, i vete. Kur vinte, në rini të saj, dita e lindjes të saj, 21 qershori, -dita e parë e Verës, kjo ditë, le të ishin pjekur qershitë e mushmollat e fiqtë shëngjinës, i sillte përsëri freskinë e saj të habitshme, veç e përtërin sot, nuk e plak...”. Dashuria e tyre bazohej në miqësinë e tyre të fortë dhe në sakrificë. “Kur isha shumë e re pata një sëmundje shumë të rëndë. Në atë kohë në Shqipëri nuk kishte ilaçe dhe gjendja ekonomike e vendit ishte shumë e rëndë. Për të më ndihmuar mua shiti të gjitha gjërat, madje edhe gjënë më të shtrenjtë që kishte: makinën e shkrimit, që e kishte marrë me vete nga Franca”, tregon Myneveri në një intervistë dhënë për gazetën “Tirana Observer”. Çifti Shuteriqi kanë tre fëmijë, dy vajza dhe një djalë.

“Atdheu është atdhe, bile edhe atëherë, kur të vret” ( Letra-Testament e shkrimtarit Mitrush Kuteli, drejtuar gruas dhe fëmijëve të vet)


“Fëmijët i porosit ta duan vendin dhe gjuhën tonë, gjer në vuajtje”


Letra-Testament e shkrimtarit Mitrush Kuteli, drejtuar gruas dhe fëmijëve të vet
Kjo është Letra-Testament, që shkrimtari Mitrush Kuteli, u drejtoi gruas dhe fëmijëve të tij, para se të ndahej nga jeta, në kushtet e njohura kur nuk i lejohej dalja në dritë, botimi i veprave të tij, dhe, sigurisht, për pasojë, edhe të vuajtjeve të thella shpirtërore.
Një nga themeluesit e prozës moderne shqiptare, autor i dhjetëra novelave, (apo rrëfenjave, siç i quante), romaneve, poeti, studiuesi, përkthyesi i shkëlqyer, ekonomisti i talentuar dhe atdhetari i madh, u dënua me burg pas një gjyqi farsë, duke u akuzuar, madje, edhe si propagandist i Luftës së Tretë Botërore (!)…
Gjimnazistet e Shkollës së Gjuhëve të Huaja, Fiona Kopali dhe Klaudia Hasanllari, ia kërkuan Letrën-Testament familjes së shkrimtarit.
Po e botojmë këtë Letër–Testament, me disa pak shkurtime të pjesëve thjesht familjare.

