Shënime jo shumë logjike prej “Antikrishtit”

Nga Ardian Klosi
Vepra filmike e regjisorit danez Lars von Trier arrin brenda dy orësh të përqendrojë shumë meditim mbi dashurinë, familjen, vdekjen, për femra fare pranë natyrës dhe meshkuj intelektualë që të vjen t'i zësh me dacka për budallallëkun e tyre denatyror

Fara e jetës
Pse ndryshojnë gjinitë kaq shumë nga njëra-tjetra? Kanë qenë kaq larg sa na duken shpesh sot burri nga gruaja ose jetojmë ne një kohë të tillë përsëri, me burrin gjahtar dhe gruan te vatra e familjes. 

Mashkulli që hedh farën dhe vazhdon rrugën, më i fortë, më i ditur, më i sigurt se ajo që ka lënë në shtëpi të rrisë pjellën e informacionit të vet të pasur e të moçëm Po përse është i përbashkët fëmija, kur ai teorikisht mund të rritet në vatrën familjare vetëm me ngrohtësinë e nënës? 

Prej ADN që hodhi gjahtari? Por edhe kjo teorikisht mund të merret nga epruveta, madje ndonjë ditë mund edhe të arrihet që vetë sperma të mos jetë më mashkullore por ndonjë produkt i rafinuar prej informacioni gjenetik thjesht femëror. 

Ndoshta utopia më e bukur për lëvizjet feministe.

Është vërtet një përfytyrim i çuar në skaj, megjithatë zhvillim logjik i një situate kur fëmija rritet pa dashurinë e njërës palë që e ka prodhuar, siç ndodh rëndom në jetë, zakonisht të palës mashkull. 

Burri në kërkim të ushqimit, por jo vetëm kaq, shumë më tepër se kaq. Burri në kërkim të gjahut në të gjitha kuptimet që ngërthen kjo fjalë, gjahu si ushqim por edhe si dëfrim, gjahu si lojë, si imponim ndaj meshkujve të tjerë në shoqëri, d.m.th. gjahu si grumbullim preje dhe pushtet. 

Gruaja pranë vatrës bën gjithçka që i nevojitet fëmijës, ndonjëherë edhe të pamundurën, sikur tenton që të bëhet dy, t'i japë fëmijës dashuri sa për dy, edhe të burrit që ka dalë. 
Pastaj një ditë lodhet nga kjo situatë që përsëritet vazhdimisht, madje vjen duke u përkeqësuar, dhe fillon e shfren duke molloisur me shoqet, shton thashethemet e kur i jepet rasti edhe e tradhton atë që i kishte premtuar shumë më tepër në kohën kur e dashuroi aq fort sidomos në çastin sublim kur i kalli farën e jetës. Hakmerret me mënyrat e saj të fshehta ndaj botës mashkullore.

Mashkulli që ka dalë nga shtëpia mund të bëjë një gjë të rëndomtë si të shkojë në klubin më të afërt, të shohë ndeshjen e futbollit e të pijë katër-pesë birra, por edhe diçka të sofistikuar, sikurse të zhvillojë një program të ri në fushën e biologjisë molekulare ose të përkthimit elektronik. Në thelb nuk ka ndonjë ndryshim në aspektin e daljes jashtë nga shtëpia dhe lënies vetëm të fëmijës. 

Bile vetë kam më pak gërdi për ata që rrinë katër pesë orë para ndeshjeve të futbollit (me përjashtim të atyre që rrahin gratë kur u ka humbur skuadra e bastit), sesa për të tjerët që ta rrokanisin kokën me 4-5 orët e tyre teorike, parlamentare ose në talk-show. 
Trembem kur e gjej edhe veten në këto modele.

Vërtet, pse linden kaq shumë fëmijë, kur ata lihen pastaj vetëm? Nga njëra palë zakonisht, por edhe nga dy palët jo rrallë. 

Fëmija ka tmerrësisht nevojë për dashuri, të pastër jo të shtirë, të vetvetishme, që të rritet i shëndetshëm. Sepse në bibël e në kuran thuhet që shtohuni e shumohuni? Apo pse edhe atë punë njeriu e bën pa u menduar gjatë për pasojat sikurse edhe shumë punë të tjera në jetën e tij të shkurtër?

Seksi dhe qytetërimi
Mos kemi një çkoordinim të madh në këtë çështjen e seksit? 

Aq sa nuk dimë, e kemi për ta përdorur apo na përdor ai? Programimi natyral na thotë që ta përdorim pa kufi e sa herë të kemi qejf, planifikimi shoqëror-fetar na thotë ta futim e ta disiplinojmë në kanale bukur të përcaktuara.

Bota mondane, ajo e televizionit dhe e biznesit kërkon të na erotizojë nga mëngjesi deri natën vonë, shkolla, konferencat shkencore dhe vështrimet dyshuese të komshiut na kujtojnë që farërat e tepërta i kemi për brenda mureve të familjes. Kush është i zoti të koordinohet në këtë kaos dhe të thotë se ka gjetur harmoninë me natyrën dhe shoqërinë? 

Gënjeshtarët, po.

Ka ecur seksi bashkë me shoqërinë njerëzore, me ngritjen e qytetërimit? Përfytyrimi i seksit si diçka që ecën është në të vërtetë komik. Pyetja duhet bërë ndoshta nëse ka ndryshuar, sepse një gjë kaq e madhe sa qytetërimi nuk mund ta lërë edhe këtë aspekt pa e prekur. Si e sa ka ndryshuar? Kujt i jemi afruar duke u larguar nga shtazët e natyrës së lirë, kafshëve shtëpiake? 

Mos o Zot. Në të vërtetë duket sikur në qytetërimin tonë seksin e kemi ndrydhur me njëqind mënyra, ashtu sikurse e nxitim me njëqind mënyra të tjera, pyesni vetëm përgjegjësit e televizioneve, konceptuesit e reklamave dhe ideatorët e modës.
A ka të bëjë gjithë kjo industri, sigurisht rrjedhojë e qytetërimit modern, me hedhjen drejt të farës, me lindjen e atij fryti që siç e pamë, ose siç pyetëm më lart, kërkonte aq shumë dashuri? 

Aq sa kanë të bëjnë yjet në qiell me getat prej najloni të zi, ose lianet e xhunglës me kravatat e menaxherëve. Ajo lindi vetëm pse njerëzimi kaloi nëpër shekuj të tërë kuvendesh e seminaresh, shtetesh fetare dhe kontratash martesore. Apo nuk qe kështu?

Antikrishti

"Antikrishti", filmi më i fundit i regjisorit danez Lars von Trier, i cili po shfaqet këto ditë në Tiranë, niset nga një episod i thjeshtë që duhet t'u ketë ndodhur shumë familjeve fatkeqe: humbja e fëmijës së vogël nga pakujdesia. 

Por një hap i gabuar i fëmijës në dritaren e hapur të katit 15 ose 20, shpalon një numër hapash të gabuara që kanë hedhur me të prindët, sidomos babai, edhe më të gabuara do të hedhin, kur ky, psikolog me profesion, përpiqet të marrë në dorë dhe të administrojë dëshpërimin e nënës, që kalon në një sëmundje pa kthim. Sa më shumë sofistikohen akrobacitë teorike të mashkullit aq më shumë shikon femra tek ai fajtorin për gjithçka ka ndodhur dhe aq më violente bëhet ndaj tij. 

Derisa hakmarrja e saj ngjan me torturat e llahtarshme mesjetare, për të cilat dikur pati shkruar edhe një disertacion. Dhe ai përdor më në fund atë që ia ka dhënë natyra, epërsinë fizike për ta asgjësuar dhe shpëtuar veten. Më kot.

Skenat seksuale në film mund të quhen pornografike, mirëpo për çudi nuk kanë erotikë brenda, ose kanë e shumta vetëm në skenën e parë, deri kur fëmija hedh hapin e gabuar drejt vdekjes. Më pas seksi është si një ndëshkim ose mallkim për dy qenie që s'kanë pse e përdorin më. Të paktën siç e kupton dhe e likuidon gruaja.

Një meditim i jashtëzakonshëm për dashurinë, frytin e saj, familjen. Për sa e sa lidhje të dështuara njerëzore që nxjerrin në rrugët e botës fatkëqinj. Për femra fare pranë natyrës dhe meshkuj intelektualë që të vjen t'i zësh me dacka për budallallëkun e tyre denatyror. Për pafuqinë e kushedi sa krijesave për të marrë në dorë ose qoftë dhe për të korrigjuar sadopak fatalitetet që i ka vënë përpara.

Ky është një interpretim i filmit ndër disa të tjera që ai mund t'i lërë hapur. Vetë Lars von Trier në një intervistë për "Antikrishtin", që u prezantua në edicionin e vjetshëm të Festivalit të Kanës, thotë se është një film që nuk ndjek ndonjë rregull, një film "jo shumë logjik, me gjëra të cilat nuk mund t'i shpjegoj... bile mundohem të mbroj gjëra të cilat vetë nuk mundem t'i besoj... Veç se filmi më bëri pak më të mençur dhe më lehtësoi në mes të një depresioni."

Duket në të vërtetë punë e kotë t'u japësh të tjerëve interpretime të gatshme, sidomos mbi një vepër që ka arritur brenda dy orësh të përqendrojë kaq shumë meditim mbi dashurinë, familjen, vdekjen, me gjuhën e vet që është thjesht gjuha e filmit. Por nuk mund të rrija pa i ndarë me dikë mendimet, sidomos pyetjet e shumta që më ngjalli ose më ringjalli "Antikrishti".

Shënime jo shumë logjike prej “Antikrishtit”

Nga Ardian Klosi
Vepra filmike e regjisorit danez Lars von Trier arrin brenda dy orësh të përqendrojë shumë meditim mbi dashurinë, familjen, vdekjen, për femra fare pranë natyrës dhe meshkuj intelektualë që të vjen t'i zësh me dacka për budallallëkun e tyre denatyror

Fara e jetës
Pse ndryshojnë gjinitë kaq shumë nga njëra-tjetra? Kanë qenë kaq larg sa na duken shpesh sot burri nga gruaja ose jetojmë ne një kohë të tillë përsëri, me burrin gjahtar dhe gruan te vatra e familjes. 

Mashkulli që hedh farën dhe vazhdon rrugën, më i fortë, më i ditur, më i sigurt se ajo që ka lënë në shtëpi të rrisë pjellën e informacionit të vet të pasur e të moçëm Po përse është i përbashkët fëmija, kur ai teorikisht mund të rritet në vatrën familjare vetëm me ngrohtësinë e nënës? 

Prej ADN që hodhi gjahtari? Por edhe kjo teorikisht mund të merret nga epruveta, madje ndonjë ditë mund edhe të arrihet që vetë sperma të mos jetë më mashkullore por ndonjë produkt i rafinuar prej informacioni gjenetik thjesht femëror. 

Ndoshta utopia më e bukur për lëvizjet feministe.

Është vërtet një përfytyrim i çuar në skaj, megjithatë zhvillim logjik i një situate kur fëmija rritet pa dashurinë e njërës palë që e ka prodhuar, siç ndodh rëndom në jetë, zakonisht të palës mashkull. 

Burri në kërkim të ushqimit, por jo vetëm kaq, shumë më tepër se kaq. Burri në kërkim të gjahut në të gjitha kuptimet që ngërthen kjo fjalë, gjahu si ushqim por edhe si dëfrim, gjahu si lojë, si imponim ndaj meshkujve të tjerë në shoqëri, d.m.th. gjahu si grumbullim preje dhe pushtet. 

Gruaja pranë vatrës bën gjithçka që i nevojitet fëmijës, ndonjëherë edhe të pamundurën, sikur tenton që të bëhet dy, t'i japë fëmijës dashuri sa për dy, edhe të burrit që ka dalë. 
Pastaj një ditë lodhet nga kjo situatë që përsëritet vazhdimisht, madje vjen duke u përkeqësuar, dhe fillon e shfren duke molloisur me shoqet, shton thashethemet e kur i jepet rasti edhe e tradhton atë që i kishte premtuar shumë më tepër në kohën kur e dashuroi aq fort sidomos në çastin sublim kur i kalli farën e jetës. Hakmerret me mënyrat e saj të fshehta ndaj botës mashkullore.

