Letërsia artistike në faqet e gazetës “Dielli”

Duke shfletuar “Diellin” befasohemi nga larmia e shkrimeve artistike të botuara qysh kur filloi botimi i tij më 1909. Në faqet e tij shihen autorë me famë kombëtare e ndërkombëtare. Janë botuar tregime të shkurtra, poezi sintetike, si edhe novela që vijonin në disa numra



Fan Noli, Konica dhe kryesia e Vatrës synonin t’i njihnin emigrantët shqiptaro-amerikanë, me disa nga kryeveprat e letërsisë botërore, edhe pse shumica e lexuesve të “Diellit” ishin analfabetë, ose vetëm me disa klasa të fillores. Ata e vlerësonin letërsinë si mjet efikas për edukimin artistik të emigrantëve dhe njëkohësisht patriotik.



Naum Prifti

Kur flasim për letërsinë artistike në faqet e Diellit, kemi parasysh si letërsinë origjinale nga autorë shqiptarë, ashtu edhe letërsinë e përkthyer nga gjuhët e tjera, prozë e poezi, meqë ato përbëjnë një binom të pandarë. Duke shfletuar Diellin befasohemi nga larmia e shkrimeve artistike të botuara qysh kur filloi botimi i tij më 1909. Në faqet e tij shihen autorë me famë kombëtare e ndërkombëtare. Midis të tjerash vlen të shënohet se janë botuar tregime të shkurtra, poezi sintetike që preferohen nga gazetat për arsye të kuptueshme, si edhe novela që vijonin në disa numra. Përzgjedhja e këtyre krijimeve dëshmon kulturën e gjerë të editorëve të “Diellit” dhe njohuritë e tyre për letërsinë botërore, si edhe kontaktet me kritikën bashkëkohëse. Fan Noli, Konica dhe kryesia e Vatrës synonin t’i njihnin emigrantët shqiptaro-amerikanë, me disa nga kryeveprat e letërsisë botërore, edhe pse shumica e lexuesve të “Diellit” ishin analfabetë, ose vetëm me disa klasa të fillores. Ata e vlerësonin letërsinë si mjet efikas për edukimin artistik të emigrantëve dhe njëkohësisht patriotik. Nga ana tjetër këto botime sidomos përkthimet ishin arma më e fortë që rrëzonte denigrimet e pasosura për gjuhën shqipe nga grekët, si gjuhë barinjsh, e paaftë të shprehte ndjenja të holla, mendime artistike e filozofike. Në kohën kur në SHBA doli në dritë “Dielli” në trojet etnike shqiptare, dua të them në katër vilajetet e saj, nuk kishte asnjë gazetë, asnjë revistë shqip, mbasi qeveria turke i quante subversive shkronjat shqipe. Patriotët Rilindës zgjodhën rrugën e botimit të gazetave, revistave e librave shqip jashtë kufijve të perandorisë Otomane. Shtegun e çeli Jeronim De Rada në Itali më 1883 me revistën e përmuajshme politike, shoqërore, kulturore “Flamuri i Arbërit”. Më pas botimi i gazetave e revistave mori hov nëpër kolonitë shqiptare në Bukuresht, Sofie, Athinë e Kairo. Në Amerikë patrioti Sotir Peci nisi botimin e gazetës “Kombi” më 1906. Aty punoi disa kohë edhe Fan Noli. Përvoja e fituar e ndihmoi të drejtonte me sukses gazetën “Dielli.” Noli ka qenë editori i saj i parë, ai që e vuri mbi themele të shëndosha, çka e dëshmon jetëgjatësia e saj njëshekullore. Gazeta si organ i Federatës Panamerikane “Vatra” kishte karakter politik, shoqëror e kulturor, pra t’i shërbente komunitetit dhe atdheut. Zakonisht letërsia artistike në gazetat jo specifike qe e rastësishme, anësore, dhe sezonale. Nuk ka asnjë gazetë tjetër që ta ketë kundruar letërsinë si pjesë integrale të misionit të saj. Nga kjo anë gazeta “Dielli” shënon një rekord në shtypin shqiptar të para dhe të pas luftës së dytë botërore, si brenda edhe jashtë atdheut. Merita i takon konceptit që kishte Noli, editori i Diellit, për rolin dhe vlerën e letërsisë artistike. Pikëpamjet e tij gjetën përkrahje si nga Konica, ashtu edhe nga Kristo Floqi, Kostë Çekrezi, njerëz me kulturë e vizion për të ardhmen. Në koleksionin e “Diellit” hasen emra autorësh të antikitetit, sikurse Eskili, Herakliti, pena të Mesjetës, Shekspiri, Molieri, Cervantes, Khajam, klasikët si Gëte, Heinrih Heine, Ibsen, Hugo, Gorki, Tolstoi, Mopassan, Stendhal, Alphons Daudet, Ibanez, Longfellou, Irving Washington e deri tek modernët Fridrih Niçe, Rudyard Kipling, Edgar Allan Poe, Bjornson, etj. Shumë nga përkthimet mbajnë firmën e Nolit, ose pseudonimet që përdorte. Te libri “Noli i panjohur” Efthim Dodona, me hulumtimet për jetën e Nolit në Harvard, ribotoi edhe përkthimet e tij botuar te “Kombi” dhe te “Dielli.” Ai vëren se komedinë me një akt “Martesa me pahir” të Molierit, Fan Noli e quan adaptim mbasi ndryshoi, më saktë shqiptarizoi emrat e personazheve, s’postoi vendin e veprimit në Korçë dhe latinizmat i ktheu në greqizma duke vënë në lojë elementët pro-grekë. Atje ku profesori grek e pyet me ç’ gjuhë do t’i flasë, latinisht, gjermanisht, frëngjisht, turqisht, protagonist ngulmon “Jo! Shqip, shqip, shqip!” Noli e përfundon komedinë me thirrjen “Rroftë Hyrieti! Rroftë Korça greke! Poshtë Masonët!” duke e aktualizuar që të shijohej nga shikuesit emigrantë. Novelën e Stendalit “Vanina Vanini” Noli e zgjodhi për të theksuar dramën e heroinës, e cila për të fituar të dashurin denoncon kryengritësit karbonarë, por pëson disfatë se Misirili e neverit sapo merr vesh ngjarjen. Te faqet e “Diellit” gjejmë përkthime nga Faik Konica, Kost Çekrezi, Dennis Kambury, autor i fjalorit të parë anglisht-shqip (1917), Shevqet Bënça, Dhionis Karbunara, të cilët janë të periudhës më të hershme. Pas tyre vijnë një sere përkthyesish të tjerë si Peter Prifti, Bardhyl Pogoni, Eduard Liço, Fekeçi, etj. Veç përkthimeve të spikatura, disa prej të cilave zunë vend në antologjitë e shkollave, sikurse “Korbi” dhe “Anabel Lee” të Edgar Allan Poes, Noli botoi mjaft poezi origjinale, midis të cilave edhe “Jepni për Nënën,” (25 maj 1917) një manifest që ngriti peshë zemrat e shqiptarëve tej e mbanë Amerikës. Epopeja u përsërit gjatë luftës për çlirimin e Kosovës, (1999) me ndihmat kolosale materiale nga emigrantët dhe me vullnetarët e “Batalionit Atlantiku” që rrëfyen se në rrembat e shqiptarëve vazhdonte të rridhte gjaku i Isë Boletinit dhe Adem Jasharit. Gjatë një shekulli “Dielli” u drejtua nga një sërë editorësh, të cilët meritojnë lavdërime për aftësitë dhe zellin e treguar. Pa përjashtim të gjithë kanë mbajtur lart dashurinë për atdheun, të pandarë nga dashuria për liri. Përkulemi me nderim përpara kujtimit të Kostë Çekrezit, Qerim Panaritit, Xhevat Kallajxhiut, Refat Gurazezit, Eduard Liços, Arshi Pipës dhe shprehim respekt për editorin e fundit poetin dhe studiuesin Anton Çefa. Kërkojmë falje që nuk po i përmendim të gjithë.“Dielli” u bë tribunë e mendimit shqiptar, jashtë vargonjve të censurës komuniste. Në shkrimet letrare të kësaj periudhe shprehet malli për vendlindjen, vuajtja nga mbyllja hermetike e kufijve, dëshira për ta parë atdheun të lirë. Poeti i poemit “Vallja e Vdekjes” bëhet kësisoj zëdhënës për ndjenjat dhe mendimet e të mërguarve politikë, pas viteve ‘50. Një shembull tjetër, poezia e Agim Karagjozit kushtuar dhimbjes për vdekjen e Nënës, hidhërimit që nuk iu ndodh në çastet e fundit, një poezi e ndjerë, mbrujtur me mallëngjim. Në bazë të copave të botuara te “Dielli,” Qerim Panariti redaktoi librin e Konicës “Shqipëria Kopshti shkëmbor i Europës Juglindore,” dhe po ashtu mblodhi krijimet e Nolit te “Album”. Refat Gurazezi botoi një historik të Vatrës, Arshi Pipa botoi një sërë studimesh për De Radën e letërsinë shqipe, Eduard Liço hartoi përmbledhjen e bukur “Flamurtar i Kombit” për figurën e Nolit nga autorë që e kanë njohur së afërmi. “Dielli”e pasuroi letërsinë shqipe, me përkthime cilësore të autorëve të huaj, prozë e poezi. Shumë nga ato vepra, si “Vanina Vanini,” “Madam Fifi,” “Martesë me pahir,” “Dy miqtë” u ripërkthyen dhe u botuan në vitet ’60-70, dhe ne i lexuam me kënaqësi, pa e ditur se ato ishin përkthyer e botuar te “Dielli” gjysmë shekulli më parë. Ky fakt tregon se përzgjedhja e autorëve ka qenë cilësore. Këto janë vetëm një pjesë e përkthimeve letrare artistike. Lista e plotë pritet të hartohet nga studiuesit e pasionuar të shtypit tonë periodik. Në 100 vjetët e rrugëtimit të tij historik “Dielli” ka qenë tribunë e mendimit demokratik të pa censuruar, e njëkohësisht tribunë për krijimet artistike të emigrantëve politikë dhe të emigrantëve të rinj pas vitit ‘90. Botimet e letërsisë artistike te “Dielli” ruajnë vlera të larta estetike dhe njëkohësisht gjuhësore.