E dashur Efterpi,
Këtë letër, që është ndoshta e fundit, desha të ta shkruaj me dorë, po nuk mund. Sot nuk e kam dorën të sigurt, më dridhet. Ti s’je këtu. Ke shkuar me Pandin në Rrushkull për të parë Poliksenin dhe Atalantën. Të nxita më shumë unë. Nga brenga, nga malli. Jam vetëm në shtëpi. Doruntina ka shkuar të lozë me vajzat e Bajramit.
Mendjen e kam të turbullt nga pagjumësia, nga ëndrrat e këqija. Sikur më ndiqnin gjermanët, që të më varnin. Iknja me vrap, hynja në gropa e puse, dilnja prapë. Ata më ndiqnin. Ment më kapnin. Iknja përsëri. Në një çast u gjende edhe ti pranë meje. Dhe iknim. Pastaj u ndamë. Fundja u gjenda i ndjekur nga njerëzit tanë. Prapë gropa, puse, gremina. Sikur isha në Berat, nën Kala. Në një sterrë të Kalasë, pranë Kishës. Më tej në Fier. Kisha shpëtuar nga ndjekjet dhe kërkonja ndonjë shtëpi për t’u fshehur. Isha i zbathur, i zhveshur. Dikush më thirri: “Qëndro, Dhimitri! Të zumë”. Më rrethuan, më zunë dhe po më shpinin të më vrisnin. Unë qeshnja. Kisha qejf të më vrisnin... Dhe ja, u gjenda në burg. Shumë njerëz. Midis tyre Sofo Çomorra, që ka vdekur. Më shikonte me dhembje. “Si u bë kështu, o Pasko? Ç’ke bërë?” –“S’di”. –“Shiko këtu”. Dhe më dha ca shkresa të shkruara bukur: një akt akuzë dhe ca lidhje të tjera. Më quanin bejtexhi. Më thoshin se kisha bërë një vjershë për glyrën me rima italiane. Pashë Andrean. I ardhi keq. U vendos të më vrasin. Prapë u gëzova. –“Fundja, do vdes, thashë. Do të shpëtoj. Do çlodhem. Jeta ime ka qenë shumë e turbullt, e ngatërruar, e mirë dhe e keqe. Sa mirë që mbaroi”. Kur u ngrita, ti po bëheshe gati për në Rrushkull. Kokën e kisha dhe e kam të rëndë. Ti shkove më 7 e gjysmë. Pas 5 minutash ardhi Ilua i Sterjos e më solli lajmin: vdiq Thanas Cikuli... Sipas mendjes sime, shpëtoi. E kam zili. Vdekja është prehje e madhe, shkëputje nga dhembjet. Vërtet, edhe nga gazet, por në një kohë, kur njeriu është shumë i sëmurë, i mërzitur, vdekja është shpëtim: nga dhembjet fizike e shpirtërore. Që të dyja janë të rënda. Ti e di sa dhembje të tilla kam pasur kohët e fundit. Njëra, që ti ma di, është se si pasojë e tyre nuk jam i zoti të punoj, të krijoj, të paguaj bukën që më jep shteti për vete e për fëmijët. Unë s’kam qenë e s’dua të jem kurrë parazit. Po ç‘të bëj, grua? S’mund. Kokën e kam të turbullt.....
Letrën ta nisa për tjetër gjë: të të përsëris porositë e mija të fundit. Më fal se të mërzit. Unë t’i kam thënë kaq herë. Të kam helmuar jetën, sepse edhe mua ma kanë helmuar të tjerët. Dhe s’kam qenë i zoti ta mbaj helmin për vete, siç më takon. Ky qoftë i fundit që po të sjell.
Ne u bashkuam, rrojtmë e bëmë fëmijë në vjete stuhie: burg, urbanizëm, hotel. Po atëherë kisha shëndet dhe i kapërceva të gjitha. Tani, ti e di... I di ditët e netët ë mija. Sëmundjet dhe brengat më brehnë, më hëngrën. Unë e shoh tani vdekjen si një lirim nga dhembjet. Nuk e dua,po nuk e largoj dot. E shoh se afrohet, më çik. Më vjen keq se do t’i lë fëmijët të vegjël, pa krah, mbase në vobektësi të madhe, në pamundësi për t’ua arritur synimeve. Pensioni im nuk do të mjaftojë. S’kam “vjete shërbimi”. Domosdo, 22 vjet jashtë. Edhe atje kam punuar sa jam shuar,po këta vjetë pune nuk peshojnë për efekt pensioni. Fati im i keq, fati i tyre i keq. Ndofta,pas vdekjes, kur të pushojnë pasionet dhe urrejtjet, shteti ynë mund t’ju ndihmojë për hir të punës sime të kaluar; në gazetari dhe letërsi, që në moshë të njomë, dhe sidomos në fushën ekonomike. Një pjesë e shkrimeve të mija-shqip dhe rumanisht- janë aty, në Bibliotekën Kombëtare. Disa njerëz i dinë përpjekjet e mija kundër kapitalit italian, kundër grabitjeve gjermane. Kam punuar pa interes vetiak. Nuk kam ndjekur kurrë pasurimin tim, sepse ky pasurim mund të bëhej vetëm me dy mjete: me vjedhje (ka njëmijë e një mënyra vjedhjeje dhe unë s’kam përdorur asnjërën) dhe me tradhëti, duke u shërbyer të huajve për të grabitur vendin dhe duke marrë për këtë shërbim. Zgjodha rrugën e kundërt: luftën kundër atyre që donin të grabisnin, atyre që grabisnin. Nuk i ndala dot të tëra, jo se s’desha, jo se kisha interes,po se s’munda. Kaq munda,kaq bëra. Kundër grabitjeve italiane, kundër grabitjeve gjermane, kundër grabitjeve jugosllave. Nuk zgjodha kurrë udhën e rehatit vetjak, udhën e “urtë e butë e lugën plot”. Kam punuar shumë, kam dashur shumë, kam gabuar shumë. Tani jeta shkoi e nuk kthehet dot,nuk ndreqet dot. Të kam treguar se gjermanët do të më varnin përpara bashkisë,kur muarën vesh se kisha sabotuar nxjerrjen e monedhës së re që donin të bënin. Më shpëtoi fati. Nuk do të skuqem kurrë nga turpi as me veprimin tim në ditët e para të çlirimit. Punova si i marrë. Luftova kundër grabitjeve jugosllave. Aq më fort nuk mund të skuqem nga turpi as me veprimtarinë time praktike-në fushën ekonomike-në Rumani. Edhe atje kundër gjermanëve. Unë kam pasur gjithnjë, si bir i një populli të vogël, një urrejtje të madhe kundër idesë së zezë “popuj mbi popuj” ose “të mëdhenj mbi të vegjël”, por “popuj përkrah popujsh”. Ky parim ka ushqyer në mënyrë të vetëdijshme dhe të pavetëdijshme, automatikisht,veprimtarinë time. Kam qenë kundër rusëve, sepse ata mbajnë nënvete dhe shkombëtarizojnë popuj të tjerë, kundër gjermanëve sepse kanë shfrytëzuar dhe zhdukur popuj të tjerë, kundër anglezëve për të njëjtën arsye. Biri i një populli të vogël nuk mund të bënte ndryshe. Në Rumani kam luftuar,aq sa mund të luftojë një njeri i vogël, kundër shfrytëzimit të kapitalit vendas dhe të huaj. Këtë qëndrim kam pasur edhe kur isha drejtor banke. Një nga pasojat e para ka qenë një “skedë e zezë” në aparatin gjerman të Vjenës, më 1940-41. Për këtë “skedë të zezë” ardhi e më foli dikush në bankë: “Ç’po bën kështu? Nuk e di ç‘të pret? Pse kundërshton që vendin e kapitalit çifut ta zerë kapitali mik gjerman?” Unë di një gjë: kapitali s’mund të jetë kurrë mik, po vetëm kapital. Ay ushqehet me fitime, mbahet me fitime, rron për fitime. Dhe fitimet s’kanë kurrë të mbaruar. Njëja kërkon të bëhet dy, dyja katër, katra tetë, mija dhjetë mijë, milioni qindmilion e kështu me radhë. Në dëm të njerëzve, të popujve. Si ish drejtor tri bankash (gjithnjë i varfër) di se fitimi i vjetër nuk ngopet me fitim të ri, siç nuk ngopet deti me ujë.
Do të më njohë dhe do të më kuptojë dikush, të paktën pas vdekjes? Nuk e di. Desha të më kuptonte dhe njihte jo për nder e lavdi, po që fëmijët e mij-të cilëve u lë trashëgim punën dhe ëndrrat e mija- të mos vuajnë për bukë sa janë të vegjël, të ndjekin studimet dhe të gjejnë udhën e tyre në jetë.
Jam i sigurt se po të vlerësohej në këtë drejtim puna dhe përpjekjet e mija në të kaluarën, fëmijët nuk do të vuanin.
Nisa të shkruaj një letër të shkurtër lamtumire, dhe u nxeva-ndonëse më buçasin veshët e më dhemb koka prapa- dhe shiko se ku arrita.
Dëgjo!
Shenjat nuk i kam të mira. Tensioni ngrihet e ulet, zemra ngec. Nisem për në zyrë a për shëtitje dhe më priten këmbët, më mbahet fryma. Ndalem e helmohem me ilaçe. Netët i kam skëterrë, siç e di vetë. Këto të gjitha thonë se nuk e kam të gjatë. Pra, mos u hidhëro se po të porosit edhe një herë.
1.Kur të vdes mos bëni lajmërime nga ato që ngjiten nëpër muret.
Vdekja është një ngjarje që i takon atij që vdes dhe shtëpisë së tij. Pse ta dijë bota? S’dua!
Nuk do të lajmëroni para varrimit, asnjeri, me përjashtim të pesë a gjashtë njerëzve më të afërm për të bërë formalitetet e varrimit dhe varrimin. Kaq.
S’kam qejf të mërzit njeri. Sikush ka hallet e veta.
2. Dikur kisha dashur të varrosesha në Pogradec, pranë babajt e nënës ose lart në gështenjat, në Shën e Djelë. Tani e kam ndryshuar mendjen. Varrimi është një ngatërresë. Varrosmëni këtu, në Tiranë. Gjith Shqipëri është! Nuk dua asnjë shkrim mbi varr. Vetëm një kryq, si babaj, gjyshi, stërgjyshi.
3..........................
4. Fëmijët i porosit ta duan vendin dhe gjuhën tonë gjer në vuajtje.
Të mos u shqasë zemra kundër Shqipërisë as kur do të vuajnë pa faj. Atdheu është atdhe, bile edhe atëherë kur të vret. Këtu kanë lindur, këtu të rrojnë me mish e shpirt, qoftë edhe me dhembje. Atalanta dhe Pandeliu kanë prirje për letërsi. Le të mbarojnë studimet në ndonjë degë praktike-ajo fizikë, ay mjekësi ose ndonjë fakultet tjetër, fjala vjen, për arësimtar, dhe le të merren edhe me letërsi. Por jo si profesion kryesor. Profesionizmi në letërsi, në vendin tonë, është, hë për hë, një rrugë vuajtjesh, buka e tij është e hidhur. E hidhur, them, për atë që s’di marifete dhe hipokrizira. Terreni i letërsisë është një tokë tek gëlojnë gjarpërinjtë. Të vrasin shokët, se u bën hije. Dhe kur nuk u bën hije do të thotë se nuk je i zoti për letërsi. Dorëshkrimet ua lë atyre të dyve, sidomos Pandeliut. Të mos i prekë askush! Ay do të rritet,do të lexojë shënimet e parealizuara, do t’i përpunojë. Për këtë duhet të grumbullojë më parë shumë kulturë. Talenti, prirja nuk vlejnë asgjë pa punë, pa kulturë.
Askush të mos i prekë dorëshkrimet para se të më rritet djali! I vini në arkë, i mbyllni!
Polikseni dhe Atalantë! Pandeli dhe Doruntinë! Të doni njeri-tjetrin, të ndihmoni njeri-tjetrin, të duroni njeri-tjetrin! Mos i vini re vogëlsirat, mos u grindni për vogëlsira, për asgjë. Hidhni tutje inatin, se ay është burim i shumë të këqijave. Përpiqi të mos ju rritet mendja. Inati dhe mendjemadhësia na kanë bërë dëme të mëdha. Na prishnë. Zemra juaj të mos njohë urrejtjen, grindjen, mërinë. Urtësi,butësi, zemërgjerësi! Hapni sytë për çdo hap që bëni në jetë. Jeta mund të prishet nga një hap i gabuar, vetëm nga një hap. Pastaj vinë greminat. Kur t’ju vijë koha, martohuni. Të dëgjoni zërin e zemrës, po edhe të arsyes. Shpesh, zemra të shpie në udhë të gabuar, në qoftë se nuk e drejton arsyeja. Mos i kërkoni shumë jetës, sepse jeta është koprace në mirësi. Mos ëndërroni ato që nuk realizohen dot. Mos u matni me hijen e mëngjesit, me mendjemadhësinë. Do t’i kërkoni jetës aq sa mund t’ju japë.
Ta doni dhe ta nderoni mamanë, se ka qenë trime në jetë, ka vojtur shumë. Të dy kemi vojtur. Embëlsojani pak pleqërinë pas kaq tufanesh. Ajo ka grumbulluar shumë përvojë nga jeta e hidhur dhe kjo përvojë mund të jetë e dobishme për ju, që të mos vuani.
Doruntina është më e vogla. Ajo ka nevojë për mjaft vjet ndihme dhe drejtimi. Mos i kurseni ndihmën tuaj, që të mund të prehem i qetë në dhe.
Mos më qani! Mbahuni! Unë e rrojta jetën, mbarova qerthullin tim. Nuk dua t’ju shohin të tjerët kur qani. Më dëgjoni? Lotët janë të kotë. Kush vdes nuk ngjallet. Unë as që dua të ngjallem, as që dua ta filloj jetën përsëri. Mjaft! Këtë porosi mos e shkelni.
Efterpi, më fal për këtë mërzitje të fundit! Mbahu dhe jepu zemër fëmijëve. Bëj siç të porosita. Mos ndrysho asgjë. Nuk dua njerëz në varrimin tim. Më të shumtit vinë për sehir, për formë. Unë i kam urryer ngahera varrimet e bujshme, me kallaballëk. Edhe disa fjalë: kuptohet se nuk do të lajmërosh as njerëzit e tu, këtu ose në Korçë, me përjashtim të Foqit dhe Nestit.
Të përqafoj, të lutem të më falësh dhe lamtumirë!
Yti
Dhimitraq