Mashkulli që ka dalë nga shtëpia mund të bëjë një gjë të rëndomtë si të shkojë në klubin më të afërt, të shohë ndeshjen e futbollit e të pijë katër-pesë birra, por edhe diçka të sofistikuar, sikurse të zhvillojë një program të ri në fushën e biologjisë molekulare ose të përkthimit elektronik. Në thelb nuk ka ndonjë ndryshim në aspektin e daljes jashtë nga shtëpia dhe lënies vetëm të fëmijës. 

Bile vetë kam më pak gërdi për ata që rrinë katër pesë orë para ndeshjeve të futbollit (me përjashtim të atyre që rrahin gratë kur u ka humbur skuadra e bastit), sesa për të tjerët që ta rrokanisin kokën me 4-5 orët e tyre teorike, parlamentare ose në talk-show. 
Trembem kur e gjej edhe veten në këto modele.

Vërtet, pse linden kaq shumë fëmijë, kur ata lihen pastaj vetëm? Nga njëra palë zakonisht, por edhe nga dy palët jo rrallë. 

Fëmija ka tmerrësisht nevojë për dashuri, të pastër jo të shtirë, të vetvetishme, që të rritet i shëndetshëm. Sepse në bibël e në kuran thuhet që shtohuni e shumohuni? Apo pse edhe atë punë njeriu e bën pa u menduar gjatë për pasojat sikurse edhe shumë punë të tjera në jetën e tij të shkurtër?

Seksi dhe qytetërimi
Mos kemi një çkoordinim të madh në këtë çështjen e seksit? 

Aq sa nuk dimë, e kemi për ta përdorur apo na përdor ai? Programimi natyral na thotë që ta përdorim pa kufi e sa herë të kemi qejf, planifikimi shoqëror-fetar na thotë ta futim e ta disiplinojmë në kanale bukur të përcaktuara.

Bota mondane, ajo e televizionit dhe e biznesit kërkon të na erotizojë nga mëngjesi deri natën vonë, shkolla, konferencat shkencore dhe vështrimet dyshuese të komshiut na kujtojnë që farërat e tepërta i kemi për brenda mureve të familjes. Kush është i zoti të koordinohet në këtë kaos dhe të thotë se ka gjetur harmoninë me natyrën dhe shoqërinë? 

Gënjeshtarët, po.

Ka ecur seksi bashkë me shoqërinë njerëzore, me ngritjen e qytetërimit? Përfytyrimi i seksit si diçka që ecën është në të vërtetë komik. Pyetja duhet bërë ndoshta nëse ka ndryshuar, sepse një gjë kaq e madhe sa qytetërimi nuk mund ta lërë edhe këtë aspekt pa e prekur. Si e sa ka ndryshuar? Kujt i jemi afruar duke u larguar nga shtazët e natyrës së lirë, kafshëve shtëpiake? 

Mos o Zot. Në të vërtetë duket sikur në qytetërimin tonë seksin e kemi ndrydhur me njëqind mënyra, ashtu sikurse e nxitim me njëqind mënyra të tjera, pyesni vetëm përgjegjësit e televizioneve, konceptuesit e reklamave dhe ideatorët e modës.
A ka të bëjë gjithë kjo industri, sigurisht rrjedhojë e qytetërimit modern, me hedhjen drejt të farës, me lindjen e atij fryti që siç e pamë, ose siç pyetëm më lart, kërkonte aq shumë dashuri? 

Aq sa kanë të bëjnë yjet në qiell me getat prej najloni të zi, ose lianet e xhunglës me kravatat e menaxherëve. Ajo lindi vetëm pse njerëzimi kaloi nëpër shekuj të tërë kuvendesh e seminaresh, shtetesh fetare dhe kontratash martesore. Apo nuk qe kështu?

Antikrishti

"Antikrishti", filmi më i fundit i regjisorit danez Lars von Trier, i cili po shfaqet këto ditë në Tiranë, niset nga një episod i thjeshtë që duhet t'u ketë ndodhur shumë familjeve fatkeqe: humbja e fëmijës së vogël nga pakujdesia. 

Por një hap i gabuar i fëmijës në dritaren e hapur të katit 15 ose 20, shpalon një numër hapash të gabuara që kanë hedhur me të prindët, sidomos babai, edhe më të gabuara do të hedhin, kur ky, psikolog me profesion, përpiqet të marrë në dorë dhe të administrojë dëshpërimin e nënës, që kalon në një sëmundje pa kthim. Sa më shumë sofistikohen akrobacitë teorike të mashkullit aq më shumë shikon femra tek ai fajtorin për gjithçka ka ndodhur dhe aq më violente bëhet ndaj tij. 

Derisa hakmarrja e saj ngjan me torturat e llahtarshme mesjetare, për të cilat dikur pati shkruar edhe një disertacion. Dhe ai përdor më në fund atë që ia ka dhënë natyra, epërsinë fizike për ta asgjësuar dhe shpëtuar veten. Më kot.

Skenat seksuale në film mund të quhen pornografike, mirëpo për çudi nuk kanë erotikë brenda, ose kanë e shumta vetëm në skenën e parë, deri kur fëmija hedh hapin e gabuar drejt vdekjes. Më pas seksi është si një ndëshkim ose mallkim për dy qenie që s'kanë pse e përdorin më. Të paktën siç e kupton dhe e likuidon gruaja.

Një meditim i jashtëzakonshëm për dashurinë, frytin e saj, familjen. Për sa e sa lidhje të dështuara njerëzore që nxjerrin në rrugët e botës fatkëqinj. Për femra fare pranë natyrës dhe meshkuj intelektualë që të vjen t'i zësh me dacka për budallallëkun e tyre denatyror. Për pafuqinë e kushedi sa krijesave për të marrë në dorë ose qoftë dhe për të korrigjuar sadopak fatalitetet që i ka vënë përpara.

Ky është një interpretim i filmit ndër disa të tjera që ai mund t'i lërë hapur. Vetë Lars von Trier në një intervistë për "Antikrishtin", që u prezantua në edicionin e vjetshëm të Festivalit të Kanës, thotë se është një film që nuk ndjek ndonjë rregull, një film "jo shumë logjik, me gjëra të cilat nuk mund t'i shpjegoj... bile mundohem të mbroj gjëra të cilat vetë nuk mundem t'i besoj... Veç se filmi më bëri pak më të mençur dhe më lehtësoi në mes të një depresioni."

Duket në të vërtetë punë e kotë t'u japësh të tjerëve interpretime të gatshme, sidomos mbi një vepër që ka arritur brenda dy orësh të përqendrojë kaq shumë meditim mbi dashurinë, familjen, vdekjen, me gjuhën e vet që është thjesht gjuha e filmit. Por nuk mund të rrija pa i ndarë me dikë mendimet, sidomos pyetjet e shumta që më ngjalli ose më ringjalli "Antikrishti".

Shakespeare, njeriu dhe pena e tij

Nga The Economist 


James Shapiro shkon pas gjurmëve të librit të tij të mëparshëm mbi dramaturgun William Shakespeare, “1599”, i cili është botuar në vitin 2005, me një temë të pazakontë: një hetim mbi atë se a ka qenë Shakespeare ai që i ka shkruar veprat.




Shumica e Shekspirianëve qëndrojnë mënjanë kësaj. Por me sa duket pohimet e Francis Bacon, Edward de Vere dhe Christopher Marlowe, midis të tjerëve, janë në rritje. Një oreks për teoritë e komplotit, të kombinuara me një thirrje për “ekuilibër” nga disa sektorë të akademisë dhe rritjen e internetit i kanë dhënë kësaj një jetë të re. Audienca të respektuara janë kthyer për të dëgjuar ligjërata mbi këtë. Kontradikta madje mësohet edhe në nivel universitar. “Çfarë ndryshimi bën fakti se kush i ka shkruar dramat?” e ka pyetur dikush autorin. Zotëri Shapiro mendon se ka shumë rëndësi dhe kah fundi i këtij libri, lexuesit e tij do të mendojnë të njëjtën gjë. 

Kontradikta e autorësisë kthen dy gjëra: snobizmin dhe supozimin se, në një mënyrë të drejtpërdrejtë, ti je çfarë shkruan. Si mundet një djalë i paarsimuar nga katundi, vazhdon argumenti, të kuptojë mbretërit dhe oborrtarët, çështjet e shtetit, filozofinë, ligjin, muzikën? Edhe më keq, si mundet një materialist fajdexhi, pronar tokash, që shfaqet nga copëzat e dokumentuara, të jetë i njëjti njëri si poeti i dramave? Shumica e kanë tundur kokën ndaj vulgaritetit të dukshëm të kësaj, midis të cilëve Mark Twain, Helen Keller, Henry James, vëllai i tij William dhe Sigmund Freud.

Z. Shapiro ngacmon paragjykimet kulturore, njollat e errëta historike dhe mbi të gjitha anakronizmin e pandarë në këto pyetje. Askush para fundit të shekullit 18 nuk i ka shtruar këto pyetje, apo të ketë lexuar dramat apo sonetet për depërtim biografik. Askush madje nuk është shqetësuar të përpunojë një kronologji për ta. Ideja që veprat e letërsisë mbajnë të dhëna personale, apo që të shkruarit është shprehje dhe eksplorim i vetes, është një fenomen relativisht i kohëve të fundit. 

Kapitujt qendror të librit të Z. Shapiro përqendrohen në shekujt 19 dhe 20, kur filloi kërkimi për pretendues alternativ. Dy personazhet kryesore në tregimin e tij janë Delia Bacon, e cila në vitin 1857 e ka avancuar filozofin e renesancës Francis Bacon; dhe J.T. Looney, i cili në vitin 1920 propozoi një oborrtar elizabetian, Edward de Vere, Kont i Oksfordit. Z. Shapiro i merr të dy seriozisht, duke i ndjekur me durim jetët e tyre dhe duke i kontekstualizuar idetë e tyre. Nuk është rastësi që në kohën kur Delia Bacon u fut në shesh, Shakespeare bëhet pothuajse një zot në imagjinatën publike. Të dy, ajo dhe Looney kanë zhvilluar teoritë e tyre në frymën e dyshimit religjioz dhe në grahmat e krizave të tyre personale. 

“Contested Will” është i mbushur me jetë, tregime dhe argumente. Është gjithashtu argëtues. Kërkimi për pretenduesin e vërtetë i ka bërë njerëzit të marrë. Këtu janë sekretet dhe kodet, një makinë e zhvilluar për thyerjen e kodeve, një obsesion me varre dhe aventura të çmendura për të gjetur dorëshkrimet e humbura. Një njeri ka kaluar muaj të tërë duke peshkuar në lumin Severn. Vet Z. Shapiro është kthyer në detektiv, duke vënë në dukje si mashtruese një pjesë të dëshmisë që për shumë kohë është menduar të ketë qenë e vërtetë – një rreng më shumë në historinë e gjatë të gjuetisë së patave të egra shekspiriane. 

Kapitulli i fundit është kthim në gjendje normale: një mbrojtje e shkëlqyer e njeriut nga Stratfordi. Pjesë pas pjese, Z. Shapiro ndërton situatën – dëshmitarët bashkëkohorë, gjurmët e lëna nga shtëpitë botuese dhe ushtrimet teatrore, mijëra detaje që tregojnë, veçmas çdo gjëje tjetër, se sa e panevojshme ka qenë e tërë rrëmuja. Shakespeare që shfaqet është edhe i thjeshtë edhe misterioz: njeri i teatrit, i cili ka lexuar, ka studiuar, ka dëgjuar dhe ka mbajtur në mend. Përtej kësaj është imagjinata. Në esencë, për këtë edhe është libri. 