New York – “Tribuna”

Letërsia artistike në faqet e gazetës “Dielli”

Duke shfletuar “Diellin” befasohemi nga larmia e shkrimeve artistike të botuara qysh kur filloi botimi i tij më 1909. Në faqet e tij shihen autorë me famë kombëtare e ndërkombëtare. Janë botuar tregime të shkurtra, poezi sintetike, si edhe novela që vijonin në disa numra



Fan Noli, Konica dhe kryesia e Vatrës synonin t’i njihnin emigrantët shqiptaro-amerikanë, me disa nga kryeveprat e letërsisë botërore, edhe pse shumica e lexuesve të “Diellit” ishin analfabetë, ose vetëm me disa klasa të fillores. Ata e vlerësonin letërsinë si mjet efikas për edukimin artistik të emigrantëve dhe njëkohësisht patriotik.



Naum Prifti

Kur flasim për letërsinë artistike në faqet e Diellit, kemi parasysh si letërsinë origjinale nga autorë shqiptarë, ashtu edhe letërsinë e përkthyer nga gjuhët e tjera, prozë e poezi, meqë ato përbëjnë një binom të pandarë. Duke shfletuar Diellin befasohemi nga larmia e shkrimeve artistike të botuara qysh kur filloi botimi i tij më 1909. Në faqet e tij shihen autorë me famë kombëtare e ndërkombëtare. Midis të tjerash vlen të shënohet se janë botuar tregime të shkurtra, poezi sintetike që preferohen nga gazetat për arsye të kuptueshme, si edhe novela që vijonin në disa numra. Përzgjedhja e këtyre krijimeve dëshmon kulturën e gjerë të editorëve të “Diellit” dhe njohuritë e tyre për letërsinë botërore, si edhe kontaktet me kritikën bashkëkohëse. Fan Noli, Konica dhe kryesia e Vatrës synonin t’i njihnin emigrantët shqiptaro-amerikanë, me disa nga kryeveprat e letërsisë botërore, edhe pse shumica e lexuesve të “Diellit” ishin analfabetë, ose vetëm me disa klasa të fillores. Ata e vlerësonin letërsinë si mjet efikas për edukimin artistik të emigrantëve dhe njëkohësisht patriotik. Nga ana tjetër këto botime sidomos përkthimet ishin arma më e fortë që rrëzonte denigrimet e pasosura për gjuhën shqipe nga grekët, si gjuhë barinjsh, e paaftë të shprehte ndjenja të holla, mendime artistike e filozofike. Në kohën kur në SHBA doli në dritë “Dielli” në trojet etnike shqiptare, dua të them në katër vilajetet e saj, nuk kishte asnjë gazetë, asnjë revistë shqip, mbasi qeveria turke i quante subversive shkronjat shqipe. Patriotët Rilindës zgjodhën rrugën e botimit të gazetave, revistave e librave shqip jashtë kufijve të perandorisë Otomane. Shtegun e çeli Jeronim De Rada në Itali më 1883 me revistën e përmuajshme politike, shoqërore, kulturore “Flamuri i Arbërit”. Më pas botimi i gazetave e revistave mori hov nëpër kolonitë shqiptare në Bukuresht, Sofie, Athinë e Kairo. Në Amerikë patrioti Sotir Peci nisi botimin e gazetës “Kombi” më 1906. Aty punoi disa kohë edhe Fan Noli. Përvoja e fituar e ndihmoi të drejtonte me sukses gazetën “Dielli.” Noli ka qenë editori i saj i parë, ai që e vuri mbi themele të shëndosha, çka e dëshmon jetëgjatësia e saj njëshekullore. Gazeta si organ i Federatës Panamerikane “Vatra” kishte karakter politik, shoqëror e kulturor, pra t’i shërbente komunitetit dhe atdheut. Zakonisht letërsia artistike në gazetat jo specifike qe e rastësishme, anësore, dhe sezonale. Nuk ka asnjë gazetë tjetër që ta ketë kundruar letërsinë si pjesë integrale të misionit të saj. Nga kjo anë gazeta “Dielli” shënon një rekord në shtypin shqiptar të para dhe të pas luftës së dytë botërore, si brenda edhe jashtë atdheut. Merita i takon konceptit që kishte Noli, editori i Diellit, për rolin dhe vlerën e letërsisë artistike. Pikëpamjet e tij gjetën përkrahje si nga Konica, ashtu edhe nga Kristo Floqi, Kostë Çekrezi, njerëz me kulturë e vizion për të ardhmen. Në koleksionin e “Diellit” hasen emra autorësh të antikitetit, sikurse Eskili, Herakliti, pena të Mesjetës, Shekspiri, Molieri, Cervantes, Khajam, klasikët si Gëte, Heinrih Heine, Ibsen, Hugo, Gorki, Tolstoi, Mopassan, Stendhal, Alphons Daudet, Ibanez, Longfellou, Irving Washington e deri tek modernët Fridrih Niçe, Rudyard Kipling, Edgar Allan Poe, Bjornson, etj. Shumë nga përkthimet mbajnë firmën e Nolit, ose pseudonimet që përdorte. Te libri “Noli i panjohur” Efthim Dodona, me hulumtimet për jetën e Nolit në Harvard, ribotoi edhe përkthimet e tij botuar te “Kombi” dhe te “Dielli.” Ai vëren se komedinë me një akt “Martesa me pahir” të Molierit, Fan Noli e quan adaptim mbasi ndryshoi, më saktë shqiptarizoi emrat e personazheve, s’postoi vendin e veprimit në Korçë dhe latinizmat i ktheu në greqizma duke vënë në lojë elementët pro-grekë. Atje ku profesori grek e pyet me ç’ gjuhë do t’i flasë, latinisht, gjermanisht, frëngjisht, turqisht, protagonist ngulmon “Jo! Shqip, shqip, shqip!” Noli e përfundon komedinë me thirrjen “Rroftë Hyrieti! Rroftë Korça greke! Poshtë Masonët!” duke e aktualizuar që të shijohej nga shikuesit emigrantë. Novelën e Stendalit “Vanina Vanini” Noli e zgjodhi për të theksuar dramën e heroinës, e cila për të fituar të dashurin denoncon kryengritësit karbonarë, por pëson disfatë se Misirili e neverit sapo merr vesh ngjarjen. Te faqet e “Diellit” gjejmë përkthime nga Faik Konica, Kost Çekrezi, Dennis Kambury, autor i fjalorit të parë anglisht-shqip (1917), Shevqet Bënça, Dhionis Karbunara, të cilët janë të periudhës më të hershme. Pas tyre vijnë një sere përkthyesish të tjerë si Peter Prifti, Bardhyl Pogoni, Eduard Liço, Fekeçi, etj. Veç përkthimeve të spikatura, disa prej të cilave zunë vend në antologjitë e shkollave, sikurse “Korbi” dhe “Anabel Lee” të Edgar Allan Poes, Noli botoi mjaft poezi origjinale, midis të cilave edhe “Jepni për Nënën,” (25 maj 1917) një manifest që ngriti peshë zemrat e shqiptarëve tej e mbanë Amerikës. Epopeja u përsërit gjatë luftës për çlirimin e Kosovës, (1999) me ndihmat kolosale materiale nga emigrantët dhe me vullnetarët e “Batalionit Atlantiku” që rrëfyen se në rrembat e shqiptarëve vazhdonte të rridhte gjaku i Isë Boletinit dhe Adem Jasharit. Gjatë një shekulli “Dielli” u drejtua nga një sërë editorësh, të cilët meritojnë lavdërime për aftësitë dhe zellin e treguar. Pa përjashtim të gjithë kanë mbajtur lart dashurinë për atdheun, të pandarë nga dashuria për liri. Përkulemi me nderim përpara kujtimit të Kostë Çekrezit, Qerim Panaritit, Xhevat Kallajxhiut, Refat Gurazezit, Eduard Liços, Arshi Pipës dhe shprehim respekt për editorin e fundit poetin dhe studiuesin Anton Çefa. Kërkojmë falje që nuk po i përmendim të gjithë.“Dielli” u bë tribunë e mendimit shqiptar, jashtë vargonjve të censurës komuniste. Në shkrimet letrare të kësaj periudhe shprehet malli për vendlindjen, vuajtja nga mbyllja hermetike e kufijve, dëshira për ta parë atdheun të lirë. Poeti i poemit “Vallja e Vdekjes” bëhet kësisoj zëdhënës për ndjenjat dhe mendimet e të mërguarve politikë, pas viteve ‘50. Një shembull tjetër, poezia e Agim Karagjozit kushtuar dhimbjes për vdekjen e Nënës, hidhërimit që nuk iu ndodh në çastet e fundit, një poezi e ndjerë, mbrujtur me mallëngjim. Në bazë të copave të botuara te “Dielli,” Qerim Panariti redaktoi librin e Konicës “Shqipëria Kopshti shkëmbor i Europës Juglindore,” dhe po ashtu mblodhi krijimet e Nolit te “Album”. Refat Gurazezi botoi një historik të Vatrës, Arshi Pipa botoi një sërë studimesh për De Radën e letërsinë shqipe, Eduard Liço hartoi përmbledhjen e bukur “Flamurtar i Kombit” për figurën e Nolit nga autorë që e kanë njohur së afërmi. “Dielli”e pasuroi letërsinë shqipe, me përkthime cilësore të autorëve të huaj, prozë e poezi. Shumë nga ato vepra, si “Vanina Vanini,” “Madam Fifi,” “Martesë me pahir,” “Dy miqtë” u ripërkthyen dhe u botuan në vitet ’60-70, dhe ne i lexuam me kënaqësi, pa e ditur se ato ishin përkthyer e botuar te “Dielli” gjysmë shekulli më parë. Ky fakt tregon se përzgjedhja e autorëve ka qenë cilësore. Këto janë vetëm një pjesë e përkthimeve letrare artistike. Lista e plotë pritet të hartohet nga studiuesit e pasionuar të shtypit tonë periodik. Në 100 vjetët e rrugëtimit të tij historik “Dielli” ka qenë tribunë e mendimit demokratik të pa censuruar, e njëkohësisht tribunë për krijimet artistike të emigrantëve politikë dhe të emigrantëve të rinj pas vitit ‘90. Botimet e letërsisë artistike te “Dielli” ruajnë vlera të larta estetike dhe njëkohësisht gjuhësore.