“Atdheu është atdhe, bile edhe atëherë, kur të vret” ( Letra-Testament e shkrimtarit Mitrush Kuteli, drejtuar gruas dhe fëmijëve të vet)


“Fëmijët i porosit ta duan vendin dhe gjuhën tonë, gjer në vuajtje”


Letra-Testament e shkrimtarit Mitrush Kuteli, drejtuar gruas dhe fëmijëve të vet
Kjo është Letra-Testament, që shkrimtari Mitrush Kuteli, u drejtoi gruas dhe fëmijëve të tij, para se të ndahej nga jeta, në kushtet e njohura kur nuk i lejohej dalja në dritë, botimi i veprave të tij, dhe, sigurisht, për pasojë, edhe të vuajtjeve të thella shpirtërore.
Një nga themeluesit e prozës moderne shqiptare, autor i dhjetëra novelave, (apo rrëfenjave, siç i quante), romaneve, poeti, studiuesi, përkthyesi i shkëlqyer, ekonomisti i talentuar dhe atdhetari i madh, u dënua me burg pas një gjyqi farsë, duke u akuzuar, madje, edhe si propagandist i Luftës së Tretë Botërore (!)…
Gjimnazistet e Shkollës së Gjuhëve të Huaja, Fiona Kopali dhe Klaudia Hasanllari, ia kërkuan Letrën-Testament familjes së shkrimtarit.
Po e botojmë këtë Letër–Testament, me disa pak shkurtime të pjesëve thjesht familjare.