Reblog this post [with Zemanta]

Shakespeare, njeriu dhe pena e tij

Nga The Economist 


James Shapiro shkon pas gjurmëve të librit të tij të mëparshëm mbi dramaturgun William Shakespeare, “1599”, i cili është botuar në vitin 2005, me një temë të pazakontë: një hetim mbi atë se a ka qenë Shakespeare ai që i ka shkruar veprat.




Shumica e Shekspirianëve qëndrojnë mënjanë kësaj. Por me sa duket pohimet e Francis Bacon, Edward de Vere dhe Christopher Marlowe, midis të tjerëve, janë në rritje. Një oreks për teoritë e komplotit, të kombinuara me një thirrje për “ekuilibër” nga disa sektorë të akademisë dhe rritjen e internetit i kanë dhënë kësaj një jetë të re. Audienca të respektuara janë kthyer për të dëgjuar ligjërata mbi këtë. Kontradikta madje mësohet edhe në nivel universitar. “Çfarë ndryshimi bën fakti se kush i ka shkruar dramat?” e ka pyetur dikush autorin. Zotëri Shapiro mendon se ka shumë rëndësi dhe kah fundi i këtij libri, lexuesit e tij do të mendojnë të njëjtën gjë. 

Kontradikta e autorësisë kthen dy gjëra: snobizmin dhe supozimin se, në një mënyrë të drejtpërdrejtë, ti je çfarë shkruan. Si mundet një djalë i paarsimuar nga katundi, vazhdon argumenti, të kuptojë mbretërit dhe oborrtarët, çështjet e shtetit, filozofinë, ligjin, muzikën? Edhe më keq, si mundet një materialist fajdexhi, pronar tokash, që shfaqet nga copëzat e dokumentuara, të jetë i njëjti njëri si poeti i dramave? Shumica e kanë tundur kokën ndaj vulgaritetit të dukshëm të kësaj, midis të cilëve Mark Twain, Helen Keller, Henry James, vëllai i tij William dhe Sigmund Freud.

Z. Shapiro ngacmon paragjykimet kulturore, njollat e errëta historike dhe mbi të gjitha anakronizmin e pandarë në këto pyetje. Askush para fundit të shekullit 18 nuk i ka shtruar këto pyetje, apo të ketë lexuar dramat apo sonetet për depërtim biografik. Askush madje nuk është shqetësuar të përpunojë një kronologji për ta. Ideja që veprat e letërsisë mbajnë të dhëna personale, apo që të shkruarit është shprehje dhe eksplorim i vetes, është një fenomen relativisht i kohëve të fundit. 

Kapitujt qendror të librit të Z. Shapiro përqendrohen në shekujt 19 dhe 20, kur filloi kërkimi për pretendues alternativ. Dy personazhet kryesore në tregimin e tij janë Delia Bacon, e cila në vitin 1857 e ka avancuar filozofin e renesancës Francis Bacon; dhe J.T. Looney, i cili në vitin 1920 propozoi një oborrtar elizabetian, Edward de Vere, Kont i Oksfordit. Z. Shapiro i merr të dy seriozisht, duke i ndjekur me durim jetët e tyre dhe duke i kontekstualizuar idetë e tyre. Nuk është rastësi që në kohën kur Delia Bacon u fut në shesh, Shakespeare bëhet pothuajse një zot në imagjinatën publike. Të dy, ajo dhe Looney kanë zhvilluar teoritë e tyre në frymën e dyshimit religjioz dhe në grahmat e krizave të tyre personale. 

“Contested Will” është i mbushur me jetë, tregime dhe argumente. Është gjithashtu argëtues. Kërkimi për pretenduesin e vërtetë i ka bërë njerëzit të marrë. Këtu janë sekretet dhe kodet, një makinë e zhvilluar për thyerjen e kodeve, një obsesion me varre dhe aventura të çmendura për të gjetur dorëshkrimet e humbura. Një njeri ka kaluar muaj të tërë duke peshkuar në lumin Severn. Vet Z. Shapiro është kthyer në detektiv, duke vënë në dukje si mashtruese një pjesë të dëshmisë që për shumë kohë është menduar të ketë qenë e vërtetë – një rreng më shumë në historinë e gjatë të gjuetisë së patave të egra shekspiriane. 

Kapitulli i fundit është kthim në gjendje normale: një mbrojtje e shkëlqyer e njeriut nga Stratfordi. Pjesë pas pjese, Z. Shapiro ndërton situatën – dëshmitarët bashkëkohorë, gjurmët e lëna nga shtëpitë botuese dhe ushtrimet teatrore, mijëra detaje që tregojnë, veçmas çdo gjëje tjetër, se sa e panevojshme ka qenë e tërë rrëmuja. Shakespeare që shfaqet është edhe i thjeshtë edhe misterioz: njeri i teatrit, i cili ka lexuar, ka studiuar, ka dëgjuar dhe ka mbajtur në mend. Përtej kësaj është imagjinata. Në esencë, për këtë edhe është libri. 

Reblog this post [with Zemanta]

Ribotohet Zorba

Në 90-vjetorin e lindjes, shtëpia botuese “Princi” hedh në treg ribotimin e librit të vetëm poetik të Zef Zorbës, “Buzë të ngrira në gaz”. Është një botim më cilësor se ai i vitit 1994, ku botuesi lë shënimin se është edhe i përmirësuar, duke pasur parasysh shtimin në këtë krijimtari të një poeme të pabotuar më parë, “Baladë dritash për Lalin”, e shkruar më 29.03.1975. Duket sikur ky ribotim vjen pikërisht në këtë fundmars edhe dedikim përvjetori ndaj motrës së poetit. 

Ky vëllim poetik shoqërohet me parathënie të Ismail Kadaresë, ndërsa si në botimin e parë, të ’94-s, në fund, libri mban pasthënien e shkruar nga vetë autori, Zorba, i cili ka strukturuar gjithë teknikën se si janë shkruar poezitë e tij, prej cilëve poetë është frymëzuar dhe pse ka rrjedhur aq hermetike dhe esenciale poezia në librin e vetëm që Zorba nuk e kishte menduar asnjëherë se mund të shihte dritën e botimit. Botimi i dytë mban dhe disa fotografi që vijnë për herë të parë për lexuesit. 

Ky botim, siç edhe e ka cilësuar shkrimtari Stefan Çapaliku në botimin e ’94-s, në parathënie, është “një libër historie e shpirtit të sakatuar, që jeton duke përtypur shpresë e ironi të vetvetes”. Kjo krijimtari është e ndarë në disa cikle poetike, që i takojnë harkut kohor ‘45-‘80, si në botim edhe ribotim është respektuar përgatitja që ka lënë të gatshme autori për to. Me botimin e parë Zorba thuhet se ka dalë nga errësira, ndërsa ky ribotim duket se do të shërbejë më shumë për ridimensionimin e poetit, si përfaqësues unik i brezit të ’70-s, duke mos u konfonduar poezia e tij me kohën. 

Mbajtur në fshehtësi të plotë, Zorba na la trashëgim veprën e parë, të plotë, të vetme si model estetik. Zorba lindi më 1920 në Kotorr të Malit të Zi, në një familje shqiptare. Mbas mbarimit të gjimnazit në Shkodër, më 1941 regjistrohet në Fakultetin e Shkencave Shoqërore, dega e Studimeve Politike në Universitetin e Padovës në Itali. I ndërpret studimet më 1943 për arsye të Luftës së Dytë Botërore dhe kthehet në Shkodër, ku fillon punën si nëpunës banke. Në vitet ’45-’46, punësohet si regjisor në Shtëpinë e Kulturës së Shkodrës, ku vë në skenë mjaft pjesë dramatike me tingëllim të qartë disident si “Juda Makabe” e Fishtës, “Armiku i popullit” të Ibsenit etj. Ndoshta dhe për këtë arsye arrestohet më ’46 dhe burgoset nën akuzën e agjitacion-propagandës. Vuan dënimin në kampet e punës dhe “riedukimit” deri në vitin 1951. Ndërron jetë në janar 1993 në Shkodër.

Ribotohet Zorba

Në 90-vjetorin e lindjes, shtëpia botuese “Princi” hedh në treg ribotimin e librit të vetëm poetik të Zef Zorbës, “Buzë të ngrira në gaz”. Është një botim më cilësor se ai i vitit 1994, ku botuesi lë shënimin se është edhe i përmirësuar, duke pasur parasysh shtimin në këtë krijimtari të një poeme të pabotuar më parë, “Baladë dritash për Lalin”, e shkruar më 29.03.1975. Duket sikur ky ribotim vjen pikërisht në këtë fundmars edhe dedikim përvjetori ndaj motrës së poetit. 

Ky vëllim poetik shoqërohet me parathënie të Ismail Kadaresë, ndërsa si në botimin e parë, të ’94-s, në fund, libri mban pasthënien e shkruar nga vetë autori, Zorba, i cili ka strukturuar gjithë teknikën se si janë shkruar poezitë e tij, prej cilëve poetë është frymëzuar dhe pse ka rrjedhur aq hermetike dhe esenciale poezia në librin e vetëm që Zorba nuk e kishte menduar asnjëherë se mund të shihte dritën e botimit. Botimi i dytë mban dhe disa fotografi që vijnë për herë të parë për lexuesit. 

Ky botim, siç edhe e ka cilësuar shkrimtari Stefan Çapaliku në botimin e ’94-s, në parathënie, është “një libër historie e shpirtit të sakatuar, që jeton duke përtypur shpresë e ironi të vetvetes”. Kjo krijimtari është e ndarë në disa cikle poetike, që i takojnë harkut kohor ‘45-‘80, si në botim edhe ribotim është respektuar përgatitja që ka lënë të gatshme autori për to. Me botimin e parë Zorba thuhet se ka dalë nga errësira, ndërsa ky ribotim duket se do të shërbejë më shumë për ridimensionimin e poetit, si përfaqësues unik i brezit të ’70-s, duke mos u konfonduar poezia e tij me kohën. 

Mbajtur në fshehtësi të plotë, Zorba na la trashëgim veprën e parë, të plotë, të vetme si model estetik. Zorba lindi më 1920 në Kotorr të Malit të Zi, në një familje shqiptare. Mbas mbarimit të gjimnazit në Shkodër, më 1941 regjistrohet në Fakultetin e Shkencave Shoqërore, dega e Studimeve Politike në Universitetin e Padovës në Itali. I ndërpret studimet më 1943 për arsye të Luftës së Dytë Botërore dhe kthehet në Shkodër, ku fillon punën si nëpunës banke. Në vitet ’45-’46, punësohet si regjisor në Shtëpinë e Kulturës së Shkodrës, ku vë në skenë mjaft pjesë dramatike me tingëllim të qartë disident si “Juda Makabe” e Fishtës, “Armiku i popullit” të Ibsenit etj. Ndoshta dhe për këtë arsye arrestohet më ’46 dhe burgoset nën akuzën e agjitacion-propagandës. Vuan dënimin në kampet e punës dhe “riedukimit” deri në vitin 1951. Ndërron jetë në janar 1993 në Shkodër.

... kokën stuhitë ma bëjn’ shkretëtirë

Poezi nga Mihai EMINESKU


U shua jeta...

Iu shua jeta Venecjes së praruar,
S’dëgjon vallzim, s’sheh drita, kënga shteri,
Portalesh pleq, mes shkallësh prej mermeri
Fut kryet hëna, muret për t’i argjenduar.

Okeanusi mbi kanale qan ngadalë,
Për shekuj varg mbart lulen e rinimit,
T’i falë nuses frymën e gjallimit,
Mbi ujra shfaqet e kumbon me valë.

Kalatë porsi varre heshtjen zgjatën.
I vetëm, prift që kohrash mbet në jetë,
Shën Marku me trishtim godet mesnatën.

Me gjuhë prej Sibile, por zëdet,
Me tinguj të qetuar hedh mandatën:
“Më kot, o djem, nuk ngjallet kush u tret!”



Mortua est!


Pishtar i përndritshëm mbi varret e njoma,
Një tingull këmbane në orët e vona,
Një ëndërr që flatrën e zbut në trishtim,
Kështu e kaptove të botës pengim.