New York – “Tribuna”

Nderohet Adelina Mamaqi



Për nder të 70 vjetorit të lindjes dhe 50 vjetorit të krijimtarisë së shkrimtares për fëmijë Adelina Mamaqi, në Prishtinë u mbajt një aktivitet kulturor, në të cilin u lavdërua shkrimtarja për fëmijë, Adelina Mamaqi. E pranishme në këtë aktivitet qe edhe vet shkrimtarja.

Nga Alfred Beka
Shtatëdhjetë vjetori i lindjes si dhe pesëdhjetë vjetori i krijimtarisë së shkrimtares për fëmijë Adelina Mamaqi u shënua në Prishtinë me një aktivitet kulturor. Vallëzimet e baletit nga vajzat e studios së baletit “Mjellmat”, interpretimet muzikore nga shkolla e kitarës “Vihuela” si dhe interpretimi i këngës me titull “Eja”, teksti i së cilës është shkruar nga Adelina Mamaqi, të cilin e këndoi këngëtari i grupit Trix, Veli Sahiti, i dhanë lezet manifestimit si dhe e çmallen shkrimtaren Adelina Mamaqi, e cila ndodhet në Kosovë për të dytën herë që nga viti 1972 kur kishte qenë për herë të parë.

Duke folur në emër të Ministrisë së Kulturës, Lirie Kajtazi, zëvendësministre në MKRS, tha se ndodhet sot këtu për të shprehur mirënjohjen dhe përkushtimin e institucioneve tona për një zonjë të nderuar siç është zonja Adelina Mamaqi, me vargjet e së cilës ajo tha se është rritur. “Vargjet e Zonjës Mamaqi kanë thyer dhe kanë bashkuar moti kufijtë natyralë të Shqipërisë. Ato vargje sot janë në Kosovë, Maqedoni dhe Shqipëri, por ajo sot është edhe pjesë e antologjisë botërore të letërsisë për fëmijë”, tha Zonja Kajtazi.

Ndërkaq, Xhevat Mustafa, zëvendësambasador i Republikës së Shqipërisë në Republikën e Kosovës, tha se me poezinë e saj janë rritur breza të tërë fëmijësh në Shqipëri por edhe në trevat tjera shqiptare, sepse, siç u shpreh ai, emri i saj, me dyzetë vjet krijimtari, ka kaluar shumë herë kufijtë shqiptarë.

Shkrimtari Ramiz Kelmendi e lexoi një vështrim që e kishte shkruar për Adelina Mamaqin para dyzetë viteve. Ai shfaqi krenarinë dhe mburrjen e tij pasi që ka qenë i pari që e ka botuar librin e Adelina Mamaqit në Prishtinë. “Si adhurues i përjetshëm i gjinisë femërore dhe i së bukurës, unë edhe sot në një festë kaq të rrallë letrare dhe ngjarje kulturore për lakmi, s’kam si të mos jem krenar dhe madje edhe rrahagjoks që pata nderin dhe kënaqësinë të botoj, pikërisht këtu në Prishtinë, tash e plot 40 kokrra vjet më parë, qysh në vitin e largët 1969, librin e më të parës poeteshë në letrat shqiptare, vëllimin poetik ‘Ëndrra vashërie’ të Adelina Mamaqit”, u shpreh Kelmendi.

Ndërsa studiuesi Faik Shkodra tha se është privilegj dhe njëkohësisht është nder i veçantë të flasësh për Adelina Mamaqin dhe të marrësh pjesë në shënimin e 70 vjetorit të lindjes dhe 50 vjetorit të krijimtarisë letrare e artistike të saj. Gjithashtu, sipas tij, është kënaqësi të shkruash për kontributin dhe vlerat e çmueshme të krijimtarisë së Adelinës dhënë letërsisë sonë në përgjithësi dhe asaj për fëmijë në veçanti. “Pena e saj vazhdon të shkruajë vepra zhanresh të ndryshme për më shumë se gjysmë shekulli. Adelina është një emër identifikues i letërsisë sonë për të vegjlit, është një zë i ëmbël ashtu siç janë të ëmbël zërat e fatosave tanë, për të cilët poetja solli vargjet më të bukura, më të kristalta dhe me jehonë për ëndrrat, këngët, buzëqeshjet, lotët, gëzimin, shpresat, rriten dhe jetën e tyre”, tha Shkodra. Sipas tij, Adelina Mamaqi ka një botë, një mendje, një imagjinatë, një fantazi, një fjalor më të veçantë, me të cilin i shkruan veprat për fëmijë.


Ndërkaq, Xhahid Bushati, shkrimtar nga Shkodra, tha se nuk ka gjë më të bukur sesa të nderosh, të çmosh e të respektosh shkrimtarin për fëmijë, siç është në rastin tonë shkrimtarja e mirënjohur Adelina Mamaqi. Më pas, kritiku dhe studiuesi Sabit Jaha trajtoi temën “Opusi letrar i Adelina Mamaqit në sytë e kritikës letrare”. Ndërkaq, në fund fjalën e mori edhe shkrimtarja Adelina Mamaqi, e cila, e emocionuar, tha se në Kosovë ka gjetur mikpritjen, dashamirësinë dhe vlerësimin më të madh, prandaj edhe e quan Kosovën vendlindje të dytë.

“Prania e të gjithë juve, fjalët e kolegëve të mi, të cilët dhanë kaq shumë vlerësime sa do të isha e lumtur ta meritoja, takimi me Kosovën që e dua shumë dhe së fundi baleti i vogël i këtyre fëmijëve më emocionoi shumë sepse kam edhe unë një mbesë kaq të vogël”, u shpreh ajo. Duke i falënderuar të pranishmit dhe ata që ia kanë mundësuar praninë e saj letrare në Kosovë, Zonja Mamaqi tha se e falënderon në veçanti Ramiz Kelmendin, sepse është ai që e solli atë në Kosovë. Ajo më pas foli edhe për vizitën e saj të parë në Kosovë. “Unë kisha botuar në vitin 1963 librin e parë me poezi për të rritur, i cili u mirëprit në Shqipëri, sepse, siç u tha, ishte libri i parë i një poeteje shqiptare.

Në vitin 1963 një femër, një vajzë, një grua të shprehte ndjenjat e saj lirike për mentalitetin e kohës ishte një tabu. Kur kam ardhur në Kosovë, në Mitingun e poezisë në vitin 1972, me kërkesën e kolegëve kosovarë, përballja me kolegët, me lexuesit edhe me njerëzit e thjeshtë të Kosovës ka qenë e befasishme dhe emocionuese për mua. Prandaj unë Kosovën e quaj vendlindjen time të dytë. Që atëherë unë kam krijuar një dashuri të madhe për Kosovën, për kolegët e mi, për popullin e Kosovës sepse kam ndjerë një mikpritje të jashtëzakonshme”, tha shkrimtarja Mamaqi. Ajo e përfundoi fjalën e saj duke thënë me sinqeritetin më të madh që Kosova, njerëzit e saj dhe të gjithë ata që ishin të pranishëm janë pjesë e dashurisë së saj të madhe. Në fund, asaj iu dhuruan edhe dy portrete, njëri i punuar nga Demush Avdimetaj e tjetri nga Miradije Ramiqi.

Nderohet Adelina Mamaqi



Për nder të 70 vjetorit të lindjes dhe 50 vjetorit të krijimtarisë së shkrimtares për fëmijë Adelina Mamaqi, në Prishtinë u mbajt një aktivitet kulturor, në të cilin u lavdërua shkrimtarja për fëmijë, Adelina Mamaqi. E pranishme në këtë aktivitet qe edhe vet shkrimtarja.