E dashur Efterpi,
Këtë letër, që është ndoshta e fundit, desha të ta shkruaj me dorë, po nuk mund. Sot nuk e kam dorën të sigurt, më dridhet. Ti s’je këtu. Ke shkuar me Pandin në Rrushkull për të parë Poliksenin dhe Atalantën. Të nxita më shumë unë. Nga brenga, nga malli. Jam vetëm në shtëpi. Doruntina ka shkuar të lozë me vajzat e Bajramit.
Mendjen e kam të turbullt nga pagjumësia, nga ëndrrat e këqija. Sikur më ndiqnin gjermanët, që të më varnin. Iknja me vrap, hynja në gropa e puse, dilnja prapë. Ata më ndiqnin. Ment më kapnin. Iknja përsëri. Në një çast u gjende edhe ti pranë meje. Dhe iknim. Pastaj u ndamë. Fundja u gjenda i ndjekur nga njerëzit tanë. Prapë gropa, puse, gremina. Sikur isha në Berat, nën Kala. Në një sterrë të Kalasë, pranë Kishës. Më tej në Fier. Kisha shpëtuar nga ndjekjet dhe kërkonja ndonjë shtëpi për t’u fshehur. Isha i zbathur, i zhveshur. Dikush më thirri: “Qëndro, Dhimitri! Të zumë”. Më rrethuan, më zunë dhe po më shpinin të më vrisnin. Unë qeshnja. Kisha qejf të më vrisnin... Dhe ja, u gjenda në burg. Shumë njerëz. Midis tyre Sofo Çomorra, që ka vdekur. Më shikonte me dhembje. “Si u bë kështu, o Pasko? Ç’ke bërë?” –“S’di”. –“Shiko këtu”. Dhe më dha ca shkresa të shkruara bukur: një akt akuzë dhe ca lidhje të tjera. Më quanin bejtexhi. Më thoshin se kisha bërë një vjershë për glyrën me rima italiane. Pashë Andrean. I ardhi keq. U vendos të më vrasin. Prapë u gëzova. –“Fundja, do vdes, thashë. Do të shpëtoj. Do çlodhem. Jeta ime ka qenë shumë e turbullt, e ngatërruar, e mirë dhe e keqe. Sa mirë që mbaroi”. Kur u ngrita, ti po bëheshe gati për në Rrushkull. Kokën e kisha dhe e kam të rëndë. Ti shkove më 7 e gjysmë. Pas 5 minutash ardhi Ilua i Sterjos e më solli lajmin: vdiq Thanas Cikuli... Sipas mendjes sime, shpëtoi. E kam zili. Vdekja është prehje e madhe, shkëputje nga dhembjet. Vërtet, edhe nga gazet, por në një kohë, kur njeriu është shumë i sëmurë, i mërzitur, vdekja është shpëtim: nga dhembjet fizike e shpirtërore. Që të dyja janë të rënda. Ti e di sa dhembje të tilla kam pasur kohët e fundit. Njëra, që ti ma di, është se si pasojë e tyre nuk jam i zoti të punoj, të krijoj, të paguaj bukën që më jep shteti për vete e për fëmijët. Unë s’kam qenë e s’dua të jem kurrë parazit. Po ç‘të bëj, grua? S’mund. Kokën e kam të turbullt.....
Letrën ta nisa për tjetër gjë: të të përsëris porositë e mija të fundit. Më fal se të mërzit. Unë t’i kam thënë kaq herë. Të kam helmuar jetën, sepse edhe mua ma kanë helmuar të tjerët. Dhe s’kam qenë i zoti ta mbaj helmin për vete, siç më takon. Ky qoftë i fundit që po të sjell.
Ne u bashkuam, rrojtmë e bëmë fëmijë në vjete stuhie: burg, urbanizëm, hotel. Po atëherë kisha shëndet dhe i kapërceva të gjitha. Tani, ti e di... I di ditët e netët ë mija. Sëmundjet dhe brengat më brehnë, më hëngrën. Unë e shoh tani vdekjen si një lirim nga dhembjet. Nuk e dua,po nuk e largoj dot. E shoh se afrohet, më çik. Më vjen keq se do t’i lë fëmijët të vegjël, pa krah, mbase në vobektësi të madhe, në pamundësi për t’ua arritur synimeve. Pensioni im nuk do të mjaftojë. S’kam “vjete shërbimi”. Domosdo, 22 vjet jashtë. Edhe atje kam punuar sa jam shuar,po këta vjetë pune nuk peshojnë për efekt pensioni. Fati im i keq, fati i tyre i keq. Ndofta,pas vdekjes, kur të pushojnë pasionet dhe urrejtjet, shteti ynë mund t’ju ndihmojë për hir të punës sime të kaluar; në gazetari dhe letërsi, që në moshë të njomë, dhe sidomos në fushën ekonomike. Një pjesë e shkrimeve të mija-shqip dhe rumanisht- janë aty, në Bibliotekën Kombëtare. Disa njerëz i dinë përpjekjet e mija kundër kapitalit italian, kundër grabitjeve gjermane. Kam punuar pa interes vetiak. Nuk kam ndjekur kurrë pasurimin tim, sepse ky pasurim mund të bëhej vetëm me dy mjete: me vjedhje (ka njëmijë e një mënyra vjedhjeje dhe unë s’kam përdorur asnjërën) dhe me tradhëti, duke u shërbyer të huajve për të grabitur vendin dhe duke marrë për këtë shërbim. Zgjodha rrugën e kundërt: luftën kundër atyre që donin të grabisnin, atyre që grabisnin. Nuk i ndala dot të tëra, jo se s’desha, jo se kisha interes,po se s’munda. Kaq munda,kaq bëra. Kundër grabitjeve italiane, kundër grabitjeve gjermane, kundër grabitjeve jugosllave. Nuk zgjodha kurrë udhën e rehatit vetjak, udhën e “urtë e butë e lugën plot”. Kam punuar shumë, kam dashur shumë, kam gabuar shumë. Tani jeta shkoi e nuk kthehet dot,nuk ndreqet dot. Të kam treguar se gjermanët do të më varnin përpara bashkisë,kur muarën vesh se kisha sabotuar nxjerrjen e monedhës së re që donin të bënin. Më shpëtoi fati. Nuk do të skuqem kurrë nga turpi as me veprimin tim në ditët e para të çlirimit. Punova si i marrë. Luftova kundër grabitjeve jugosllave. Aq më fort nuk mund të skuqem nga turpi as me veprimtarinë time praktike-në fushën ekonomike-në Rumani. Edhe atje kundër gjermanëve. Unë kam pasur gjithnjë, si bir i një populli të vogël, një urrejtje të madhe kundër idesë së zezë “popuj mbi popuj” ose “të mëdhenj mbi të vegjël”, por “popuj përkrah popujsh”. Ky parim ka ushqyer në mënyrë të vetëdijshme dhe të pavetëdijshme, automatikisht,veprimtarinë time. Kam qenë kundër rusëve, sepse ata mbajnë nënvete dhe shkombëtarizojnë popuj të tjerë, kundër gjermanëve sepse kanë shfrytëzuar dhe zhdukur popuj të tjerë, kundër anglezëve për të njëjtën arsye. Biri i një populli të vogël nuk mund të bënte ndryshe. Në Rumani kam luftuar,aq sa mund të luftojë një njeri i vogël, kundër shfrytëzimit të kapitalit vendas dhe të huaj. Këtë qëndrim kam pasur edhe kur isha drejtor banke. Një nga pasojat e para ka qenë një “skedë e zezë” në aparatin gjerman të Vjenës, më 1940-41. Për këtë “skedë të zezë” ardhi e më foli dikush në bankë: “Ç’po bën kështu? Nuk e di ç‘të pret? Pse kundërshton që vendin e kapitalit çifut ta zerë kapitali mik gjerman?” Unë di një gjë: kapitali s’mund të jetë kurrë mik, po vetëm kapital. Ay ushqehet me fitime, mbahet me fitime, rron për fitime. Dhe fitimet s’kanë kurrë të mbaruar. Njëja kërkon të bëhet dy, dyja katër, katra tetë, mija dhjetë mijë, milioni qindmilion e kështu me radhë. Në dëm të njerëzve, të popujve. Si ish drejtor tri bankash (gjithnjë i varfër) di se fitimi i vjetër nuk ngopet me fitim të ri, siç nuk ngopet deti me ujë.
Do të më njohë dhe do të më kuptojë dikush, të paktën pas vdekjes? Nuk e di. Desha të më kuptonte dhe njihte jo për nder e lavdi, po që fëmijët e mij-të cilëve u lë trashëgim punën dhe ëndrrat e mija- të mos vuajnë për bukë sa janë të vegjël, të ndjekin studimet dhe të gjejnë udhën e tyre në jetë.
Jam i sigurt se po të vlerësohej në këtë drejtim puna dhe përpjekjet e mija në të kaluarën, fëmijët nuk do të vuanin.
Nisa të shkruaj një letër të shkurtër lamtumire, dhe u nxeva-ndonëse më buçasin veshët e më dhemb koka prapa- dhe shiko se ku arrita.
Dëgjo!
Shenjat nuk i kam të mira. Tensioni ngrihet e ulet, zemra ngec. Nisem për në zyrë a për shëtitje dhe më priten këmbët, më mbahet fryma. Ndalem e helmohem me ilaçe. Netët i kam skëterrë, siç e di vetë. Këto të gjitha thonë se nuk e kam të gjatë. Pra, mos u hidhëro se po të porosit edhe një herë.
1.Kur të vdes mos bëni lajmërime nga ato që ngjiten nëpër muret.
Vdekja është një ngjarje që i takon atij që vdes dhe shtëpisë së tij. Pse ta dijë bota? S’dua!
Nuk do të lajmëroni para varrimit, asnjeri, me përjashtim të pesë a gjashtë njerëzve më të afërm për të bërë formalitetet e varrimit dhe varrimin. Kaq.
S’kam qejf të mërzit njeri. Sikush ka hallet e veta.
2. Dikur kisha dashur të varrosesha në Pogradec, pranë babajt e nënës ose lart në gështenjat, në Shën e Djelë. Tani e kam ndryshuar mendjen. Varrimi është një ngatërresë. Varrosmëni këtu, në Tiranë. Gjith Shqipëri është! Nuk dua asnjë shkrim mbi varr. Vetëm një kryq, si babaj, gjyshi, stërgjyshi.
3..........................
4. Fëmijët i porosit ta duan vendin dhe gjuhën tonë gjer në vuajtje.
Të mos u shqasë zemra kundër Shqipërisë as kur do të vuajnë pa faj. Atdheu është atdhe, bile edhe atëherë kur të vret. Këtu kanë lindur, këtu të rrojnë me mish e shpirt, qoftë edhe me dhembje. Atalanta dhe Pandeliu kanë prirje për letërsi. Le të mbarojnë studimet në ndonjë degë praktike-ajo fizikë, ay mjekësi ose ndonjë fakultet tjetër, fjala vjen, për arësimtar, dhe le të merren edhe me letërsi. Por jo si profesion kryesor. Profesionizmi në letërsi, në vendin tonë, është, hë për hë, një rrugë vuajtjesh, buka e tij është e hidhur. E hidhur, them, për atë që s’di marifete dhe hipokrizira. Terreni i letërsisë është një tokë tek gëlojnë gjarpërinjtë. Të vrasin shokët, se u bën hije. Dhe kur nuk u bën hije do të thotë se nuk je i zoti për letërsi. Dorëshkrimet ua lë atyre të dyve, sidomos Pandeliut. Të mos i prekë askush! Ay do të rritet,do të lexojë shënimet e parealizuara, do t’i përpunojë. Për këtë duhet të grumbullojë më parë shumë kulturë. Talenti, prirja nuk vlejnë asgjë pa punë, pa kulturë.
Askush të mos i prekë dorëshkrimet para se të më rritet djali! I vini në arkë, i mbyllni!
Polikseni dhe Atalantë! Pandeli dhe Doruntinë! Të doni njeri-tjetrin, të ndihmoni njeri-tjetrin, të duroni njeri-tjetrin! Mos i vini re vogëlsirat, mos u grindni për vogëlsira, për asgjë. Hidhni tutje inatin, se ay është burim i shumë të këqijave. Përpiqi të mos ju rritet mendja. Inati dhe mendjemadhësia na kanë bërë dëme të mëdha. Na prishnë. Zemra juaj të mos njohë urrejtjen, grindjen, mërinë. Urtësi,butësi, zemërgjerësi! Hapni sytë për çdo hap që bëni në jetë. Jeta mund të prishet nga një hap i gabuar, vetëm nga një hap. Pastaj vinë greminat. Kur t’ju vijë koha, martohuni. Të dëgjoni zërin e zemrës, po edhe të arsyes. Shpesh, zemra të shpie në udhë të gabuar, në qoftë se nuk e drejton arsyeja. Mos i kërkoni shumë jetës, sepse jeta është koprace në mirësi. Mos ëndërroni ato që nuk realizohen dot. Mos u matni me hijen e mëngjesit, me mendjemadhësinë. Do t’i kërkoni jetës aq sa mund t’ju japë.
Ta doni dhe ta nderoni mamanë, se ka qenë trime në jetë, ka vojtur shumë. Të dy kemi vojtur. Embëlsojani pak pleqërinë pas kaq tufanesh. Ajo ka grumbulluar shumë përvojë nga jeta e hidhur dhe kjo përvojë mund të jetë e dobishme për ju, që të mos vuani.
Doruntina është më e vogla. Ajo ka nevojë për mjaft vjet ndihme dhe drejtimi. Mos i kurseni ndihmën tuaj, që të mund të prehem i qetë në dhe.
Mos më qani! Mbahuni! Unë e rrojta jetën, mbarova qerthullin tim. Nuk dua t’ju shohin të tjerët kur qani. Më dëgjoni? Lotët janë të kotë. Kush vdes nuk ngjallet. Unë as që dua të ngjallem, as që dua ta filloj jetën përsëri. Mjaft! Këtë porosi mos e shkelni.
Efterpi, më fal për këtë mërzitje të fundit! Mbahu dhe jepu zemër fëmijëve. Bëj siç të porosita. Mos ndrysho asgjë. Nuk dua njerëz në varrimin tim. Më të shumtit vinë për sehir, për formë. Unë i kam urryer ngahera varrimet e bujshme, me kallaballëk. Edhe disa fjalë: kuptohet se nuk do të lajmërosh as njerëzit e tu, këtu ose në Korçë, me përjashtim të Foqit dhe Nestit.
Të përqafoj, të lutem të më falësh dhe lamtumirë!
Yti
Dhimitraq