Kalove kur qielli ish fushë kthjellore,
Me gurra prej qumshti, me lule diellore,
Kur retë si nata - pallat turivrarë,
Prej hënës hyjneshë me radhë janë parë.

Më ngjake si hije argjendi ndriçuar,
Me krahët të ngritur, drejt qiejve drejtuar,
E skelat e reve i ngjit, shpirt i gjorë,
Mes shiut me rreze, me yjet dëborë.

Një rreze të ngritka, një këng’ të mban çuar,
Me krahët e bardhë mbi gjoks kryqëzuar,
Kur furka dëgjohet në lëmsh si magji,
Argjend ka ndër ujra, në ajër flori.

Ta shoh shpirtin borë kur shkon n’ hapësirë,
Më pas edhe baltën ... të bardhë e të ngrirë,
Me veshjen e gjatë, nënqesh si e gjallë,
Qivuri ku dergjesh, ndriçoka si rrallë.

Dhe shpirtin shpesh pyes, mëdyshjen ta tretë,
Pse vdiqe, o ëngjëll, me faqe të zbehtë,
A s’ishe e bukur, a s’ishe e re?
U nise të shuash një yll zjarr, mbi re?

Po ndofta kështjella do ketë andejpari,
Me mure prej yjesh, me harqe prej ari,
Lumenj zjarri, ura të lyera në argjënd,
E brigje me lule, me këngë anekënd;

Të ecësh mes tyre, mbretëreshë e bekuar,
Me flokë prej rrezesh, me sy të drituar,
Me veshjen e kaltër spërkatur me ar,
Kurorë dafine mbi ballin zbehtar.

Oh, vdekja - rrëmujë, një det yjeplot,
Kur jeta ësht’ baltë me ëndrra krejt kot;
Oh, vdekja - një shekull nga diej lulëzuar,
Kur jeta ësht’ dokërr, pa gjë, e shëmtuar.

Por... kokën stuhitë ma bëjn’ shkretëtirë,
Mendimet e liga dëbojn’ çdo të mirë...
Kur diejt të shuhen e yje s’ka më,
Më vjen të besoj se gjithçka s’qënka gjë.

A mundet të çahet thjesht kupa qiellore,
Mosgjëja të bjerë me natën yjore,
Ta shoh qiellin sterrë si botrat fort shkund,
Si pré kalimtare të vdekjes pa fund...

Në qoftë krejt ndryshe... ahere përjetë
S’do vijë shpirti yt, i valë, më në jetë,
Memece do bëhet gjuha jote si mjaltë...
Ky ëngjëll ahere do shndrrohet në baltë.


Dhe prapë, moj tokë e bekuar, e vdekur,
Te varri vë harpën e thyer, të mekur,
Për mortjen mos qaj, gëzohu me bujë
Me rrezen që derdhet mbi botën - rrëmujë.

Pastaj...ç’është mirë askush nuk e di,
Të rrosh a mos rrosh...ama çdo njeri
E di që kush s’është, s’ndjen dhimbje aspak,
E dhimbje ka shumë, gëzime fort pak.

Të rrosh? Çmenduri e trishtuar, e shkretë;
Të rren veshi yt dhe syri i vërtetë;
Çka thotë një shekull, s’e thënkan të tjerë.
Më mirë gjëprejgjëje, se ëndërr pa vlerë.

Shoh ëndrra që nisen të tjera për të kapur,
Gjer ndalen te varret, që presin gojëhapur,

Më s’di ku ta shuaj mendimin nën ballë:
Të qesh si të marrët? T’i tall? T’u qaj hallë?
Ç’kuptim ka?... Mos qënka gjithçka marrëzi?
Po vdekja e jote, o ëngjëll, s’e di

Përse ndodhi, vallë? Ti, qënie që qesh,
Jetove që varrin ta marrësh peshqesh?
Në pastë kuptim, ateu ka vepruar,
Në ballin tënd Zotin s’e paske të shkruar.


Mesnata po goditet...


Mesnata e goditi të bakërtën këmbanë,
Doganë e jetës-gjumi, ma la taksën mënjanë;
Të rrahurave rrugë do mendja të më bartë,
Mes jetës edhe vdekjes nuk shoh dallim të qartë,
S’ndryshon, veç, asnjë fije peshorja e mendimit,
Se heshtaz ndehet gjuha mes jo-së dhe pohimit.


Glosë


Koha shkon, por edhe vjen,
Gjithçka rri e re, e vjetër;
Ç’është mirë a keq, e gjen,
Vraje mendjen veç, patjetër;
Mos ki shpresë e mos u ndruaj,
Ç’është valë, do shkojë si valë;
Në çdo ngasje, si i huaj,
Rri i ftohtë dhe pafjalë.



Gjëra plot para na dalin,
E në vesh na vijnë të tjera,
Por vëmendjen dot s’e ndalin,
S’kemi nge, ndaj i merr era.
Pangurrim qëndro mënjanë,
Tek vetveten e rigjen,
Kur me zhurma anembanë
Koha shkon, por edhe vjen.

As akrepi i saj nuk pjerret -
Kjo peshore e mendimit -
Drejt momentit që ze bjerret -
Fli e maskës së galdimit,
Që nga vdekja e saj merr lindje
Edhe zgjat një çast, jo tjetër,
Për atë që e njeh me bindje
Gjithçka rri e re, e vjetër.

Spektator si në teatër
Në kët’ botë përherë ji:
Luan njëri dhe për katër
Çirrja maskën gjithsesi;
Dhe në nxjerrtë lot fytyre
Rri në qoshe, veten ndjen,
Të kuptosh nga arti i tyre
Ç’është mirë a keq, e gjen.

Çka do vijë e çfarë ka shkuar
Janë dy pamje, veç një fletë,
Fillin ka për ta shikuar
Bash në fund kush nxë në jetë;
Gjithë ç’qenë e do të vinë
I shikojm’ me sytë e vjetër
Që t’u njohësh kotësinë
Vraje mendjen veç, patjetër.

Mbetkan pó të njëjtat mjete
Që trysnojnë çdo gjallesë
Kanë rrjedhur mijra vjete,
Bota njeh gaz e dënesë;
Tjetër maskë, e njëjta pjesë,
Tjetër gojë, të njëjtët truaj,
I zhgënjyer, prerë në besë
Mos shpreso e mos u druaj.

Mos shpreso kur ligësitë
Për ngadhnjim lidhen jo rrallë
Ta kalojnë ndyrësitë
Dhe në qofsh me yll në ballë;
Mos u tremb kur përsëri
Ndërlëvdohen me aq fjalë
Me ta kurrë shok mos ji
Ç’është valë, do shkojë si valë.

Me një këngë prej sirene
Bash kjo botë i ngre kurth dritës
Që të ndrrojë aktorët skene
Me karrem të josh drejt pritës;
Atypari qëndro strukur
Veshin fare mos e luaj
Që nga shtegu ku je futur
Në çdo ngasje, si i huaj.

Në qëllofshin, bëj mënjanë,
Në të nëmshin, mos bëj zë;
Se dhe fjalët vlerë s’kanë
U di kutin, çfar’ pret më?
Le të thotë gjithkush ç’të dojë,
Kush të mundë, le të dalë
Që mos lidhesh as me gojë
Rri i ftohtë dhe pafjalë.

Rri i ftohtë dhe pafjalë
Në çdo ngasje, si i huaj,
Ç’është valë, kalon si valë,
Mos shpreso dhe mos u druaj,
Vraje mendjen veç, patjetër,
Ç’është mirë a keq, e gjen;
Gjithçka rri e re, e vjetër;
Koha shkon, por edhe vjen.


I shqipëroi nga rumanishtja:
Kopi Kyçyku

... kokën stuhitë ma bëjn’ shkretëtirë

Poezi nga Mihai EMINESKU


U shua jeta...

Iu shua jeta Venecjes së praruar,
S’dëgjon vallzim, s’sheh drita, kënga shteri,
Portalesh pleq, mes shkallësh prej mermeri
Fut kryet hëna, muret për t’i argjenduar.

Okeanusi mbi kanale qan ngadalë,
Për shekuj varg mbart lulen e rinimit,
T’i falë nuses frymën e gjallimit,
Mbi ujra shfaqet e kumbon me valë.

Kalatë porsi varre heshtjen zgjatën.
I vetëm, prift që kohrash mbet në jetë,
Shën Marku me trishtim godet mesnatën.

Me gjuhë prej Sibile, por zëdet,
Me tinguj të qetuar hedh mandatën:
“Më kot, o djem, nuk ngjallet kush u tret!”



Mortua est!


Pishtar i përndritshëm mbi varret e njoma,
Një tingull këmbane në orët e vona,
Një ëndërr që flatrën e zbut në trishtim,
Kështu e kaptove të botës pengim.

Kalove kur qielli ish fushë kthjellore,
Me gurra prej qumshti, me lule diellore,
Kur retë si nata - pallat turivrarë,
Prej hënës hyjneshë me radhë janë parë.

Më ngjake si hije argjendi ndriçuar,
Me krahët të ngritur, drejt qiejve drejtuar,
E skelat e reve i ngjit, shpirt i gjorë,
Mes shiut me rreze, me yjet dëborë.

Një rreze të ngritka, një këng’ të mban çuar,
Me krahët e bardhë mbi gjoks kryqëzuar,
Kur furka dëgjohet në lëmsh si magji,
Argjend ka ndër ujra, në ajër flori.

Ta shoh shpirtin borë kur shkon n’ hapësirë,
Më pas edhe baltën ... të bardhë e të ngrirë,
Me veshjen e gjatë, nënqesh si e gjallë,
Qivuri ku dergjesh, ndriçoka si rrallë.

Dhe shpirtin shpesh pyes, mëdyshjen ta tretë,
Pse vdiqe, o ëngjëll, me faqe të zbehtë,
A s’ishe e bukur, a s’ishe e re?
U nise të shuash një yll zjarr, mbi re?

Po ndofta kështjella do ketë andejpari,
Me mure prej yjesh, me harqe prej ari,
Lumenj zjarri, ura të lyera në argjënd,
E brigje me lule, me këngë anekënd;

Të ecësh mes tyre, mbretëreshë e bekuar,
Me flokë prej rrezesh, me sy të drituar,
Me veshjen e kaltër spërkatur me ar,
Kurorë dafine mbi ballin zbehtar.

Oh, vdekja - rrëmujë, një det yjeplot,
Kur jeta ësht’ baltë me ëndrra krejt kot;
Oh, vdekja - një shekull nga diej lulëzuar,
Kur jeta ësht’ dokërr, pa gjë, e shëmtuar.

Por... kokën stuhitë ma bëjn’ shkretëtirë,
Mendimet e liga dëbojn’ çdo të mirë...
Kur diejt të shuhen e yje s’ka më,
Më vjen të besoj se gjithçka s’qënka gjë.

A mundet të çahet thjesht kupa qiellore,
Mosgjëja të bjerë me natën yjore,
Ta shoh qiellin sterrë si botrat fort shkund,
Si pré kalimtare të vdekjes pa fund...

Në qoftë krejt ndryshe... ahere përjetë
S’do vijë shpirti yt, i valë, më në jetë,
Memece do bëhet gjuha jote si mjaltë...
Ky ëngjëll ahere do shndrrohet në baltë.


Dhe prapë, moj tokë e bekuar, e vdekur,
Te varri vë harpën e thyer, të mekur,
Për mortjen mos qaj, gëzohu me bujë
Me rrezen që derdhet mbi botën - rrëmujë.

Pastaj...ç’është mirë askush nuk e di,
Të rrosh a mos rrosh...ama çdo njeri
E di që kush s’është, s’ndjen dhimbje aspak,
E dhimbje ka shumë, gëzime fort pak.

Të rrosh? Çmenduri e trishtuar, e shkretë;
Të rren veshi yt dhe syri i vërtetë;
Çka thotë një shekull, s’e thënkan të tjerë.
Më mirë gjëprejgjëje, se ëndërr pa vlerë.