Nga Alfred Beka
Shtatëdhjetë vjetori i lindjes si dhe pesëdhjetë vjetori i krijimtarisë së shkrimtares për fëmijë Adelina Mamaqi u shënua në Prishtinë me një aktivitet kulturor. Vallëzimet e baletit nga vajzat e studios së baletit “Mjellmat”, interpretimet muzikore nga shkolla e kitarës “Vihuela” si dhe interpretimi i këngës me titull “Eja”, teksti i së cilës është shkruar nga Adelina Mamaqi, të cilin e këndoi këngëtari i grupit Trix, Veli Sahiti, i dhanë lezet manifestimit si dhe e çmallen shkrimtaren Adelina Mamaqi, e cila ndodhet në Kosovë për të dytën herë që nga viti 1972 kur kishte qenë për herë të parë.

Duke folur në emër të Ministrisë së Kulturës, Lirie Kajtazi, zëvendësministre në MKRS, tha se ndodhet sot këtu për të shprehur mirënjohjen dhe përkushtimin e institucioneve tona për një zonjë të nderuar siç është zonja Adelina Mamaqi, me vargjet e së cilës ajo tha se është rritur. “Vargjet e Zonjës Mamaqi kanë thyer dhe kanë bashkuar moti kufijtë natyralë të Shqipërisë. Ato vargje sot janë në Kosovë, Maqedoni dhe Shqipëri, por ajo sot është edhe pjesë e antologjisë botërore të letërsisë për fëmijë”, tha Zonja Kajtazi.

Ndërkaq, Xhevat Mustafa, zëvendësambasador i Republikës së Shqipërisë në Republikën e Kosovës, tha se me poezinë e saj janë rritur breza të tërë fëmijësh në Shqipëri por edhe në trevat tjera shqiptare, sepse, siç u shpreh ai, emri i saj, me dyzetë vjet krijimtari, ka kaluar shumë herë kufijtë shqiptarë.

Shkrimtari Ramiz Kelmendi e lexoi një vështrim që e kishte shkruar për Adelina Mamaqin para dyzetë viteve. Ai shfaqi krenarinë dhe mburrjen e tij pasi që ka qenë i pari që e ka botuar librin e Adelina Mamaqit në Prishtinë. “Si adhurues i përjetshëm i gjinisë femërore dhe i së bukurës, unë edhe sot në një festë kaq të rrallë letrare dhe ngjarje kulturore për lakmi, s’kam si të mos jem krenar dhe madje edhe rrahagjoks që pata nderin dhe kënaqësinë të botoj, pikërisht këtu në Prishtinë, tash e plot 40 kokrra vjet më parë, qysh në vitin e largët 1969, librin e më të parës poeteshë në letrat shqiptare, vëllimin poetik ‘Ëndrra vashërie’ të Adelina Mamaqit”, u shpreh Kelmendi.

Ndërsa studiuesi Faik Shkodra tha se është privilegj dhe njëkohësisht është nder i veçantë të flasësh për Adelina Mamaqin dhe të marrësh pjesë në shënimin e 70 vjetorit të lindjes dhe 50 vjetorit të krijimtarisë letrare e artistike të saj. Gjithashtu, sipas tij, është kënaqësi të shkruash për kontributin dhe vlerat e çmueshme të krijimtarisë së Adelinës dhënë letërsisë sonë në përgjithësi dhe asaj për fëmijë në veçanti. “Pena e saj vazhdon të shkruajë vepra zhanresh të ndryshme për më shumë se gjysmë shekulli. Adelina është një emër identifikues i letërsisë sonë për të vegjlit, është një zë i ëmbël ashtu siç janë të ëmbël zërat e fatosave tanë, për të cilët poetja solli vargjet më të bukura, më të kristalta dhe me jehonë për ëndrrat, këngët, buzëqeshjet, lotët, gëzimin, shpresat, rriten dhe jetën e tyre”, tha Shkodra. Sipas tij, Adelina Mamaqi ka një botë, një mendje, një imagjinatë, një fantazi, një fjalor më të veçantë, me të cilin i shkruan veprat për fëmijë.


Ndërkaq, Xhahid Bushati, shkrimtar nga Shkodra, tha se nuk ka gjë më të bukur sesa të nderosh, të çmosh e të respektosh shkrimtarin për fëmijë, siç është në rastin tonë shkrimtarja e mirënjohur Adelina Mamaqi. Më pas, kritiku dhe studiuesi Sabit Jaha trajtoi temën “Opusi letrar i Adelina Mamaqit në sytë e kritikës letrare”. Ndërkaq, në fund fjalën e mori edhe shkrimtarja Adelina Mamaqi, e cila, e emocionuar, tha se në Kosovë ka gjetur mikpritjen, dashamirësinë dhe vlerësimin më të madh, prandaj edhe e quan Kosovën vendlindje të dytë.

“Prania e të gjithë juve, fjalët e kolegëve të mi, të cilët dhanë kaq shumë vlerësime sa do të isha e lumtur ta meritoja, takimi me Kosovën që e dua shumë dhe së fundi baleti i vogël i këtyre fëmijëve më emocionoi shumë sepse kam edhe unë një mbesë kaq të vogël”, u shpreh ajo. Duke i falënderuar të pranishmit dhe ata që ia kanë mundësuar praninë e saj letrare në Kosovë, Zonja Mamaqi tha se e falënderon në veçanti Ramiz Kelmendin, sepse është ai që e solli atë në Kosovë. Ajo më pas foli edhe për vizitën e saj të parë në Kosovë. “Unë kisha botuar në vitin 1963 librin e parë me poezi për të rritur, i cili u mirëprit në Shqipëri, sepse, siç u tha, ishte libri i parë i një poeteje shqiptare.

Në vitin 1963 një femër, një vajzë, një grua të shprehte ndjenjat e saj lirike për mentalitetin e kohës ishte një tabu. Kur kam ardhur në Kosovë, në Mitingun e poezisë në vitin 1972, me kërkesën e kolegëve kosovarë, përballja me kolegët, me lexuesit edhe me njerëzit e thjeshtë të Kosovës ka qenë e befasishme dhe emocionuese për mua. Prandaj unë Kosovën e quaj vendlindjen time të dytë. Që atëherë unë kam krijuar një dashuri të madhe për Kosovën, për kolegët e mi, për popullin e Kosovës sepse kam ndjerë një mikpritje të jashtëzakonshme”, tha shkrimtarja Mamaqi. Ajo e përfundoi fjalën e saj duke thënë me sinqeritetin më të madh që Kosova, njerëzit e saj dhe të gjithë ata që ishin të pranishëm janë pjesë e dashurisë së saj të madhe. Në fund, asaj iu dhuruan edhe dy portrete, njëri i punuar nga Demush Avdimetaj e tjetri nga Miradije Ramiqi.

Paul Polansky/ Zëri i të heshturve të Kosovës




Poeti amerikan, Paul Polansky, ka nisur në Itali një turne për të paraqitur para lexuesit librin e tij të ri të titulluar "Undefeated", ("I pambrojtur") që është një vëllim me poezi të përzgjedhura nga viti 1991 deri në vitin 2008.

Ai është shkrimtar, poet, por është edhe fotograf. E kanë quajtur deri edhe "personazh legjendar"... jo më kot. Jeta e tij është një aventurë e vërtetë, e mbushur me episode që kanë lënë shenjë. Prej shumë vitesh ka zgjedhur të jetojë në Ballkan për t‘i dhënë zërin e tij poetik komunitetit më të keqtrajtuar dhe më të shtypur, atij "rom". Paul Polansky është një luftëtar i denjë i të drejtave të njeriut. Është amerikan i gjeneratës së luftës së Vietnamit, por që ndryshe nga shumë të tjerë refuzoi të ishte pjesë e saj, sepse kishte parë "shumë shokë shkolle të ktheheshin të shkatërruar prej asaj lufte". Në shkrimet, poezitë dhe mendimet e hedhura në letër gjen eksperiencën e një 77-vjeçari. Vite të jetuara intensivisht ku ndihet forca dhe dëshira për t‘i dalë krah kulturës, zakoneve, traditave dhe gjuhës së komunitetit rom, të cilën qytetërimi perëndimor e trajton sikur të dojë ta fshijë përgjithmonë. Prej vitit 1999, Polansky e zhvillon betejën e tij në Kosovë si aktivist dhe mbrojtës i të drejtave të popullatës rome, e cila qysh prej fundit të luftës mes serbëve e shqiptarëve, vuajnë një gjenocid të vërtetë. Pikërisht viteve të jetuara në Kosovë i detyrohet edhe një pjesë të mirë dhe të rëndësishme të njohjes ndërkombëtare të tij. Me vitet ai është kthyer në një personazh mitik pikërisht për fushatën e ndërmarrë në mbrojtjen e të drejtave të njeriut. Në vitin 1994 në Vajmar të Gjermanisë i është dorëzuar çmimi prestigjioz "Human Rights Award", të cilin ia ka dorëzuar fituesi i çmimit "Nobel për letërsinë", Günther Grass. Prej disa kohësh, Paul Polansky ka nisur në Itali një turne për të paraqitur para lexuesit librin e tij të ri të titulluar "Undefeated", ("I pambrojtur") që është një vëllim me poezi të përzgjedhura nga viti 1991 deri në vitin 2008. Libri vjen i publikuar prej shtëpisë botuese "Multimedia" si në gjuhën angleze edhe në atë italiane.