Harpa e Eolit dhe një shenjë e cekësisë së shijes shqiptare

EQREM ÇABEJ 



Me rastin e botimit besnik të poezisë së Poradecit sipas botimeve të Bukureshtit, ja dhe një shënim nga një njohës jo i zakontë i veprës së tij, Eqrem Çabej.

Gjuhëtari flet që më 1929 në një tekst "Mbi poesin' e Lasgush Poradecit", ndërsa autori ishte në gjendje kritike shëndetësore
Eqrem Cabej (ne mes), Norbert Jokl dhe Lasgush Poradeci ne nje feste kombetare ne Austri

Poesia e Lasgush Poradecit ka shumë vjet që tingëllon në veshin e Shqiptarit; po e ngadalshme e si nga lark, si harpa e Eolit: vetëm në kohët e fundit, me rastin e sëmundjes së tija të rëndë, vetëdija kombëtare u zgjua, dhe fletoret janë plot me artikuj për të e për ndihmat materiale q'i mblidhen.

Po sa di vetë gjer tani kurrkush nuk është marrë estetikërisht me poezinë e Lasgush Poradecit.
Nga Shqiptarët që kam pyetur më të shumëve u pëlqejnë do vjersha idyllike si "Kroi i Poradecit" kurse shumë të paktë i shijojnë thellësitë moderne të tija: një shënjë e cekësisë së shijes shqiptare.

Duke hedhur një vështrim mbi literatyrën e Shqipërisë së re, do t'shohim së pari se në gjithë rrjedhën e jetës së saj, të gjithë përfaqësonjësit e saj, i përshkon një frymë e lartë ethike (morale) një shenjë kjo mjaft karakteristike. Kjo frymë kapërxen në shumë raste në zonat e religjionit.

Së dyti ajo ndahet natyrisht në dy periudha: e para përmbledh ata vjershëtorë në jetën dhe veprën e të cilëve një ide kryesore është flaka e madhe që i ndez për lirimin e Atdheut; flasim për De Radën dhe Naim Frashërin.