Shoh ëndrra që nisen të tjera për të kapur,
Gjer ndalen te varret, që presin gojëhapur,

Më s’di ku ta shuaj mendimin nën ballë:
Të qesh si të marrët? T’i tall? T’u qaj hallë?
Ç’kuptim ka?... Mos qënka gjithçka marrëzi?
Po vdekja e jote, o ëngjëll, s’e di

Përse ndodhi, vallë? Ti, qënie që qesh,
Jetove që varrin ta marrësh peshqesh?
Në pastë kuptim, ateu ka vepruar,
Në ballin tënd Zotin s’e paske të shkruar.


Mesnata po goditet...


Mesnata e goditi të bakërtën këmbanë,
Doganë e jetës-gjumi, ma la taksën mënjanë;
Të rrahurave rrugë do mendja të më bartë,
Mes jetës edhe vdekjes nuk shoh dallim të qartë,
S’ndryshon, veç, asnjë fije peshorja e mendimit,
Se heshtaz ndehet gjuha mes jo-së dhe pohimit.


Glosë


Koha shkon, por edhe vjen,
Gjithçka rri e re, e vjetër;
Ç’është mirë a keq, e gjen,
Vraje mendjen veç, patjetër;
Mos ki shpresë e mos u ndruaj,
Ç’është valë, do shkojë si valë;
Në çdo ngasje, si i huaj,
Rri i ftohtë dhe pafjalë.



Gjëra plot para na dalin,
E në vesh na vijnë të tjera,
Por vëmendjen dot s’e ndalin,
S’kemi nge, ndaj i merr era.
Pangurrim qëndro mënjanë,
Tek vetveten e rigjen,
Kur me zhurma anembanë
Koha shkon, por edhe vjen.

As akrepi i saj nuk pjerret -
Kjo peshore e mendimit -
Drejt momentit që ze bjerret -
Fli e maskës së galdimit,
Që nga vdekja e saj merr lindje
Edhe zgjat një çast, jo tjetër,
Për atë që e njeh me bindje
Gjithçka rri e re, e vjetër.

Spektator si në teatër
Në kët’ botë përherë ji:
Luan njëri dhe për katër
Çirrja maskën gjithsesi;
Dhe në nxjerrtë lot fytyre
Rri në qoshe, veten ndjen,
Të kuptosh nga arti i tyre
Ç’është mirë a keq, e gjen.

Çka do vijë e çfarë ka shkuar
Janë dy pamje, veç një fletë,
Fillin ka për ta shikuar
Bash në fund kush nxë në jetë;
Gjithë ç’qenë e do të vinë
I shikojm’ me sytë e vjetër
Që t’u njohësh kotësinë
Vraje mendjen veç, patjetër.

Mbetkan pó të njëjtat mjete
Që trysnojnë çdo gjallesë
Kanë rrjedhur mijra vjete,
Bota njeh gaz e dënesë;
Tjetër maskë, e njëjta pjesë,
Tjetër gojë, të njëjtët truaj,
I zhgënjyer, prerë në besë
Mos shpreso e mos u druaj.

Mos shpreso kur ligësitë
Për ngadhnjim lidhen jo rrallë
Ta kalojnë ndyrësitë
Dhe në qofsh me yll në ballë;
Mos u tremb kur përsëri
Ndërlëvdohen me aq fjalë
Me ta kurrë shok mos ji
Ç’është valë, do shkojë si valë.

Me një këngë prej sirene
Bash kjo botë i ngre kurth dritës
Që të ndrrojë aktorët skene
Me karrem të josh drejt pritës;
Atypari qëndro strukur
Veshin fare mos e luaj
Që nga shtegu ku je futur
Në çdo ngasje, si i huaj.

Në qëllofshin, bëj mënjanë,
Në të nëmshin, mos bëj zë;
Se dhe fjalët vlerë s’kanë
U di kutin, çfar’ pret më?
Le të thotë gjithkush ç’të dojë,
Kush të mundë, le të dalë
Që mos lidhesh as me gojë
Rri i ftohtë dhe pafjalë.

Rri i ftohtë dhe pafjalë
Në çdo ngasje, si i huaj,
Ç’është valë, kalon si valë,
Mos shpreso dhe mos u druaj,
Vraje mendjen veç, patjetër,
Ç’është mirë a keq, e gjen;
Gjithçka rri e re, e vjetër;
Koha shkon, por edhe vjen.