Amerikani Paul Polansky është përgjegjës i "Kosovo Roma Refugee Foundation". Është njeri i vendosur, çka ia përforcon edhe mjekra e dendur dhe mënyra e të folurit. Prej vitesh lëviz mes Kosovës, Serbisë dhe Maqedonisë, në kabinën e një kamperi të vjetër që është për të edhe shtëpi edhe zyrë edhe laborator. Prej vitesh ai gjendet në mes të një beteje. Deri kur? "Deri kur asnjë familje rome të mos jetë më në gjendjen që është sot". Dhe poeti nuk e ka me ngut: udhëtimi i tij ka nisur plot 40 vjet më parë dhe ende vazhdon. "Herën e parë që pashë një rom, ishte në Spanjë në nëntor të vitit 1963. Isha larguar prej Shteteve të Bashkuara. Nuk doja të shkoja në Vietnam. Kisha parë plot miq të mirë të shkollës, të cilët u kthyen të shkatërruar prej asaj lufte". Prej asaj kohe, studenti i Mason City, Iowa, nuk është ndalur më. Romët u kthyen në historinë e tij, fillimisht kaloi në vendet e Europës Lindore, më pas u ndal në Ballkan, aty ku ata vuanin prej spastrimit etnik. Arkivi i tij personal është i mbushur me fotografi, dokumente, denoncime, apo kartela klinike. "Ata duan të jetojnë si qenie njerëzore. T‘i rrisin fëmijët në një ambient të shëndetshëm dhe të rindërtojnë një komunitet. Duan liri lëvizje dhe punësimi... Thjesht: duan gjithçka që duan njerëzit normalë. "Më rrëmbyen në merkato/aty ku njerëzit e mi shisnin veshje një herë e një kohë/aty ku tani shqiptarët bëjnë kontrabandë./Katër burra më hodhën në sediljen e pasme të një makine "Lada" blu, duke bërtitur "Ua kemi thënë, nuk duam më ciganë në Prishtinë/...". Janë këto disa prej vargjeve të njërës prej poezisë më të njohur të tij të titulluar "Pusi". Vargje ku ndihet veprimi. E tillë është poezia e Polansky-t. Veprim autobiografik i njeriut. Ai është i aftë t‘i japë zërin një gruaje, viktimë e Holokaustit ashtu siç është i aftë të përshkruajë një ëndërr dhe të përpunojë imazhe duke bërë të ndjesh dhe të mos vësh në dyshim asgjë duke thënë: "Po, kjo ka ndodhur vërtet". Nëpërmjet poezisë së Polansky-t lexuesi hyn në një botë të cilën nuk e njeh, por që menjëherë më pas kërkon të dijë më shumë për të. Transmetimi i historisë së një populli që ndoshta më shumë se të tjerët ka vuajtur në heshtje ngjarjet tragjike të Ballkanit, sipas Polansky-t vazhdon të mbetet i padukshëm në sytë e pakujdesshëm të organizmave ndërkombëtarë: për këtë arsye poeti vazhdon të ecë përpara dhe nëpërmjet shkrimeve të tij rrëfen gjithçka ndodh dhe shikon në Kosovë. Poezitë e Polansky-t sido që të jenë të godasin menjëherë si një grusht në stomak. Varieteti i eksperiencave njerëzore të përshkruara, të jetuara personalisht apo të para nga sytë e atij që lëviz me pasionin e madh në trup dhe në shpirt dhe që lufton në mënyrë që të përmirësojë diçka. Fjala mund të ndryshojë botën, sidomos kur ajo është refleksi i shkruar i një veprimi të përmbushur apo të një zëri që ulëret kundër padrejtësive që ndodhin në botë. Kjo është poezia e Paul Polansky-t: pasqyra e një njeriu që nuk ka lejuar asnjëherë që ngjarjet apo episodet e ndodhura t‘i zinin frymën. Përkundrazi u është afruar ai i pari. I ka lënë ato që ta prekin dhe ta plagosin pa pasur asnjëherë frikë, pa iu shmangur. Polansky prej vitesh bën betejën e tij, si një boksier i vjetër që ende nuk është shtrirë në ring. U reziston ofensivave të një shoqërie të padrejtë, sepse e di që asgjë nuk ka humbur as për të dhe as për njerëzit që ai mbështet dhe mbron. Paul Polansky ka lindur në Mason City, Iowa, në vitin 1942. Qysh kur mori vendimin për të ndjekur kolegjin në Universitetin e Madridit ai nuk i është ndarë Europës. Përmbledhjet me poezi "Living Through It Twice", "The River Killed My Brother", "Kosovo blood" dhe "Not a refugee" përshkruajnë veprimet e kryera prej çekëve, sllovakëve, e shqiptarëve kundër atij komuniteti. Aktualisht ai drejton disa projekte në ndihmë të këtij komuniteti në Kosovë e Serbi.

Ar. He

Paul Polansky/ Zëri i të heshturve të Kosovës




Poeti amerikan, Paul Polansky, ka nisur në Itali një turne për të paraqitur para lexuesit librin e tij të ri të titulluar "Undefeated", ("I pambrojtur") që është një vëllim me poezi të përzgjedhura nga viti 1991 deri në vitin 2008.

Ai është shkrimtar, poet, por është edhe fotograf. E kanë quajtur deri edhe "personazh legjendar"... jo më kot. Jeta e tij është një aventurë e vërtetë, e mbushur me episode që kanë lënë shenjë. Prej shumë vitesh ka zgjedhur të jetojë në Ballkan për t‘i dhënë zërin e tij poetik komunitetit më të keqtrajtuar dhe më të shtypur, atij "rom". Paul Polansky është një luftëtar i denjë i të drejtave të njeriut. Është amerikan i gjeneratës së luftës së Vietnamit, por që ndryshe nga shumë të tjerë refuzoi të ishte pjesë e saj, sepse kishte parë "shumë shokë shkolle të ktheheshin të shkatërruar prej asaj lufte". Në shkrimet, poezitë dhe mendimet e hedhura në letër gjen eksperiencën e një 77-vjeçari. Vite të jetuara intensivisht ku ndihet forca dhe dëshira për t‘i dalë krah kulturës, zakoneve, traditave dhe gjuhës së komunitetit rom, të cilën qytetërimi perëndimor e trajton sikur të dojë ta fshijë përgjithmonë. Prej vitit 1999, Polansky e zhvillon betejën e tij në Kosovë si aktivist dhe mbrojtës i të drejtave të popullatës rome, e cila qysh prej fundit të luftës mes serbëve e shqiptarëve, vuajnë një gjenocid të vërtetë. Pikërisht viteve të jetuara në Kosovë i detyrohet edhe një pjesë të mirë dhe të rëndësishme të njohjes ndërkombëtare të tij. Me vitet ai është kthyer në një personazh mitik pikërisht për fushatën e ndërmarrë në mbrojtjen e të drejtave të njeriut. Në vitin 1994 në Vajmar të Gjermanisë i është dorëzuar çmimi prestigjioz "Human Rights Award", të cilin ia ka dorëzuar fituesi i çmimit "Nobel për letërsinë", Günther Grass. Prej disa kohësh, Paul Polansky ka nisur në Itali një turne për të paraqitur para lexuesit librin e tij të ri të titulluar "Undefeated", ("I pambrojtur") që është një vëllim me poezi të përzgjedhura nga viti 1991 deri në vitin 2008. Libri vjen i publikuar prej shtëpisë botuese "Multimedia" si në gjuhën angleze edhe në atë italiane.