Doemos idea e tyre merr forma të ndryshme në të dy: e mbajtur tek De Rada, ati i vjershës shqiptare, në format e ngadalshme e madhështore të klasicizmit, tek Naimi më i djegur, çfaqet më direkte. Po në thelb idea është gjithë ajo. Dhe religjioziteti i tyre bie dëndur në rigatën e misticizmit, mysticizmë katolike te De Rada e te Naimi mysticizmë orientale.

Një vënd të veçantë midis periudhës së parë dhe të dytë, mban Fishta: tek ky mbretëron jo vetëm idea e çlirimit, po edhe fjala burrërore profetike e ruajtjes së lirisë së fituar, vëllazërimi i Shqiptarëve të sotmë.

Duke filluar, pra iden' e lirisë nëpër heroizmat lokale, Fishta arriti të përqafojë atë që quhet idea shqiptare. Edhe vepra e Prendushit, me ndyshimet e veta, më duket se i kushtohet po këtij misioni.

Periudha e dytë është ajo në të cilën idea kombëtare i lë udhën idesë njerëzore. Atdheu ishte duke u çliruar, ëndrra e përvëluar e shkrimtarëve të parë ishte duke u bërë realitet. Kështu syri i poetit u hap për horizonte më të gjëra, vegime më të thella.

Po të marrim në dorë veprat e Asdrenit, do të shohim të çfaqur atje fillimet e kësaj periudhe të dytë, e cila mund të quhet periudha moderne e letërsisë shqiptare dhe gjen vazhdimin e saj nër vjershat e Lasgush Poradecit.

Shenjë modernizimi e Asdrenit është dhe fakti se, i pakënaqur me pasurinë e fjalëve të gjertanishme, për të ëndur ndjenjat e vegimet e tija në gjithë stërhollësinë e tyre, ky fillon dhe pasuron thesarin e gjuhës me xhevahire të çëmuarshme, fjalë e mënyra folje të ra delikate e stërmagjike.

Po ikur që prej djalërisë prej Atdheut, e duke mos mundur nga ana tjatër të ngrihej në një ide universale, vepra e tija nuk mundi të dalë e plotë dhe duhet të vërtetojë fjalët e gjermanit Theodor Storm: Asnjë poet i math pa Atdhé. (Kein grosser Dishter ohne Vaterland).

Lasgush Poradeci na hap portën e një jete të re në poesinë shqiptare: një "frisson nef" siç pat thënë V. Hugo-i për vjershat e Baudelaire-it, lint e rritet në lëmin e këngës shqiptare një stil i ri, të cilin do t'a kërkosh më kot nër poetët e tjerë shqiptarë, po më kot dhe nër shkrimtarët e huaj nga shkaku i origjinalitetit që e çquan këtë poet djalosh.

Këtu ndenja e mendime që nuk kish guxuar e s'kish arritur kurrkush për Shqiptarët e pendës t'i çfaqte, këtu një stil i munduar, i cili ndryshon nga shkrimi i një Naimi a Fishte, siç bie fjala një pjesë beethoviane nga një mozartiane. Ky pra është stili modern, stil'i Lasgush Poradecit.

Ç'e ndyshon nga të parët është thellësia... Ay është vjershëtori më i thellë që ka shkruar në shqipet; në qoftë se kjo nuk është vënë re gjer tani, shkaku është se më të shumtët nuk e kuptojnë poesin' e tij e cila me fjalë e mënyra fare të thjeshta shumë herë popullore arrin të koncentrohet aqë sa mundet të nxjerrë në dritëmendimet më të thella, ndjenjat më labirinthike, idetë më të larta. Dhe po të këndohet Lasgushi me dashuri do të vërtetohet thellësia e tija e pashoqe, në mos sot, nga brezat që do të vijnë.

Poesia moderne n'Europë: Në Gjermani është çudi se ka qënë një shkrimtar i lindur që në 1770, Hoelderlin, i cili në jetën e tij letrare fort të shkurtër, ka nxjerr harmonira që u afrohen këtyre të sotmeve. Në kohët e fundit Rilke, Stefan George e disa të tjerë janë përfaqësonjësit e vjershës moderne gjermane.

Në Francë filloi fryma e re me disa vjersha të V. Hugo-it, e lulëzoi me Baudelaire (Fleurs du mal), Verlaine, Mallarmé, Rimbaud, Valeéry etj. Në Itali, D'Annunzio e Pascoli e rritën pemën e re të vjershës moderne të mbjellur prej Carduccit.

Në Rusi, prosatorët e së cilës kanë influencuar të gjithë Europën, nga vjershëtorët aty që mori më famë në kohët e fundit është djaloshi i vdekur Sergej Jessenin. - Ja, pra, poetët që janë produkt i kohës moderne, bir i së cilës është Lasgush Poradeci.

Një tjetër send karakteristik për të: ky nuk është poet lyrik në kuptimin më të vërtetë të fjalës: nuk do të gjesh t'ëmbla e të buta melodi: më shpesh vjeshat e tij janë drama dhe shumë prej syresh tragjedi të vogla: çquan prologun, aktin e parë të dramës, kulmin e dramës, pastaj si vala e detit e "Këngë pleqërishte", bie, bie, bie pasi pat luftuar shpirti i munduar më kot...
Pasi pat luftuar më kot për të gjetur lumtërinë jashtë kësaj bote, për t'i u avitur idealit të paarritshëm.

Po, mor mik, lërë këtë botë! Në qoftë se nuk vret veten hidhu në ideal e mbushe shpirtin plot me të! Një fuqi elementare mundet të krijojë një botë... Po ah janë të gjitha përralla! Largohu më mirë dhe ruaje jetën si murg i vdekur i pakallur. Të paktën do ndjesh ahere "Ç'ëndërim krijovi truri".

Më çdo varg prej pikash lot
Kur dridhesh nga hidhërimi dhe jeta t'është natë, mos u ngroh me mishin e gruas!... Përpara syrit të shpirtit t'ënt t'avitet forma ideale: "Me flokë përmi supe"
Me robë gjer për dhé

Këtë të patruptën pushtoje "me një magji të re". Ja qëndrimi i Lasgush Poradecit kundrejt dashurisë ku duken aq zotësia ashtu dhe vetijat e një vjershëtori.
Disa nga vjershat e tija nuk kuptohen ose me shumë zor.

Kush e njeh Lasgush Poradecin për s'afërmi di se ay është një adhuronjë enthusianst i kulturës latine, një armik i obskurantizmit gjerman. Një paralele: Nietzsches, armikut të më rreptë të "besties blonde" të muzikës së Vagnerit, i pëlqente muzika latine e Bizet-it, poezia latine e Horacit, mendimet latine e stili latin i Montaigne-it.

Po të pakë të mëdhenj kanë qënë ata aq të munduar nga demoni i mendimeve kaotike sikur Nietzschea. Shpjegimin na e jep nja dialog i Platonit: "Njeriu dëshëron atë që nuk ka vetë". Edhe Lasgush Poradeci është larg nga të qënët një njeri "latin".