I shqipëroi nga rumanishtja:
Kopi Kyçyku

POEZIA RUMUNE MODERNE

Esse nga Kopi Kyçyku



















I papërsëritshmi Dostojevski, krahas veprave madhore,
na ka lënë edhe mjaft
thënie-perla për nga
hijeshia e thellësia e mesazhit. Ja
njëra syresh: „Bukuria do ta shpëtojë
botën”. E, sikurse dihet, njëra
nga këto bukuri, poezia, mbetet gur
prove për imazhet plot dritë e beftësinë
e stileve. Në hapësirat e
imagjinares, e përfytyrimit, përftohet
„minuta e amëshuar”, ndjesia e
„bllokimit” të kohës, ndjesia e
dëshirës për ta pavdekësuar shembëlltyrën
e gjithçkaje që vdes apo që
është e vdekshme. Poezia, kjo „pasqyrë
magjike e kohës”, zhbiron epoka,
qënie, gjendje shpirtërore dhe i
fikson në „celuloidin” e vet imaterial.
Aq këndellës mund të bëhen
vargjet, saqë të shtyjnë të mendosh
se mrekullitë e botës nuk janë shtatë,
por të panumurta: mjaft të
përpiqesh t’i zbulosh tek një Dante,
një Shekspir, një Gëte, një Pushkin...
Jo rastësisht poezia rumune është
cilësuar nga kritika evropiane si një
ndër më të fuqishmet e novatoret në
Kontinentin Plak e jashtë tij. Buruar
nga një folklor ballkanas me epje
më tepër lirike se sa epike, kjo poezi
nxori gjatë dy shekujve të fundit një
sërë viganësh të vargut, të cilët bënë
të mundur jo vetëm ngjizjen e rumanishtes
moderne, por edhe të një
poetike krejt të veçantë.
Në dallim nga poezitë e mjaft
vendeve të tjera, në poezinë rumune
mund të thuhet se është shkak habie
kur del ndonjë poet i rëndomtë
e jo një i pazakontë. Veç talenteve
dhe këndvështrimeve nga më befasueset,
poezinë rumune e mbështet,
por edhe e udhon, në kohë e në
hapësirë, një kritikë letrare tejet serioze,
e cila tradicionalisht ka hequr
dorë nga cakimet e ngushta, për t’iu
kushtuar kryekëput mbarëvajtjes së
kësaj pasurie kombëtare, poezisë
pra, që e ndihmon rumanishten të
mos ndihet “gjuhë e vogël” në koncertin
e gjuhëve të qarkullimit
ndërkombëtar.
Vlen të theksohet se, megjithë
përkimet, shkëmbimet dhe huazimet
e ndërsjella e të natyrshme që poezia
rumune kryen me poezinë e madhe
të vendeve dhe të gjuhëve të tjera,
bie në sy një dukuri mjaft interesante:
përpara se të ndikohet nga
vizionet dhe risitë e sssimotrave të
tjera, poezia rumune i zbulon ato
në vetvete, në bërthamat e poezisë
së folur e të kënduar vendase.
Deri më sot, pa zënë në gojë
përkthimet e shumta nga vepra e
Emineskut, Eftimiut, Argezit etj,
shqipes i janë dhuruar edhe poetë
të tjerë të nivelit evropian, si Nikita
Stënesku, Marin Soresku, Ana Blandiana,
Xheo Bogza, por më fort krijime
autorësh jo dhe aq të njohur,
që shqipëruesit përkatës i kanë
tërhequr vëmendjen.
Në Rumani, qysh në vitet ’20 të
shekullit të kaluar janë botuar disa
antologji të poezisë kombëtare. Në
dhjetëvjetshin e fundit, tri kanë qënë
antologjitë më të pranuara e njëherazi
më të diskutuara: „megaantologjia”
e kritikut të njohur Laurenciu
Uliç (10 vëllime, 300 autorë,
1001 poezi, Bukuresht, 1997), “Antologjia
e shkurtër e poezisë rumune”
e kritikut tjetër rumun Dan-
Silviu Boeresku (1 vëllim, 66 autorë,
66 poezi, Bukuresht, 1999) dhe
“Poezia e pyllit” (10 vëllime, 300 autorë,
Bukuresht, 2001) e poetit dhe
botuesit rumun Radu Kërneç.
Kuptohet që zgjedhja e autorëve
nga gjiri i një populli, që ka pasur e
ka një yllësi të vërtetë poetësh, mes
tyre edhe tre kandidatë për Çmimin
Nobel, - poetët Luçian Blaga, Nikita
Stënesku e Marin Soresku, - nuk
është e lehtë.
Mund të them se në lëmin e
përkthimeve u futa me pasion, zell
e durim qysh në fillimvitet ’60 të
shekullit të shkuar, kur guxova të
përkthej e të botoj në shtypin rumun
poezi të Nonda Bulkës. Vazhdova
me shqipërime të krijimeve të
mjaft autorësh turq, italianë, rumunë,
rusë, maqedonas, francezë etj dhe
vetëm paskëtaj mendova se isha në
gjendje dhe gëzoja të drejtën të dilja
para bashkëkombësve të mi me një
antologji me 100 poetë rumunë, të
cilën e dorëzova në Tiranë, në Shtëpinë
Botuese „Mësonjëtorja” (me
sugjerimin entusiazt të poetit Xhevahir
Spahiu) e më pas (2001) edhe
në Shtëpinë Botuese „Toena”...
Koha rrodhi e unë nuk ndenja
duarlidhur. Antologjinë e mësipërme
e pasurova ndjeshëm dhe mendoj se
tani ajo është edhe më e plotë, edhe
më e arrirë. Si gjithmonë, kam bërë
kujdes që të jem „traduttore”, jo
„traditore”, pra përdorimin e begatisë
shprehëse, të figurave letraro-
artistike dhe gjuhësore-stilistike
të shqipes, të mos e bëj në kurriz të
vlerave origjinale të poetëve përkatës,
por duke respektuar me fanatizëm
shkencor përmbajtjen, frymën, traditën,
formën, metrin, rimën e mesazhin
e secilit. Se sa ia kam dalë
mbanë, fjalën shpresoj ta thonë lexuesit,
njohësit e rumanishtes e të
shqipes, kritikët e studiuesit e letërsisë,
në veçanti të poezisë.
Jam përpjekur që secila nga „moshat”
e lirikës rumune të përfaqësohet
nga një numur bindës autorësh
dhe krijimesh. Poetët, që tashmë
konsiderohen klasikë, përbëjnë
padyshim mbështetjen e natyrshme,
pa të cilën krijuesit e rinj pasmodernë
as që do të kishin arritur të
shfaqeshin në arenën e letërsisë. Në
këtë vështrim kjo antologji duhet
lexuar edhe si një homazh, aspak
polemik, për moshat poetike që
tashmë janë historizuar nga pikëpamja
estetike.
Përzgjedhja nis me disa autorë,
që paraprijnë më të rëndësishmin
poet modern rumun, Mihai Emineskun.
Sidomos në raport me veprën
e tij, poetët e periudhës dyzetetetë
(Heliade, Grigore Aleksandresku,
Kërlova), madje edhe më i
hershmi ndër ta, Dosoftei (1624-
1693), na shfaqen si paramodernë.
Me Emineskun gjendemi para
njësimit tronditës me hierarkinë e
poezisë së madhe, përtej kufijve të
një vendi apo të një historie të letërsisë.
Prandaj poezitë e përzgjedhura
për këtë antologji shpalosin në tërësi
veprën lirike emineskiane, e cila gjallon
përherë në situatën e rimarrjes
së elementëve poetikë dhe protopoetikë
të mëparshëm e të krijimit
njëheresh të tharmit të ndryshimeve
të mëpasme në lirikën rumune. Kjo
sintezë fillestare, njëherazi retrospektive
dhe perspektive, gjen shprehje
të jashtëzakonshme në një krijimtari
tejet të ngjeshur dhe tepër
domethënëse.
Ndikimi i Emineskut mbi disa
poetë shqiptarë shfaqet në mënyrë
të natyrshme mbi bazën e mjaft të
dhënave ontologjike që i kanë të
përbashkëta të dyja kulturat tona:
kërkimi i identitetit, kulti i „Motit
të Madh” (tek Eminesku – koha protohistorike
dake), kalimi nga kanuni
ritualor i orientalizuar, në diskursin
social dhe kombëtar të pjekur
në poezinë shqiptare të gjysmës së
parë të shekullit XIX (poetë shqiptarë
të mëvonshëm, që do të trajtonin
të njëjtat tema e motive, do
të gjenin në „Letrat” e Emineskut
një model). Përveç kësaj, Eminesku
besonte në ekzistencën e një nënshtrese
kulturore të përbashkët
iliro-trake: „Trakët dhe ilirët ishin
popuj të farefisnuar. Pasardhësit e
ilirëve janë shqiptarët e sotëm, në
Trakë janë lindur rumunët. Miklosich
na ka kumtuar nja pesëdhjetë
fjalë, një pjesë e të cilave kanë
në të dyja gjuhët trajtë dhe kuptim
të posaçëm. Një numur i madh
fjalësh latine kanë kaluar nga rumunët
jo vetëm në gjuhën bullgare, por
edhe në të gjitha gjuhët e Gadishullit”
(Shih: Eminesku-tretem në flakë,
Dialogje me emineskologë të shquar
të botës, realizuar nga Mihai Çimpoi,
Shtëpia Botuese Litera-David,
Kishinjev-Bukuresht, 1999, f. 129).
Eminesku ka dëshmuar një
dashuri të madhe ndaj Shqipërisë
dhe ndaj popullit shqiptar. Për
shembull, në gazetën „Timpul”
(1880), kur bënte fjalë për familjen
Gjika, nga e cila rrjedhin princi Albert
dhe Dora d’Istria, ai shkruan:
„Ndër sundimtarët fanariotë, vetëm
një familje është shquar për dashuri
ndaj viseve rumune, për vetëflijim
me jetë dhe për integritetin e atdheut:
Gjikajt. E po mirë, Gjikajt nuk
kanë qënë fanariotë të mirëfilltë, por
shqiptarë”. Ca më shumë: Eminesku
ka pohuar se i pëlqente jashtë mase
gjuha shqipe dhe se ishte duke e
mësuar (shih Xh. Kalinesku, Jeta e
Emineskut, monografi e përkthyer
në shqip nga Kopi Kyçyku dhe e
botuar në Tiranë më 1993). Në poezinë
„Dojna”, ku „Që nga Nistri gjer
në Tisë / Qënka nderë perde e zisë / Dhe
rumuni qan me lot, / Nga të huajt s’po
çan dot”, apo në „Letrën I”, Eminesku
nuk i përmend e nuk i trajton shqiptarët
si të huaj.
Cekëm pak më lart faktin që
Eminesku ka pasur ndikim në poetët
shqiptarë. Në bazë të të dhënave
që kemi grumbulluar, del se në periudhën
midis dy luftrave, Eminesku,
ashtu si në mbarë Evropën,
edhe në Shqipëri është cilësuar
njëzëri si poeti më i madh i rumunëve,
madje, për rezonancën e fuqishme
të fjalës së tij, duke u cilësuar
jo vetëm poet rumun, por evropian,
me kalimin e kohës Eminesku
u bë gjithçka e vlefshme që ka Rumania
si përmasë shpirtërore.
Shumë shqiptarë, njerëz të kulturës,
shkrimtarë etj, kanë shprehur
admirimin për nivelin e lartë të
mendimit e të ndjesisë së poetit kombëtar
rumun. Qysh në bankat e
shkollës së lartë në Bukuresht, poeti,
prozatori dhe përkthyesi i shquar
shqiptar, Dhimitër Pasko (me pseudonimet
Mitrush Kuteli e Dr. Pas),
kur vazhdonte aty studimet në Akademinë
e Shkencave Ekonomike,
botoi një studim për veprën e Emineskut,
sidhe artikuj e shënime që
i bëjnë jehonë mesazhit të poetit të
madh rumun. Në vitet që u mor me
përparësi me filologjinë romanike,
Eqrem Çabej, i cili do të bëhej gjuhëtari
më i madh shqiptar, mbajti
në Tiranë një kurs të posaçëm për
gjuhën e figurat e stilit emineskian.
Më 1959, duke u vënë në ballë
të përpjekjeve për botimin e një vëllimi
poetik, që synonte të rrokte
pjesën më të madhe të veprës së Emineskut,
Lasgush Poradeci (1899-
1987), që mbahet si liriku më i madh
shqiptar, i formuar në Austri e në
Rumani, ka dëshmuar se, gjatë tërë
karrierës së vet letrare, e pat bërë për
vete sidomos kompleksiteti i
domethënieve dhe i vlerave letrare të
përfshira në veprën emineskiane.
Qysh më 1930, i ndodhur në Bukuresht,
L. Poradeci ka shprehur admirimin
e pamatë për Poetin rumun, çka
e nxiti të shqipërojë afro 5000 vargje
të tij. Ndërkaq, Dh.Pasko botoi dhjetra
të tjera, poezi të plota ose fragmente
poemash.
Po të shqyrtojmë ndikimin e
Emineskut mbi romantikët shqiptarë,
por edhe mbi poetët e sotëm,
mbase do të hapnim një dritare në
letërsinë e krahasuar. Është gati-gati
e papërfytyrueshme një histori moderne
e mendimit eurojuglindor në
dhjetëvjetshin e nëntë të shekullit
XIX, pa ndërmarrë një studim të
hollësishëm të ndihmesës që ka
sjellë në këtë fushë Mihai Eminesku.
Ndër poetët ballkanas, mbi të cilët
Eminesku pati ndikimin më të prekshëm,
përmendim në radhë të parë
Asdrenin. Te ky i fundit ndjehet fuqishëm
toni i poezisë sociale emineskiane.
Asdreni mbante në vend
nderi në bibliotekën vetjake veprat
e plota të Emineskut. „Poezia e tij
ka qënë për mua libër jastëku”
shprehej Asdreni. Modeli emineskian
i huazuar nga Asdreni është
njëherazi social dhe etik.
Rasti e solli që vetmimi i dy poetëve
të shquar të letrave shqipe e
rumune, Lasgush Poradeci e Mihai
Eminesku, me të dhëna të afërta apo
të ngjashme në jetëshkrimet e në
veprimtarinë krijuese, poetë që
hullojnë e udhojnë vijat orientuese
të të dyja letërsive të sapopërmendura
në etapat përkatëse të zhvillimit
të tyre, të mos i pengojë të bëhen
të ndjeshëm ndaj problemeve madhore
të bashkëkohësisë. Ashtu si
Eminesku, edhe Lasgush Poradeci ka
qënë liridashës, antifashist dhe, në
vitet ’20 të shekullit të kaluar, kur
ekzistenca e kombit ishte vënë në rrezik,
i kushtoi vargje sublime Pavarësisë
së atdheut, të fituar me aq sakrifica
e mundime shumëshekullore.
Eminesku dhe Poradeci janë poetë
të natyrës e të dashurisë. Në këto
„treva letrare” bie në sy fare qartë se
liriku shqiptar është ndikuar thellësisht
nga ai rumun. Në një numur
të madh poezish, Poradeci e merr si
model Emineskun, me të cilin ishte
lidhur shpirtërisht. Kështu, „Ku shtrohet
vala”, „Mërgim” , „Malli” ,
„Që larg” etj, janë shkruar në lidhje
të drejtpërdrejtë me „De-as avea”
(Sikur të kisha), „Din strainatate”
(Që jashtë vendit), „Speranta”
(Shpresa), „Dorinta” (Dëshira)...
Nën ndikimin e Emineskut, Lasgush
Poradeci e pasuroi fondin leksikor
të gjuhës letrare shqipe me
terma e kuptime të reja. Të tilla janë,
bie fjala, mall, magji, dhemkë etj, për
të cilat ka pasur një dobësi të
veçantë, si të ishin fjalë kyçe, sikurse
ve në dukje studiuesja Luçia Xhamo-
Diakonicë edhe për rastin e Asdrenit,
me domethënien dor, durere,
farmec etc. Që ta shtjellojmë më tej
këtë ide, në poezinë e Lasgush Poradecit
fjala mall nuk mbart vetëm
kuptimin e dëshirës së fuqishme për
të parë dikë apo diçka, por, si në gjuhën
rumune, ka edhe kuptimin të
dashurosh, të vuash nga dashuria,
por sidomos kumton edhe dëshirën,
aspiratën, shpresën (kuptime polisemantike,
që i ka të vetat gjuha poetike
e Emineskut). Pó nën ndikimin e
poezisë emineskiane, në krijimtarinë
e Lasgush Poradecit termi magji e ka
zgjeruar frymëmarrjen tematike duke
nënkuptuar edhe çmësyshje, lidhje intime,
ngazëllim, mrekullim,
ngazëllim, shkrehje çlodhëse, shijë
qiellore, tundim, ngasje, cytje, bukuri,
harmoni, kënaqësi...
Duke qënë të dy studentë në
Austri e në Gjermani, Eminesku dhe
Lasgush Poradeci u ndikuan nga
Zhan Pol Rihter, Hëlderlin, Shkolla
e Jenës, Novalis, Shkolla e Hajdelbergut.
Nga ana tjetër, Eminesku
dhe Lasgush Poradeci u dhanë fort
pas kozmogonisë indiane. Në të
vërtetë, tërheqja e kësaj force krijuese
ka një fuqi të pamatë, përmes
së cilës mjegulla e përjetshme shpërbëhet
në shirita (Shih Amitha
Bhose, Kozmogonia indiane dhe
Eminesku, Letra I). Bota, hëna, dielli
dhe fantazmat shfaqen nga lugjet
e mjegullt të kaosit. Pra, kjo është
lidhja midis qënies dhe mosqënies.
Është njëlloj si me dëshirën e Kamas
si lëvizje intelektuale dhe shtysë
e së tashmes. E, pra, Kama është
e pranishme në të dy poetët.
Sikurse ka vënë në dukje akademiku
Mihai Çimpoi (Shih: Eminesku
– tretem..., v. cit., f. 134),
Eminesku, Asdreni dhe Poradeci
dëshmojnë unitetin kulturor të
hapësirës iliro-trake.
Pjekuria artistike, inkandeshen