Amerikani Paul Polansky është përgjegjës i "Kosovo Roma Refugee Foundation". Është njeri i vendosur, çka ia përforcon edhe mjekra e dendur dhe mënyra e të folurit. Prej vitesh lëviz mes Kosovës, Serbisë dhe Maqedonisë, në kabinën e një kamperi të vjetër që është për të edhe shtëpi edhe zyrë edhe laborator. Prej vitesh ai gjendet në mes të një beteje. Deri kur? "Deri kur asnjë familje rome të mos jetë më në gjendjen që është sot". Dhe poeti nuk e ka me ngut: udhëtimi i tij ka nisur plot 40 vjet më parë dhe ende vazhdon. "Herën e parë që pashë një rom, ishte në Spanjë në nëntor të vitit 1963. Isha larguar prej Shteteve të Bashkuara. Nuk doja të shkoja në Vietnam. Kisha parë plot miq të mirë të shkollës, të cilët u kthyen të shkatërruar prej asaj lufte". Prej asaj kohe, studenti i Mason City, Iowa, nuk është ndalur më. Romët u kthyen në historinë e tij, fillimisht kaloi në vendet e Europës Lindore, më pas u ndal në Ballkan, aty ku ata vuanin prej spastrimit etnik. Arkivi i tij personal është i mbushur me fotografi, dokumente, denoncime, apo kartela klinike. "Ata duan të jetojnë si qenie njerëzore. T‘i rrisin fëmijët në një ambient të shëndetshëm dhe të rindërtojnë një komunitet. Duan liri lëvizje dhe punësimi... Thjesht: duan gjithçka që duan njerëzit normalë. "Më rrëmbyen në merkato/aty ku njerëzit e mi shisnin veshje një herë e një kohë/aty ku tani shqiptarët bëjnë kontrabandë./Katër burra më hodhën në sediljen e pasme të një makine "Lada" blu, duke bërtitur "Ua kemi thënë, nuk duam më ciganë në Prishtinë/...". Janë këto disa prej vargjeve të njërës prej poezisë më të njohur të tij të titulluar "Pusi". Vargje ku ndihet veprimi. E tillë është poezia e Polansky-t. Veprim autobiografik i njeriut. Ai është i aftë t‘i japë zërin një gruaje, viktimë e Holokaustit ashtu siç është i aftë të përshkruajë një ëndërr dhe të përpunojë imazhe duke bërë të ndjesh dhe të mos vësh në dyshim asgjë duke thënë: "Po, kjo ka ndodhur vërtet". Nëpërmjet poezisë së Polansky-t lexuesi hyn në një botë të cilën nuk e njeh, por që menjëherë më pas kërkon të dijë më shumë për të. Transmetimi i historisë së një populli që ndoshta më shumë se të tjerët ka vuajtur në heshtje ngjarjet tragjike të Ballkanit, sipas Polansky-t vazhdon të mbetet i padukshëm në sytë e pakujdesshëm të organizmave ndërkombëtarë: për këtë arsye poeti vazhdon të ecë përpara dhe nëpërmjet shkrimeve të tij rrëfen gjithçka ndodh dhe shikon në Kosovë. Poezitë e Polansky-t sido që të jenë të godasin menjëherë si një grusht në stomak. Varieteti i eksperiencave njerëzore të përshkruara, të jetuara personalisht apo të para nga sytë e atij që lëviz me pasionin e madh në trup dhe në shpirt dhe që lufton në mënyrë që të përmirësojë diçka. Fjala mund të ndryshojë botën, sidomos kur ajo është refleksi i shkruar i një veprimi të përmbushur apo të një zëri që ulëret kundër padrejtësive që ndodhin në botë. Kjo është poezia e Paul Polansky-t: pasqyra e një njeriu që nuk ka lejuar asnjëherë që ngjarjet apo episodet e ndodhura t‘i zinin frymën. Përkundrazi u është afruar ai i pari. I ka lënë ato që ta prekin dhe ta plagosin pa pasur asnjëherë frikë, pa iu shmangur. Polansky prej vitesh bën betejën e tij, si një boksier i vjetër që ende nuk është shtrirë në ring. U reziston ofensivave të një shoqërie të padrejtë, sepse e di që asgjë nuk ka humbur as për të dhe as për njerëzit që ai mbështet dhe mbron. Paul Polansky ka lindur në Mason City, Iowa, në vitin 1942. Qysh kur mori vendimin për të ndjekur kolegjin në Universitetin e Madridit ai nuk i është ndarë Europës. Përmbledhjet me poezi "Living Through It Twice", "The River Killed My Brother", "Kosovo blood" dhe "Not a refugee" përshkruajnë veprimet e kryera prej çekëve, sllovakëve, e shqiptarëve kundër atij komuniteti. Aktualisht ai drejton disa projekte në ndihmë të këtij komuniteti në Kosovë e Serbi.

Ar. He

Dhori Qiriazi Poeti i përvuajtur lirik

Nga Naum Prifti

Me Dhorin ishim bashkë në
shkollën Unike të Ersekës.
Për shkak të moshës, ai ish
te një klasë më poshte se
unë, por ne u miqësuam shpejt për hir të bashkëpunimit në gazetën e murit të shkollës. Ashtu si unë edhe ai vinte çdo ditë nga fshati dhe kthehej pasditeve në shtëpi, në Lëngëzë, nje emër krejt shqiptar, por një fshat aq i vogël aq i vogël, sa vështirë t’i gjeje shoqe tjetër në Kolonjë. Kishte vetëm tetë a nëntë shtëpi, anash Virkës, një përroi të thellë, ku ujët nuk shteronte kurrë. Shtëpitë ishin në anën veriore ku e rrihte dielli dhe po në atë faqe ndodheshin edhe pronat e tyre, livadhet, arat e kopshtet, pemët dhe kullotat.
Fshati im Rehova, ishte pak më afër se Lëngëza, gati njëzet minuta nga Erseka, ndërsa Lëngëza gjysmë ore, pra për ne vajtja në shkollë ishte sin jë shëtitje, ndërsa disa nxënës të tjerë detyroheshin të vinin nga një orë e më shumë larg çdo ditë, vetëm nga dëshira për të vazhduar shkollën. Qysh në fillim më la mbresë të veçantë shkrimi i Dhorit, një kaligrafi e përkryer, që rrëfente njëheresh kujdesin dhe karakterin e tij, dashurinë e tij për të bukurën. Doreshkrimet e tij dukeshin si qendisje, me shkronja të rregullta e të bukura, pak sipër vijës fundore, çka u jepte një hijeshi praruese.
Edhe pasi kreva shkollën unike, lidhjet me Dhorin i vazhdova me anë të letrave, po ashtu edhe kur ai shkoi në gjimnazin e Shkodrës. Ne u futëm të dy shpejt në letërsi në vitet 50, tok me plejaden e njohur, Ismail Kadare, Dritëro Agolli, Fatos Arapi, Agim Shehu; natyrisht rrugën e nisën edhe plot të rinj të tjerë, por shumë prej tyre gajasën, mbetën rrugës.

Lirizmi i Dhorit ra në sy qysh në vëllimin e pare, “Kur zemra rreh së pari,” (1958). Edhe sot më kujtohet vargjet e një vjershe për trokitjen e vjeshtës në anët tona.
Fluturoi një varg me pata,
Mbi zabelet kodrinore,
Ah ju pata, ah ju pata,
Sollët erë prej dëbore…
Ne i shihnim patat që fluturonin nga fillimi i nëntorit në formë këndi nga veriu drejt jugut dhe e dinim se stina dimrit po trokiste dhe majat e Gramozit shpejt do vinin kësulën e bardhë të dëborës, por askush nuk i kishte vizatuar me aq hijeshi. Këto vargje i futa edhe në dramën time fatkeqe “Rrethimi i Bardhë,” e cila pati jetë shkurtër për shkak të goditjes direkte nga Enver Hoxha, i cili e mori si kritikë personale që la në mëshirën e fatit punëtorët e izoluar nga dëbora.

Sapo u diplomua nga fakulteti i Gjuhës dhe Letërsisë në Tiranë, u emërua mësues në gjimnazin e Ersekës. Sigurisht Dhori u gëzua, se do të ishte pranë mamasë, qe mezi e priste se e kishte djalë të vetëm dhe do të jepte mësime po në atë shkollë ku ishte edukuar. Shkolla 8-vjeçare tani qe graduar gjimnaz dhe titulli profesor qe joshës. Por unë besoj se në çdo cep te atdheut ta kishin hedhur, nuk do të vuante aq shumë sa në vendlindjen e tij. Edhe pse ishte mësues gjimnazi Dhorit ia refuzuan strehimin në qytet, në bazë të një udhëzimi idiot, se atyre që jetonin në një rreze 5 kilometra nga qyteti nuk u takonte strehim. Ata duhet të vejevinin nga fshatrat e tyre në Ersekë, ndërkohë që shoferëve të zyrtarëve u jepej menjëherë strehim se shefat i donin pranë, në gatishmëri, sa herë u duhej makina. U deshën shumë vjet që Dhorit t’I jepnin një garsonierë ku jetoi tok me nënën e tij, deri sa doli në pension më 1988. Edhe pse i takonin ligjërisht dy dhoma e një guzhinë, strehimi nuk ia dha, madje Komiteti kurrë nuk ia njohu të drejtën të gëzonte një dhomë si shkrimtar i njohur, si poet, si gjithë artistët e tjerë. Kolonja, djepi i Rindjes Kombëtare me plot figura të shquara, që nga Papa Kristo Negovani, Petro Nini Luarasi, Shahin Kolonja, Themistokli e Telemak Germenji, Sali Butka, Zalo Prodani e plot të tjerë, tani qeverisej nga njerëz mendjengushtë, për të cilët kultura ishte e huaj. Shefat e Kolonjës s’kishin pikë dashurie për artin e respektivisht edhe për artistët. Dhorin kujtoheshin ta thërrisnin vetëm kur afronte Festivali Folkloristik i Gjirokastrës, se atëherë duhet të redaktonte tekstet dhe disa herë të shkruante vargje popullore pa emër, sikurse qe traditë.

Dhori ishte poet lirik i lindur, i dashuruar me natyrën, me lulet, me zogjtë, me çdo gjë të bukur e njerëzore, por prirja e tij asaj kohe binte pak ndesh me frymën e poezisë luftarake të kohës, prandaj dashamirët e këshilluan ta ndryshonte paksa drejtimin.

MILOSAO

Dhori Qiriazi Poeti i përvuajtur lirik

Nga Naum Prifti

Me Dhorin ishim bashkë në
shkollën Unike të Ersekës.
Për shkak të moshës, ai ish
te një klasë më poshte se
unë, por ne u miqësuam shpejt për hir të bashkëpunimit në gazetën e murit të shkollës. Ashtu si unë edhe ai vinte çdo ditë nga fshati dhe kthehej pasditeve në shtëpi, në Lëngëzë, nje emër krejt shqiptar, por një fshat aq i vogël aq i vogël, sa vështirë t’i gjeje shoqe tjetër në Kolonjë. Kishte vetëm tetë a nëntë shtëpi, anash Virkës, një përroi të thellë, ku ujët nuk shteronte kurrë. Shtëpitë ishin në anën veriore ku e rrihte dielli dhe po në atë faqe ndodheshin edhe pronat e tyre, livadhet, arat e kopshtet, pemët dhe kullotat.
Fshati im Rehova, ishte pak më afër se Lëngëza, gati njëzet minuta nga Erseka, ndërsa Lëngëza gjysmë ore, pra për ne vajtja në shkollë ishte sin jë shëtitje, ndërsa disa nxënës të tjerë detyroheshin të vinin nga një orë e më shumë larg çdo ditë, vetëm nga dëshira për të vazhduar shkollën. Qysh në fillim më la mbresë të veçantë shkrimi i Dhorit, një kaligrafi e përkryer, që rrëfente njëheresh kujdesin dhe karakterin e tij, dashurinë e tij për të bukurën. Doreshkrimet e tij dukeshin si qendisje, me shkronja të rregullta e të bukura, pak sipër vijës fundore, çka u jepte një hijeshi praruese.
Edhe pasi kreva shkollën unike, lidhjet me Dhorin i vazhdova me anë të letrave, po ashtu edhe kur ai shkoi në gjimnazin e Shkodrës. Ne u futëm të dy shpejt në letërsi në vitet 50, tok me plejaden e njohur, Ismail Kadare, Dritëro Agolli, Fatos Arapi, Agim Shehu; natyrisht rrugën e nisën edhe plot të rinj të tjerë, por shumë prej tyre gajasën, mbetën rrugës.