Po mos kuptimi i lehtë, të thomi errësira e disa vjershave të tija, nuk është një e metë, përkundrazi një element i gjithë shkrimeve të thellë në botë, që prej poemave indiane e, nëpër Kuranin gjer më sot. Fundi i fundit çdo thellësi është e errët. Dhe faji s'është aq i gjeniut sa i publikut mëndje-shkurtër.

Dante, tek i cili gjinden ca verse jo aqë të kjartë, ka thënë: 
E voi che avete l'intelletti sani,
Mirate la dottrina che s'nasconde
Sotto il velame delli versi strani.

Po sikundër nër kompanistët e një stili të rëndë, ziplot, nganjëherë ndihen tingëllimet e këndshme të një "scerzo-je", ashtu dhe nëpër poesitë e këtij të gjëra e plot gremina, që janë tableau-të e një fati, çfaqet dikur (sa rrallë!) një nënqeshje sublime në trioletin e lehtë si një grumbull rrezesh djelli të mëngjezit në një odë të zezë:

Këto kopshte ku fryn era
Muar ngjyrën e floririt,
Se ç'i shkel baluke-prera
Këto kopshte ku fryn e ra!-
Kush nuk mundet nga magjia e kësaj gjuhe? Dialëri Shqiptare, këndo Lasgush Poradecin, e pastaj vdis!

Këto vërejtje le t'i shërbejnë kuptimit të poesisë së Lasgush Poradecit, të këtij djaloshi, të cilin një fat i mirë duket sikur i a ka falur Shqipërisë, që të bëhet ay shkrimtar, të cilin Shqipëria do t'i a falë njëherë botës.

Po si do të zhvillohen punët kush mund t'a dijë? Lasgush Poradeci ka mjaft kohë që nuk shkruan. Periudha e djalërisë i kaloi, tash do t'vinte krijimi i burrërisë. Po një sëmundje e rëndë dhe e pamëshirshme lufton që t'a shtypë... Kjo kaptinë e sëmundjes së tij është tepër tragjike, aq sa nuk mund të zgjatemi më tej.

A është sëmundja shkaku i vuajtjeve të tija apo vuajtjet e tija të para qenë shkaket e sëmundjes. Këto janë probleme tepër të koklavitura. Fakti është se leteratyra shqiptare do fitonte shumë, ose do humbiste shumë me Lasgush Poradecin. Ne dëshërojmë të parën.

Po fati e ka në dorë! Edhe Shqiptarët. Duhen sakrifica të mëdha që ay të mund të mbarojë misionin e vet...
"E pastaj le të ronitem, le të qaj, e le të vdes"
Graz, Shkurt 1929, botuar në Gazeta e Re 

Harpa e Eolit dhe një shenjë e cekësisë së shijes shqiptare

EQREM ÇABEJ 



Me rastin e botimit besnik të poezisë së Poradecit sipas botimeve të Bukureshtit, ja dhe një shënim nga një njohës jo i zakontë i veprës së tij, Eqrem Çabej.

Gjuhëtari flet që më 1929 në një tekst "Mbi poesin' e Lasgush Poradecit", ndërsa autori ishte në gjendje kritike shëndetësore
Eqrem Cabej (ne mes), Norbert Jokl dhe Lasgush Poradeci ne nje feste kombetare ne Austri

Poesia e Lasgush Poradecit ka shumë vjet që tingëllon në veshin e Shqiptarit; po e ngadalshme e si nga lark, si harpa e Eolit: vetëm në kohët e fundit, me rastin e sëmundjes së tija të rëndë, vetëdija kombëtare u zgjua, dhe fletoret janë plot me artikuj për të e për ndihmat materiale q'i mblidhen.

Po sa di vetë gjer tani kurrkush nuk është marrë estetikërisht me poezinë e Lasgush Poradecit.
Nga Shqiptarët që kam pyetur më të shumëve u pëlqejnë do vjersha idyllike si "Kroi i Poradecit" kurse shumë të paktë i shijojnë thellësitë moderne të tija: një shënjë e cekësisë së shijes shqiptare.

Duke hedhur një vështrim mbi literatyrën e Shqipërisë së re, do t'shohim së pari se në gjithë rrjedhën e jetës së saj, të gjithë përfaqësonjësit e saj, i përshkon një frymë e lartë ethike (morale) një shenjë kjo mjaft karakteristike. Kjo frymë kapërxen në shumë raste në zonat e religjionit.

Së dyti ajo ndahet natyrisht në dy periudha: e para përmbledh ata vjershëtorë në jetën dhe veprën e të cilëve një ide kryesore është flaka e madhe që i ndez për lirimin e Atdheut; flasim për De Radën dhe Naim Frashërin.

Doemos idea e tyre merr forma të ndryshme në të dy: e mbajtur tek De Rada, ati i vjershës shqiptare, në format e ngadalshme e madhështore të klasicizmit, tek Naimi më i djegur, çfaqet më direkte. Po në thelb idea është gjithë ajo. Dhe religjioziteti i tyre bie dëndur në rigatën e misticizmit, mysticizmë katolike te De Rada e te Naimi mysticizmë orientale.

Një vënd të veçantë midis periudhës së parë dhe të dytë, mban Fishta: tek ky mbretëron jo vetëm idea e çlirimit, po edhe fjala burrërore profetike e ruajtjes së lirisë së fituar, vëllazërimi i Shqiptarëve të sotmë.

Duke filluar, pra iden' e lirisë nëpër heroizmat lokale, Fishta arriti të përqafojë atë që quhet idea shqiptare. Edhe vepra e Prendushit, me ndyshimet e veta, më duket se i kushtohet po këtij misioni.

Periudha e dytë është ajo në të cilën idea kombëtare i lë udhën idesë njerëzore. Atdheu ishte duke u çliruar, ëndrra e përvëluar e shkrimtarëve të parë ishte duke u bërë realitet. Kështu syri i poetit u hap për horizonte më të gjëra, vegime më të thella.

Po të marrim në dorë veprat e Asdrenit, do të shohim të çfaqur atje fillimet e kësaj periudhe të dytë, e cila mund të quhet periudha moderne e letërsisë shqiptare dhe gjen vazhdimin e saj nër vjershat e Lasgush Poradecit.

Shenjë modernizimi e Asdrenit është dhe fakti se, i pakënaqur me pasurinë e fjalëve të gjertanishme, për të ëndur ndjenjat e vegimet e tija në gjithë stërhollësinë e tyre, ky fillon dhe pasuron thesarin e gjuhës me xhevahire të çëmuarshme, fjalë e mënyra folje të ra delikate e stërmagjike.

Po ikur që prej djalërisë prej Atdheut, e duke mos mundur nga ana tjatër të ngrihej në një ide universale, vepra e tija nuk mundi të dalë e plotë dhe duhet të vërtetojë fjalët e gjermanit Theodor Storm: Asnjë poet i math pa Atdhé. (Kein grosser Dishter ohne Vaterland).

Lasgush Poradeci na hap portën e një jete të re në poesinë shqiptare: një "frisson nef" siç pat thënë V. Hugo-i për vjershat e Baudelaire-it, lint e rritet në lëmin e këngës shqiptare një stil i ri, të cilin do t'a kërkosh më kot nër poetët e tjerë shqiptarë, po më kot dhe nër shkrimtarët e huaj nga shkaku i origjinalitetit që e çquan këtë poet djalosh.