ca, vertikaliteti, guximi, çiltërsia e
mendimit emineskian kanë frymëzuar
edhe autorë shqiptarë të ditëve
tona, çka u jep një përfytyrim të ri
vendit e përmasave të Emineskut në
botën shpirtërore shqiptare. Mund
të thuhet se Eminesku është simbol
dhe motiv poetik. Një motiv i verifikimit
dhe i konsolidimit të vetëdijes
estetike, etike, sociale dhe simbol
(model) i përfaqësueshmërisë, i eksponencialitetit
të veprës poetike në
kuptimin e romantikëve të shquar.
Krahas botimit të një numuri të
madh poezish të Emineskut, të përfshira
në vëllime të ndryshme të vëna
në qarkullim në dhjetëvjetashat e
gjysmës së dytë të shekullit të kaluar,
janë transmetuar edhe mjaft emisione
radiotelevizive, artikuj e studime
etj. Vitet e fundit hulumtues
shqiptarë janë marrë seriozisht me
nxjerrjen në pah të disa anëve thelbësore
të krijimtarisë emineskiane.
Dua të theksoj se poezitë e kësaj
antologjie, që jam përpjekur të mos
i prek as me „pambuk”, janë një
mendim i gjallë, i drejtpërdrejtë, i
kumtuar me masë e me natyrshmëri,
me freskinë e figuracionit të begatë e
të larmë, me gjerësinë e thellësinë e
përfytyrimeve, por edhe me një ton
bashkëbisedor në rrafshin ndjesor.
Shpirti u flet shpirtrave, ngaqë për
këta mjeshtra të penës shpirti mbetet
më i rëndësishëm se gërma, e cila
jo rrallë ndodh të vetizolohet, të vetmohet,
të ngurtësohet.
Nga një lexim i vëmendshëm i
vargjeve të poetëve rumunë, por edhe
i krijimeve popullore, nuk mund të
mos shquash piktoresken si element
i përbashkët e mbizotërues i tyre, pavarësisht
nga tematika a stili i autorit
përkatës. Këtë element e rigjejmë
edhe në mjaft piktorë rumunë,
të cilët kur i bëjnë portretin një
malësoreje apo një malësori, sikur
„pengohen” të depërtojnë në thellësi
të qënies, në individualitetin e modelit,
sepse i magjeps, madje i
„robëron” bukuria e kostumeve,
motivet dhe ngjyrat e tyre e, kësisoj,
ndalen te kësula që mban malësori,
apo te shalli që i mbështjell qafën
malësores...Fill paskëtaj, „të
çlodhur” gjatë asaj „ndalese”, e kanë
më lehtë ta përshkojnë udhën që i
çon drejt shpirtit të fshatarit dhe i
japin plotësisht të drejtë poetit të
madh rumun, Luçian Blaga, që ka
thënë se përjetësia ka lindur në fshat.
Këtë ka parasysh, me sa duket, edhe
hulumtuesi italian Xhulio Karlo Argan
kur thotë se nuk duhet të flasim
thjesht për folklor, po për një
qytetërim të vërtetë fshatar. Ndërsa
një italian tjetër, shkrimtari Xhorxho
Basani, ka nxjerrë në pah faktin
që pikturat kishtare për rumunin
kanë luajtur qysh herët rolin që
kanë gazetat në kohët moderne.
Piktura ka ngjyrat, muzika-notat,
ndërsa poezia-figurat artistike.
Bota po kalon sot nëpër një moment
shpirtëror që ka nevojë për ato pasuri
që vetë qëndrimi plot mirëdashje
i ka shpëtuar dhe i ka ruajtur
të pacënuara. E tillë është edhe
poezia rumune e të gjitha kohrave,
që ka vlagën e dheut amtar e shkëlqimin
e modernes së mirëfilltë.

POEZIA RUMUNE MODERNE

Esse nga Kopi Kyçyku



















I papërsëritshmi Dostojevski, krahas veprave madhore,
na ka lënë edhe mjaft
thënie-perla për nga
hijeshia e thellësia e mesazhit. Ja
njëra syresh: „Bukuria do ta shpëtojë
botën”. E, sikurse dihet, njëra
nga këto bukuri, poezia, mbetet gur
prove për imazhet plot dritë e beftësinë
e stileve. Në hapësirat e
imagjinares, e përfytyrimit, përftohet
„minuta e amëshuar”, ndjesia e
„bllokimit” të kohës, ndjesia e
dëshirës për ta pavdekësuar shembëlltyrën
e gjithçkaje që vdes apo që
është e vdekshme. Poezia, kjo „pasqyrë
magjike e kohës”, zhbiron epoka,
qënie, gjendje shpirtërore dhe i
fikson në „celuloidin” e vet imaterial.
Aq këndellës mund të bëhen
vargjet, saqë të shtyjnë të mendosh
se mrekullitë e botës nuk janë shtatë,
por të panumurta: mjaft të
përpiqesh t’i zbulosh tek një Dante,
një Shekspir, një Gëte, një Pushkin...
Jo rastësisht poezia rumune është
cilësuar nga kritika evropiane si një
ndër më të fuqishmet e novatoret në
Kontinentin Plak e jashtë tij. Buruar
nga një folklor ballkanas me epje
më tepër lirike se sa epike, kjo poezi
nxori gjatë dy shekujve të fundit një
sërë viganësh të vargut, të cilët bënë
të mundur jo vetëm ngjizjen e rumanishtes
moderne, por edhe të një
poetike krejt të veçantë.
Në dallim nga poezitë e mjaft
vendeve të tjera, në poezinë rumune
mund të thuhet se është shkak habie
kur del ndonjë poet i rëndomtë
e jo një i pazakontë. Veç talenteve
dhe këndvështrimeve nga më befasueset,
poezinë rumune e mbështet,
por edhe e udhon, në kohë e në
hapësirë, një kritikë letrare tejet serioze,
e cila tradicionalisht ka hequr
dorë nga cakimet e ngushta, për t’iu
kushtuar kryekëput mbarëvajtjes së
kësaj pasurie kombëtare, poezisë
pra, që e ndihmon rumanishten të
mos ndihet “gjuhë e vogël” në koncertin
e gjuhëve të qarkullimit
ndërkombëtar.
Vlen të theksohet se, megjithë
përkimet, shkëmbimet dhe huazimet
e ndërsjella e të natyrshme që poezia
rumune kryen me poezinë e madhe
të vendeve dhe të gjuhëve të tjera,
bie në sy një dukuri mjaft interesante:
përpara se të ndikohet nga
vizionet dhe risitë e sssimotrave të
tjera, poezia rumune i zbulon ato
në vetvete, në bërthamat e poezisë
së folur e të kënduar vendase.
Deri më sot, pa zënë në gojë
përkthimet e shumta nga vepra e
Emineskut, Eftimiut, Argezit etj,
shqipes i janë dhuruar edhe poetë
të tjerë të nivelit evropian, si Nikita
Stënesku, Marin Soresku, Ana Blandiana,
Xheo Bogza, por më fort krijime
autorësh jo dhe aq të njohur,
që shqipëruesit përkatës i kanë
tërhequr vëmendjen.
Në Rumani, qysh në vitet ’20 të
shekullit të kaluar janë botuar disa
antologji të poezisë kombëtare. Në
dhjetëvjetshin e fundit, tri kanë qënë
antologjitë më të pranuara e njëherazi
më të diskutuara: „megaantologjia”
e kritikut të njohur Laurenciu
Uliç (10 vëllime, 300 autorë,
1001 poezi, Bukuresht, 1997), “Antologjia
e shkurtër e poezisë rumune”
e kritikut tjetër rumun Dan-
Silviu Boeresku (1 vëllim, 66 autorë,
66 poezi, Bukuresht, 1999) dhe
“Poezia e pyllit” (10 vëllime, 300 autorë,
Bukuresht, 2001) e poetit dhe
botuesit rumun Radu Kërneç.
Kuptohet që zgjedhja e autorëve
nga gjiri i një populli, që ka pasur e
ka një yllësi të vërtetë poetësh, mes
tyre edhe tre kandidatë për Çmimin
Nobel, - poetët Luçian Blaga, Nikita
Stënesku e Marin Soresku, - nuk
është e lehtë.
Mund të them se në lëmin e
përkthimeve u futa me pasion, zell
e durim qysh në fillimvitet ’60 të
shekullit të shkuar, kur guxova të
përkthej e të botoj në shtypin rumun
poezi të Nonda Bulkës. Vazhdova
me shqipërime të krijimeve të
mjaft autorësh turq, italianë, rumunë,
rusë, maqedonas, francezë etj dhe
vetëm paskëtaj mendova se isha në
gjendje dhe gëzoja të drejtën të dilja
para bashkëkombësve të mi me një
antologji me 100 poetë rumunë, të
cilën e dorëzova në Tiranë, në Shtëpinë
Botuese „Mësonjëtorja” (me
sugjerimin entusiazt të poetit Xhevahir
Spahiu) e më pas (2001) edhe
në Shtëpinë Botuese „Toena”...
Koha rrodhi e unë nuk ndenja
duarlidhur. Antologjinë e mësipërme
e pasurova ndjeshëm dhe mendoj se
tani ajo është edhe më e plotë, edhe
më e arrirë. Si gjithmonë, kam bërë
kujdes që të jem „traduttore”, jo
„traditore”, pra përdorimin e begatisë
shprehëse, të figurave letraro-
artistike dhe gjuhësore-stilistike
të shqipes, të mos e bëj në kurriz të
vlerave origjinale të poetëve përkatës,
por duke respektuar me fanatizëm
shkencor përmbajtjen, frymën, traditën,
formën, metrin, rimën e mesazhin
e secilit. Se sa ia kam dalë
mbanë, fjalën shpresoj ta thonë lexuesit,
njohësit e rumanishtes e të
shqipes, kritikët e studiuesit e letërsisë,
në veçanti të poezisë.
Jam përpjekur që secila nga „moshat”
e lirikës rumune të përfaqësohet
nga një numur bindës autorësh
dhe krijimesh. Poetët, që tashmë
konsiderohen klasikë, përbëjnë
padyshim mbështetjen e natyrshme,
pa të cilën krijuesit e rinj pasmodernë
as që do të kishin arritur të
shfaqeshin në arenën e letërsisë. Në
këtë vështrim kjo antologji duhet
lexuar edhe si një homazh, aspak
polemik, për moshat poetike që
tashmë janë historizuar nga pikëpamja
estetike.
Përzgjedhja nis me disa autorë,
që paraprijnë më të rëndësishmin
poet modern rumun, Mihai Emineskun.
Sidomos në raport me veprën
e tij, poetët e periudhës dyzetetetë
(Heliade, Grigore Aleksandresku,
Kërlova), madje edhe më i
hershmi ndër ta, Dosoftei (1624-
1693), na shfaqen si paramodernë.
Me Emineskun gjendemi para
njësimit tronditës me hierarkinë e
poezisë së madhe, përtej kufijve të
një vendi apo të një historie të letërsisë.
Prandaj poezitë e përzgjedhura
për këtë antologji shpalosin në tërësi
veprën lirike emineskiane, e cila gjallon
përherë në situatën e rimarrjes
së elementëve poetikë dhe protopoetikë
të mëparshëm e të krijimit
njëheresh të tharmit të ndryshimeve
të mëpasme në lirikën rumune. Kjo
sintezë fillestare, njëherazi retrospektive
dhe perspektive, gjen shprehje
të jashtëzakonshme në një krijimtari
tejet të ngjeshur dhe tepër
domethënëse.
Ndikimi i Emineskut mbi disa
poetë shqiptarë shfaqet në mënyrë
të natyrshme mbi bazën e mjaft të
dhënave ontologjike që i kanë të
përbashkëta të dyja kulturat tona:
kërkimi i identitetit, kulti i „Motit
të Madh” (tek Eminesku – koha protohistorike
dake), kalimi nga kanuni
ritualor i orientalizuar, në diskursin
social dhe kombëtar të pjekur
në poezinë shqiptare të gjysmës së
parë të shekullit XIX (poetë shqiptarë
të mëvonshëm, që do të trajtonin
të njëjtat tema e motive, do
të gjenin në „Letrat” e Emineskut
një model). Përveç kësaj, Eminesku
besonte në ekzistencën e një nënshtrese
kulturore të përbashkët
iliro-trake: „Trakët dhe ilirët ishin
popuj të farefisnuar. Pasardhësit e
ilirëve janë shqiptarët e sotëm, në
Trakë janë lindur rumunët. Miklosich
na ka kumtuar nja pesëdhjetë
fjalë, një pjesë e të cilave kanë
në të dyja gjuhët trajtë dhe kuptim
të posaçëm. Një numur i madh
fjalësh latine kanë kaluar nga rumunët
jo vetëm në gjuhën bullgare, por
edhe në të gjitha gjuhët e Gadishullit”
(Shih: Eminesku-tretem në flakë,
Dialogje me emineskologë të shquar
të botës, realizuar nga Mihai Çimpoi,
Shtëpia Botuese Litera-David,
Kishinjev-Bukuresht, 1999, f. 129).
Eminesku ka dëshmuar një
dashuri të madhe ndaj Shqipërisë
dhe ndaj popullit shqiptar. Për
shembull, në gazetën „Timpul”
(1880), kur bënte fjalë për familjen
Gjika, nga e cila rrjedhin princi Albert
dhe Dora d’Istria, ai shkruan:
„Ndër sundimtarët fanariotë, vetëm
një familje është shquar për dashuri
ndaj viseve rumune, për vetëflijim
me jetë dhe për integritetin e atdheut:
Gjikajt. E po mirë, Gjikajt nuk
kanë qënë fanariotë të mirëfilltë, por
shqiptarë”. Ca më shumë: Eminesku
ka pohuar se i pëlqente jashtë mase
gjuha shqipe dhe se ishte duke e
mësuar (shih Xh. Kalinesku, Jeta e
Emineskut, monografi e përkthyer
në shqip nga Kopi Kyçyku dhe e
botuar në Tiranë më 1993). Në poezinë
„Dojna”, ku „Që nga Nistri gjer
në Tisë / Qënka nderë perde e zisë / Dhe
rumuni qan me lot, / Nga të huajt s’po
çan dot”, apo në „Letrën I”, Eminesku
nuk i përmend e nuk i trajton shqiptarët
si të huaj.
Cekëm pak më lart faktin që
Eminesku ka pasur ndikim në poetët
shqiptarë. Në bazë të të dhënave
që kemi grumbulluar, del se në periudhën
midis dy luftrave, Eminesku,
ashtu si në mbarë Evropën,
edhe në Shqipëri është cilësuar
njëzëri si poeti më i madh i rumunëve,
madje, për rezonancën e fuqishme
të fjalës së tij, duke u cilësuar
jo vetëm poet rumun, por evropian,
me kalimin e kohës Eminesku
u bë gjithçka e vlefshme që ka Rumania
si përmasë shpirtërore.
Shumë shqiptarë, njerëz të kulturës,
shkrimtarë etj, kanë shprehur
admirimin për nivelin e lartë të
mendimit e të ndjesisë së poetit kombëtar
rumun. Qysh në bankat e
shkollës së lartë në Bukuresht, poeti,
prozatori dhe përkthyesi i shquar
shqiptar, Dhimitër Pasko (me pseudonimet
Mitrush Kuteli e Dr. Pas),
kur vazhdonte aty studimet në Akademinë
e Shkencave Ekonomike,
botoi një studim për veprën e Emineskut,
sidhe artikuj e shënime që
i bëjnë jehonë mesazhit të poetit të
madh rumun. Në vitet që u mor me
përparësi me filologjinë romanike,
Eqrem Çabej, i cili do të bëhej gjuhëtari
më i madh shqiptar, mbajti
në Tiranë një kurs të posaçëm për
gjuhën e figurat e stilit emineskian.
Më 1959, duke u vënë në ballë
të përpjekjeve për botimin e një vëllimi
poetik, që synonte të rrokte
pjesën më të madhe të veprës së Emineskut,
Lasgush Poradeci (1899-
1987), që mbahet si liriku më i madh
shqiptar, i formuar në Austri e në
Rumani, ka dëshmuar se, gjatë tërë
karrierës së vet letrare, e pat bërë për
vete sidomos kompleksiteti i
domethënieve dhe i vlerave letrare të
përfshira në veprën emineskiane.
Qysh më 1930, i ndodhur në Bukuresht,
L. Poradeci ka shprehur admirimin
e pamatë për Poetin rumun, çka
e nxiti të shqipërojë afro 5000 vargje
të tij. Ndërkaq, Dh.Pasko botoi dhjetra
të tjera, poezi të plota ose fragmente
poemash.
Po të shqyrtojmë ndikimin e
Emineskut mbi romantikët shqiptarë,
por edhe mbi poetët e sotëm,
mbase do të hapnim një dritare në
letërsinë e krahasuar. Është gati-gati
e papërfytyrueshme një histori moderne
e mendimit eurojuglindor në
dhjetëvjetshin e nëntë të shekullit
XIX, pa ndërmarrë një studim të
hollësishëm të ndihmesës që ka
sjellë në këtë fushë Mihai Eminesku.
Ndër poetët ballkanas, mbi të cilët
Eminesku pati ndikimin më të prekshëm,
përmendim në radhë të parë
Asdrenin. Te ky i fundit ndjehet fuqishëm
toni i poezisë sociale emineskiane.
Asdreni mbante në vend
nderi në bibliotekën vetjake veprat
e plota të Emineskut. „Poezia e tij
ka qënë për mua libër jastëku”
shprehej Asdreni. Modeli emineskian
i huazuar nga Asdreni është
njëherazi social dhe etik.
Rasti e solli që vetmimi i dy poetëve
të shquar të letrave shqipe e
rumune, Lasgush Poradeci e Mihai
Eminesku, me të dhëna të afërta apo
të ngjashme në jetëshkrimet e në
veprimtarinë krijuese, poetë që
hullojnë e udhojnë vijat orientuese
të të dyja letërsive të sapopërmendura
në etapat përkatëse të zhvillimit
të tyre, të mos i pengojë të bëhen
të ndjeshëm ndaj problemeve madhore
të bashkëkohësisë. Ashtu si
Eminesku, edhe Lasgush Poradeci ka
qënë liridashës, antifashist dhe, në
vitet ’20 të shekullit të kaluar, kur
ekzistenca e kombit ishte vënë në rrezik,
i kushtoi vargje sublime Pavarësisë
së atdheut, të fituar me aq sakrifica
e mundime shumëshekullore.
Eminesku dhe Poradeci janë poetë
të natyrës e të dashurisë. Në këto
„treva letrare” bie në sy fare qartë se
liriku shqiptar është ndikuar thellësisht
nga ai rumun. Në një numur
të madh poezish, Poradeci e merr si
model Emineskun, me të cilin ishte
lidhur shpirtërisht. Kështu, „Ku shtrohet
vala”, „Mërgim” , „Malli” ,
„Që larg” etj, janë shkruar në lidhje
të drejtpërdrejtë me „De-as avea”
(Sikur të kisha), „Din strainatate”
(Që jashtë vendit), „Speranta”
(Shpresa), „Dorinta” (Dëshira)...
Nën ndikimin e Emineskut, Lasgush
Poradeci e pasuroi fondin leksikor
të gjuhës letrare shqipe me
terma e kuptime të reja. Të tilla janë,
bie fjala, mall, magji, dhemkë etj, për
të cilat ka pasur një dobësi të
veçantë, si të ishin fjalë kyçe, sikurse
ve në dukje studiuesja Luçia Xhamo-
Diakonicë edhe për rastin e Asdrenit,
me domethënien dor, durere,
farmec etc. Që ta shtjellojmë më tej
këtë ide, në poezinë e Lasgush Poradecit
fjala mall nuk mbart vetëm
kuptimin e dëshirës së fuqishme për
të parë dikë apo diçka, por, si në gjuhën
rumune, ka edhe kuptimin të
dashurosh, të vuash nga dashuria,
por sidomos kumton edhe dëshirën,
aspiratën, shpresën (kuptime polisemantike,
që i ka të vetat gjuha poetike
e Emineskut). Pó nën ndikimin e
poezisë emineskiane, në krijimtarinë
e Lasgush Poradecit termi magji e ka
zgjeruar frymëmarrjen tematike duke
nënkuptuar edhe çmësyshje, lidhje intime,
ngazëllim, mrekullim,
ngazëllim, shkrehje çlodhëse, shijë
qiellore, tundim, ngasje, cytje, bukuri,
harmoni, kënaqësi...
Duke qënë të dy studentë në
Austri e në Gjermani, Eminesku dhe
Lasgush Poradeci u ndikuan nga
Zhan Pol Rihter, Hëlderlin, Shkolla
e Jenës, Novalis, Shkolla e Hajdelbergut.
Nga ana tjetër, Eminesku
dhe Lasgush Poradeci u dhanë fort
pas kozmogonisë indiane. Në të
vërtetë, tërheqja e kësaj force krijuese
ka një fuqi të pamatë, përmes
së cilës mjegulla e përjetshme shpërbëhet
në shirita (Shih Amitha
Bhose, Kozmogonia indiane dhe
Eminesku, Letra I). Bota, hëna, dielli
dhe fantazmat shfaqen nga lugjet
e mjegullt të kaosit. Pra, kjo është
lidhja midis qënies dhe mosqënies.
Është njëlloj si me dëshirën e Kamas
si lëvizje intelektuale dhe shtysë
e së tashmes. E, pra, Kama është
e pranishme në të dy poetët.
Sikurse ka vënë në dukje akademiku
Mihai Çimpoi (Shih: Eminesku
– tretem..., v. cit., f. 134),
Eminesku, Asdreni dhe Poradeci
dëshmojnë unitetin kulturor të
hapësirës iliro-trake.
Pjekuria artistike, inkandeshen