Lirizmi i Dhorit ra në sy qysh në vëllimin e pare, “Kur zemra rreh së pari,” (1958). Edhe sot më kujtohet vargjet e një vjershe për trokitjen e vjeshtës në anët tona.
Fluturoi një varg me pata,
Mbi zabelet kodrinore,
Ah ju pata, ah ju pata,
Sollët erë prej dëbore…
Ne i shihnim patat që fluturonin nga fillimi i nëntorit në formë këndi nga veriu drejt jugut dhe e dinim se stina dimrit po trokiste dhe majat e Gramozit shpejt do vinin kësulën e bardhë të dëborës, por askush nuk i kishte vizatuar me aq hijeshi. Këto vargje i futa edhe në dramën time fatkeqe “Rrethimi i Bardhë,” e cila pati jetë shkurtër për shkak të goditjes direkte nga Enver Hoxha, i cili e mori si kritikë personale që la në mëshirën e fatit punëtorët e izoluar nga dëbora.

Sapo u diplomua nga fakulteti i Gjuhës dhe Letërsisë në Tiranë, u emërua mësues në gjimnazin e Ersekës. Sigurisht Dhori u gëzua, se do të ishte pranë mamasë, qe mezi e priste se e kishte djalë të vetëm dhe do të jepte mësime po në atë shkollë ku ishte edukuar. Shkolla 8-vjeçare tani qe graduar gjimnaz dhe titulli profesor qe joshës. Por unë besoj se në çdo cep te atdheut ta kishin hedhur, nuk do të vuante aq shumë sa në vendlindjen e tij. Edhe pse ishte mësues gjimnazi Dhorit ia refuzuan strehimin në qytet, në bazë të një udhëzimi idiot, se atyre që jetonin në një rreze 5 kilometra nga qyteti nuk u takonte strehim. Ata duhet të vejevinin nga fshatrat e tyre në Ersekë, ndërkohë që shoferëve të zyrtarëve u jepej menjëherë strehim se shefat i donin pranë, në gatishmëri, sa herë u duhej makina. U deshën shumë vjet që Dhorit t’I jepnin një garsonierë ku jetoi tok me nënën e tij, deri sa doli në pension më 1988. Edhe pse i takonin ligjërisht dy dhoma e një guzhinë, strehimi nuk ia dha, madje Komiteti kurrë nuk ia njohu të drejtën të gëzonte një dhomë si shkrimtar i njohur, si poet, si gjithë artistët e tjerë. Kolonja, djepi i Rindjes Kombëtare me plot figura të shquara, që nga Papa Kristo Negovani, Petro Nini Luarasi, Shahin Kolonja, Themistokli e Telemak Germenji, Sali Butka, Zalo Prodani e plot të tjerë, tani qeverisej nga njerëz mendjengushtë, për të cilët kultura ishte e huaj. Shefat e Kolonjës s’kishin pikë dashurie për artin e respektivisht edhe për artistët. Dhorin kujtoheshin ta thërrisnin vetëm kur afronte Festivali Folkloristik i Gjirokastrës, se atëherë duhet të redaktonte tekstet dhe disa herë të shkruante vargje popullore pa emër, sikurse qe traditë.

Dhori ishte poet lirik i lindur, i dashuruar me natyrën, me lulet, me zogjtë, me çdo gjë të bukur e njerëzore, por prirja e tij asaj kohe binte pak ndesh me frymën e poezisë luftarake të kohës, prandaj dashamirët e këshilluan ta ndryshonte paksa drejtimin.

MILOSAO

Nuk ka më "Nesër është e diel" nga Halil Jaçellari

Miranda Haxhia

Më trishtoi për herë të parë në jetë telefonata e mikut tim, poetit të veçantë Faslli Haliti, ndjeshmëria e të cilit e kapërcen cakun e poetit, të bashkëqytetarit, sepse është ndjeshmëri intelektuale për njeriun e kulturës, të letërsisë, të demokracisë. Duhej të zemërohesha me Faslli Halitin, por nuk mundesha, sepse kështu pikëllimi për humbjen e shokut, të mikut është më e madhe se çdo mendim tjetër i çastit. Telefonatë lushnjarësh, telefonatë kujtese, nderimi, respekti, vlere!

Pas ikjes prej kësaj jete, pak javë më parë të poetit "të harruar", Dhori Qirjazit, si një shenjë perëndie se shkrimtarët nuk duhen braktisur, nuk duhen lënë të vetmuar në asnjë çast, më kap trishtimi se sërish po shkruajmë për një shkrimtar të talentuar sapo marrim vesh se u fik. Shuhet në Romë pas një sëmundjeje të rëndë, shkrimtari lushnjar, Halil Jaçellari në moshën 69 vjeç. Dikujt i duket moshë e madhe, dikujt herët për t'i dhënë lamtumirën kësaj bote. Përpara se të ishte shkrimtar, ai diti të ishte njeri i mirë, prind i mirë, demokrat i denjë, anëtar i orëve të para qysh kur në qytetin e mërzitshëm gëlonin më shumë se mushkonjat, gjembat e diktaturës komuniste; dhe gjithmonë në mënyrën e tij, një ëndërrimtar i së bukurës dhe i të resë.

E folur e thjeshtë, zëri i qetë, urtësi e përçuar prej një familjeje, e cila me mund e sakrifica e rriti për të qenë sot e nderuar nga kumti që përcjell edhe me aktin e fundit, Halil Jaçellari - vdekjen! Është nga ata miq për të cilët as një fotografi nuk e gjen dot në albumin e kujtimeve. Si t'u përkiste miqësive me të cilat komunikon pa fjalë!

Nuk shpresoj që qielli të duket ndryshe mëngjesin e nesërm, as makinat të ngadalësojnë shpejtësinë, as uji të ndërrojë llojin e zhurmës që bën kur rrjedh, as flamujt të ulen gjysmë shtizë; as telegrame prej qeverive jo që jo; se kjo është jeta në fund të fundit, por mund të kishim një shkrimtar më shumë, po të jetonte, mund të kishim një libër më shumë po të botonte të tjerë, mund të lexonim sërish një "Nesër është e diel" të shkëlqyer, po aq sa atëherë nga Halil Jaçellari.

Lushnja, dallohet si një nga rrethet me prodhim të rëndësishëm kulturor. Në Lushnje kanë lindur dhe janë rritur artistikisht shumë personalitete të kulturës shqiptare. Ky pellg i begatë poetësh, shkrimtarësh, këngëtarësh, artistësh të skenës dhe ekranit pati për vite të tëra mes vetes edhe njeriun e urtë dhe të pandjerë, por ndër më të talentuarit e tregimit, e prozës në përgjithësi, Halil Jaçellarin. Me emrat dhe veprat e artistëve, "ma hëngri kokën" edhe mua, Lushnja që e desha dhe e dua aq shumë, sikur të ishte qyteti im i lindjes, sepse është qytet që përmes figurave të shquara të intelektualëve ngulmon të të përcjellë kulturë, frymë demokratike, art dhe dashamirësi. Nuk harroj dot se kjo prurje e formim ka ardhur e vijon të vijë nga Vaçe Zela, Margarita Xhepa, Visar Zhiti, Loni Papa, Faslli Haliti, Vath Koreshi, Izet Shehu, Shpend Sollaku, Gëzim Hajdari, Gazmend Kapllani, Roza Haxhiu, Lazer e Jozef Radi, Ferdinand Laholli, Fatbardh Rustemi, Sherfi Bali etj.etj. Dhe tani e më tej, në emrat e të ikurve, do të jetë shkrimtari dhe tregimtari i rrallë, Halil Jaçellari.

Halil Jaçellari u lind në vitin 1940 në këtë qytet të vogël dhe të butë. Pavarësisht se nuk mbaroi arsimin e lartë, ai zotëronte dhe fliste shkëlqyer anglisht, italisht dhe frëngjisht, ishte i pasionuar pas letërsisë, duke e parë atë si një dritare ku binin rreze të një demokracie të ndaluar në një vend ku diktatura kishte veç mure, gjemba dhe dhunë. Megjithatë, talenti i tij nuk mbeti i izoluar, ai ishte i tillë që kapërceu edhe censurën dhe në vitin 1976 botoi vëllimin e parë me tregime "Mirëmëngjesi njerëz", më tej botoi vëllimin e dytë me tregime "Hapat e tij", "Nuk është kjo dashuria", "Sezoni pa dasma" etj. Për të shkëlqyer me romanin e tij "Nesër është e diel" në vitin 1988 nga shtëpia botuese "Naim Frashëri", duke befasuar lexuesin, kritikën dhe gjithë dashamirët e artit të vërtetë dhe cilësor. Asnjëherë nuk bëri bujë, asnjëherë nuk deshi dukjen, por qe një shkrimtar me shpirt demokrat dhe ai zë, ajo klithmë që letërsisë ia fali si art të mrekullueshëm, iu desh për ta përdorur në fillim të viteve '90 kur përqafoi me pasionin e njeriut që dashuronte drejtësinë e lirinë e Volterit, të cilin e perifrazonte gjithmonë duke thënë: Unë nuk jam dakord me ty, por jam gati të jap jetën që ti ta thuash mendimin tënd!". Asnjëherë Kadareja nuk e kaloi rrugën përtej Lushnjes, pa u takuar me këtë shkrimtar të çuditshëm dhe të talentuar! Megjithatë, shkrimtari Halil Jaçellari nuk e shpëfoli kurrë miqësinë e çmuar me shkrimtarin e madh! Sepse dinte të ishte njerëzor dhe i thjeshtë!