Këtu ndenja e mendime që nuk kish guxuar e s'kish arritur kurrkush për Shqiptarët e pendës t'i çfaqte, këtu një stil i munduar, i cili ndryshon nga shkrimi i një Naimi a Fishte, siç bie fjala një pjesë beethoviane nga një mozartiane. Ky pra është stili modern, stil'i Lasgush Poradecit.

Ç'e ndyshon nga të parët është thellësia... Ay është vjershëtori më i thellë që ka shkruar në shqipet; në qoftë se kjo nuk është vënë re gjer tani, shkaku është se më të shumtët nuk e kuptojnë poesin' e tij e cila me fjalë e mënyra fare të thjeshta shumë herë popullore arrin të koncentrohet aqë sa mundet të nxjerrë në dritëmendimet më të thella, ndjenjat më labirinthike, idetë më të larta. Dhe po të këndohet Lasgushi me dashuri do të vërtetohet thellësia e tija e pashoqe, në mos sot, nga brezat që do të vijnë.

Poesia moderne n'Europë: Në Gjermani është çudi se ka qënë një shkrimtar i lindur që në 1770, Hoelderlin, i cili në jetën e tij letrare fort të shkurtër, ka nxjerr harmonira që u afrohen këtyre të sotmeve. Në kohët e fundit Rilke, Stefan George e disa të tjerë janë përfaqësonjësit e vjershës moderne gjermane.

Në Francë filloi fryma e re me disa vjersha të V. Hugo-it, e lulëzoi me Baudelaire (Fleurs du mal), Verlaine, Mallarmé, Rimbaud, Valeéry etj. Në Itali, D'Annunzio e Pascoli e rritën pemën e re të vjershës moderne të mbjellur prej Carduccit.

Në Rusi, prosatorët e së cilës kanë influencuar të gjithë Europën, nga vjershëtorët aty që mori më famë në kohët e fundit është djaloshi i vdekur Sergej Jessenin. - Ja, pra, poetët që janë produkt i kohës moderne, bir i së cilës është Lasgush Poradeci.

Një tjetër send karakteristik për të: ky nuk është poet lyrik në kuptimin më të vërtetë të fjalës: nuk do të gjesh t'ëmbla e të buta melodi: më shpesh vjeshat e tij janë drama dhe shumë prej syresh tragjedi të vogla: çquan prologun, aktin e parë të dramës, kulmin e dramës, pastaj si vala e detit e "Këngë pleqërishte", bie, bie, bie pasi pat luftuar shpirti i munduar më kot...
Pasi pat luftuar më kot për të gjetur lumtërinë jashtë kësaj bote, për t'i u avitur idealit të paarritshëm.

Po, mor mik, lërë këtë botë! Në qoftë se nuk vret veten hidhu në ideal e mbushe shpirtin plot me të! Një fuqi elementare mundet të krijojë një botë... Po ah janë të gjitha përralla! Largohu më mirë dhe ruaje jetën si murg i vdekur i pakallur. Të paktën do ndjesh ahere "Ç'ëndërim krijovi truri".

Më çdo varg prej pikash lot
Kur dridhesh nga hidhërimi dhe jeta t'është natë, mos u ngroh me mishin e gruas!... Përpara syrit të shpirtit t'ënt t'avitet forma ideale: "Me flokë përmi supe"
Me robë gjer për dhé

Këtë të patruptën pushtoje "me një magji të re". Ja qëndrimi i Lasgush Poradecit kundrejt dashurisë ku duken aq zotësia ashtu dhe vetijat e një vjershëtori.
Disa nga vjershat e tija nuk kuptohen ose me shumë zor.

Kush e njeh Lasgush Poradecin për s'afërmi di se ay është një adhuronjë enthusianst i kulturës latine, një armik i obskurantizmit gjerman. Një paralele: Nietzsches, armikut të më rreptë të "besties blonde" të muzikës së Vagnerit, i pëlqente muzika latine e Bizet-it, poezia latine e Horacit, mendimet latine e stili latin i Montaigne-it.

Po të pakë të mëdhenj kanë qënë ata aq të munduar nga demoni i mendimeve kaotike sikur Nietzschea. Shpjegimin na e jep nja dialog i Platonit: "Njeriu dëshëron atë që nuk ka vetë". Edhe Lasgush Poradeci është larg nga të qënët një njeri "latin".

Po mos kuptimi i lehtë, të thomi errësira e disa vjershave të tija, nuk është një e metë, përkundrazi një element i gjithë shkrimeve të thellë në botë, që prej poemave indiane e, nëpër Kuranin gjer më sot. Fundi i fundit çdo thellësi është e errët. Dhe faji s'është aq i gjeniut sa i publikut mëndje-shkurtër.

Dante, tek i cili gjinden ca verse jo aqë të kjartë, ka thënë: 
E voi che avete l'intelletti sani,
Mirate la dottrina che s'nasconde
Sotto il velame delli versi strani.

Po sikundër nër kompanistët e një stili të rëndë, ziplot, nganjëherë ndihen tingëllimet e këndshme të një "scerzo-je", ashtu dhe nëpër poesitë e këtij të gjëra e plot gremina, që janë tableau-të e një fati, çfaqet dikur (sa rrallë!) një nënqeshje sublime në trioletin e lehtë si një grumbull rrezesh djelli të mëngjezit në një odë të zezë:

Këto kopshte ku fryn era
Muar ngjyrën e floririt,
Se ç'i shkel baluke-prera
Këto kopshte ku fryn e ra!-
Kush nuk mundet nga magjia e kësaj gjuhe? Dialëri Shqiptare, këndo Lasgush Poradecin, e pastaj vdis!

Këto vërejtje le t'i shërbejnë kuptimit të poesisë së Lasgush Poradecit, të këtij djaloshi, të cilin një fat i mirë duket sikur i a ka falur Shqipërisë, që të bëhet ay shkrimtar, të cilin Shqipëria do t'i a falë njëherë botës.

Po si do të zhvillohen punët kush mund t'a dijë? Lasgush Poradeci ka mjaft kohë që nuk shkruan. Periudha e djalërisë i kaloi, tash do t'vinte krijimi i burrërisë. Po një sëmundje e rëndë dhe e pamëshirshme lufton që t'a shtypë... Kjo kaptinë e sëmundjes së tij është tepër tragjike, aq sa nuk mund të zgjatemi më tej.

A është sëmundja shkaku i vuajtjeve të tija apo vuajtjet e tija të para qenë shkaket e sëmundjes. Këto janë probleme tepër të koklavitura. Fakti është se leteratyra shqiptare do fitonte shumë, ose do humbiste shumë me Lasgush Poradecin. Ne dëshërojmë të parën.

Po fati e ka në dorë! Edhe Shqiptarët. Duhen sakrifica të mëdha që ay të mund të mbarojë misionin e vet...
"E pastaj le të ronitem, le të qaj, e le të vdes"
Graz, Shkurt 1929, botuar në Gazeta e Re