ca, vertikaliteti, guximi, çiltërsia e
mendimit emineskian kanë frymëzuar
edhe autorë shqiptarë të ditëve
tona, çka u jep një përfytyrim të ri
vendit e përmasave të Emineskut në
botën shpirtërore shqiptare. Mund
të thuhet se Eminesku është simbol
dhe motiv poetik. Një motiv i verifikimit
dhe i konsolidimit të vetëdijes
estetike, etike, sociale dhe simbol
(model) i përfaqësueshmërisë, i eksponencialitetit
të veprës poetike në
kuptimin e romantikëve të shquar.
Krahas botimit të një numuri të
madh poezish të Emineskut, të përfshira
në vëllime të ndryshme të vëna
në qarkullim në dhjetëvjetashat e
gjysmës së dytë të shekullit të kaluar,
janë transmetuar edhe mjaft emisione
radiotelevizive, artikuj e studime
etj. Vitet e fundit hulumtues
shqiptarë janë marrë seriozisht me
nxjerrjen në pah të disa anëve thelbësore
të krijimtarisë emineskiane.
Dua të theksoj se poezitë e kësaj
antologjie, që jam përpjekur të mos
i prek as me „pambuk”, janë një
mendim i gjallë, i drejtpërdrejtë, i
kumtuar me masë e me natyrshmëri,
me freskinë e figuracionit të begatë e
të larmë, me gjerësinë e thellësinë e
përfytyrimeve, por edhe me një ton
bashkëbisedor në rrafshin ndjesor.
Shpirti u flet shpirtrave, ngaqë për
këta mjeshtra të penës shpirti mbetet
më i rëndësishëm se gërma, e cila
jo rrallë ndodh të vetizolohet, të vetmohet,
të ngurtësohet.
Nga një lexim i vëmendshëm i
vargjeve të poetëve rumunë, por edhe
i krijimeve popullore, nuk mund të
mos shquash piktoresken si element
i përbashkët e mbizotërues i tyre, pavarësisht
nga tematika a stili i autorit
përkatës. Këtë element e rigjejmë
edhe në mjaft piktorë rumunë,
të cilët kur i bëjnë portretin një
malësoreje apo një malësori, sikur
„pengohen” të depërtojnë në thellësi
të qënies, në individualitetin e modelit,
sepse i magjeps, madje i
„robëron” bukuria e kostumeve,
motivet dhe ngjyrat e tyre e, kësisoj,
ndalen te kësula që mban malësori,
apo te shalli që i mbështjell qafën
malësores...Fill paskëtaj, „të
çlodhur” gjatë asaj „ndalese”, e kanë
më lehtë ta përshkojnë udhën që i
çon drejt shpirtit të fshatarit dhe i
japin plotësisht të drejtë poetit të
madh rumun, Luçian Blaga, që ka
thënë se përjetësia ka lindur në fshat.
Këtë ka parasysh, me sa duket, edhe
hulumtuesi italian Xhulio Karlo Argan
kur thotë se nuk duhet të flasim
thjesht për folklor, po për një
qytetërim të vërtetë fshatar. Ndërsa
një italian tjetër, shkrimtari Xhorxho
Basani, ka nxjerrë në pah faktin
që pikturat kishtare për rumunin
kanë luajtur qysh herët rolin që
kanë gazetat në kohët moderne.
Piktura ka ngjyrat, muzika-notat,
ndërsa poezia-figurat artistike.
Bota po kalon sot nëpër një moment
shpirtëror që ka nevojë për ato pasuri
që vetë qëndrimi plot mirëdashje
i ka shpëtuar dhe i ka ruajtur
të pacënuara. E tillë është edhe
poezia rumune e të gjitha kohrave,
që ka vlagën e dheut amtar e shkëlqimin
e modernes së mirëfilltë.