Botimi më tej ishte një gjë e zakonshme dhe talenti i Halil Jaçellarit nuk u përbalt nga dhjetëra botime dokudo, nga dhjetëra emra shkrimtarësh që lindnin dhe vdisnin brenda një stine, se ishin të paaftë, se kishin ngatërruar rrugën duke quajtur art çdo libër që botonin.

Nuk u lodh duke përkthyer, janë përkthime të Andersenit, të Kolodit, të Ezra Pound e të tjera këto që e bëjnë këtë njeri të mos jetë i zakonshëm, të mos jetë i humbur pas ditës së sotme, kur ai nuk do frymojë më mes nesh, por në fund të fundit ka kryer ritin e shkrimtarit dhe njeriut të mirë, drita e tij tashmë do fillojë të ndriçojë pak e nga pak, pasi edhe vështrimi i njerëzve fillon e kthjellohet mjaftueshëm pas ikjes së njeriut.

E falënderoj nga zemra mikun im, Faslli Haliti, poetin e qytetit të vogël, ku gëlojnë poetët dhe shkrimtarët si në klubet e famshme të Parisit të shekullit XVIII që më përcolli një lajm, edhe pse të hidhur, sepse më shkundi paksa nga harresa, më bëri të kujtoj se kishim një shkrimtar dhe nuk e kemi më, por do ta lexojmë më shumë, pasi hija që ai lë pas do vijë e do ndriçohet si një dritë e dëshiruar dije dhe kulture.

Nuk ka më "Nesër është e diel" nga Halil Jaçellari

Miranda Haxhia

Më trishtoi për herë të parë në jetë telefonata e mikut tim, poetit të veçantë Faslli Haliti, ndjeshmëria e të cilit e kapërcen cakun e poetit, të bashkëqytetarit, sepse është ndjeshmëri intelektuale për njeriun e kulturës, të letërsisë, të demokracisë. Duhej të zemërohesha me Faslli Halitin, por nuk mundesha, sepse kështu pikëllimi për humbjen e shokut, të mikut është më e madhe se çdo mendim tjetër i çastit. Telefonatë lushnjarësh, telefonatë kujtese, nderimi, respekti, vlere!

Pas ikjes prej kësaj jete, pak javë më parë të poetit "të harruar", Dhori Qirjazit, si një shenjë perëndie se shkrimtarët nuk duhen braktisur, nuk duhen lënë të vetmuar në asnjë çast, më kap trishtimi se sërish po shkruajmë për një shkrimtar të talentuar sapo marrim vesh se u fik. Shuhet në Romë pas një sëmundjeje të rëndë, shkrimtari lushnjar, Halil Jaçellari në moshën 69 vjeç. Dikujt i duket moshë e madhe, dikujt herët për t'i dhënë lamtumirën kësaj bote. Përpara se të ishte shkrimtar, ai diti të ishte njeri i mirë, prind i mirë, demokrat i denjë, anëtar i orëve të para qysh kur në qytetin e mërzitshëm gëlonin më shumë se mushkonjat, gjembat e diktaturës komuniste; dhe gjithmonë në mënyrën e tij, një ëndërrimtar i së bukurës dhe i të resë.

E folur e thjeshtë, zëri i qetë, urtësi e përçuar prej një familjeje, e cila me mund e sakrifica e rriti për të qenë sot e nderuar nga kumti që përcjell edhe me aktin e fundit, Halil Jaçellari - vdekjen! Është nga ata miq për të cilët as një fotografi nuk e gjen dot në albumin e kujtimeve. Si t'u përkiste miqësive me të cilat komunikon pa fjalë!

Nuk shpresoj që qielli të duket ndryshe mëngjesin e nesërm, as makinat të ngadalësojnë shpejtësinë, as uji të ndërrojë llojin e zhurmës që bën kur rrjedh, as flamujt të ulen gjysmë shtizë; as telegrame prej qeverive jo që jo; se kjo është jeta në fund të fundit, por mund të kishim një shkrimtar më shumë, po të jetonte, mund të kishim një libër më shumë po të botonte të tjerë, mund të lexonim sërish një "Nesër është e diel" të shkëlqyer, po aq sa atëherë nga Halil Jaçellari.

Lushnja, dallohet si një nga rrethet me prodhim të rëndësishëm kulturor. Në Lushnje kanë lindur dhe janë rritur artistikisht shumë personalitete të kulturës shqiptare. Ky pellg i begatë poetësh, shkrimtarësh, këngëtarësh, artistësh të skenës dhe ekranit pati për vite të tëra mes vetes edhe njeriun e urtë dhe të pandjerë, por ndër më të talentuarit e tregimit, e prozës në përgjithësi, Halil Jaçellarin. Me emrat dhe veprat e artistëve, "ma hëngri kokën" edhe mua, Lushnja që e desha dhe e dua aq shumë, sikur të ishte qyteti im i lindjes, sepse është qytet që përmes figurave të shquara të intelektualëve ngulmon të të përcjellë kulturë, frymë demokratike, art dhe dashamirësi. Nuk harroj dot se kjo prurje e formim ka ardhur e vijon të vijë nga Vaçe Zela, Margarita Xhepa, Visar Zhiti, Loni Papa, Faslli Haliti, Vath Koreshi, Izet Shehu, Shpend Sollaku, Gëzim Hajdari, Gazmend Kapllani, Roza Haxhiu, Lazer e Jozef Radi, Ferdinand Laholli, Fatbardh Rustemi, Sherfi Bali etj.etj. Dhe tani e më tej, në emrat e të ikurve, do të jetë shkrimtari dhe tregimtari i rrallë, Halil Jaçellari.

Halil Jaçellari u lind në vitin 1940 në këtë qytet të vogël dhe të butë. Pavarësisht se nuk mbaroi arsimin e lartë, ai zotëronte dhe fliste shkëlqyer anglisht, italisht dhe frëngjisht, ishte i pasionuar pas letërsisë, duke e parë atë si një dritare ku binin rreze të një demokracie të ndaluar në një vend ku diktatura kishte veç mure, gjemba dhe dhunë. Megjithatë, talenti i tij nuk mbeti i izoluar, ai ishte i tillë që kapërceu edhe censurën dhe në vitin 1976 botoi vëllimin e parë me tregime "Mirëmëngjesi njerëz", më tej botoi vëllimin e dytë me tregime "Hapat e tij", "Nuk është kjo dashuria", "Sezoni pa dasma" etj. Për të shkëlqyer me romanin e tij "Nesër është e diel" në vitin 1988 nga shtëpia botuese "Naim Frashëri", duke befasuar lexuesin, kritikën dhe gjithë dashamirët e artit të vërtetë dhe cilësor. Asnjëherë nuk bëri bujë, asnjëherë nuk deshi dukjen, por qe një shkrimtar me shpirt demokrat dhe ai zë, ajo klithmë që letërsisë ia fali si art të mrekullueshëm, iu desh për ta përdorur në fillim të viteve '90 kur përqafoi me pasionin e njeriut që dashuronte drejtësinë e lirinë e Volterit, të cilin e perifrazonte gjithmonë duke thënë: Unë nuk jam dakord me ty, por jam gati të jap jetën që ti ta thuash mendimin tënd!". Asnjëherë Kadareja nuk e kaloi rrugën përtej Lushnjes, pa u takuar me këtë shkrimtar të çuditshëm dhe të talentuar! Megjithatë, shkrimtari Halil Jaçellari nuk e shpëfoli kurrë miqësinë e çmuar me shkrimtarin e madh! Sepse dinte të ishte njerëzor dhe i thjeshtë!

Botimi më tej ishte një gjë e zakonshme dhe talenti i Halil Jaçellarit nuk u përbalt nga dhjetëra botime dokudo, nga dhjetëra emra shkrimtarësh që lindnin dhe vdisnin brenda një stine, se ishin të paaftë, se kishin ngatërruar rrugën duke quajtur art çdo libër që botonin.

Nuk u lodh duke përkthyer, janë përkthime të Andersenit, të Kolodit, të Ezra Pound e të tjera këto që e bëjnë këtë njeri të mos jetë i zakonshëm, të mos jetë i humbur pas ditës së sotme, kur ai nuk do frymojë më mes nesh, por në fund të fundit ka kryer ritin e shkrimtarit dhe njeriut të mirë, drita e tij tashmë do fillojë të ndriçojë pak e nga pak, pasi edhe vështrimi i njerëzve fillon e kthjellohet mjaftueshëm pas ikjes së njeriut.

E falënderoj nga zemra mikun im, Faslli Haliti, poetin e qytetit të vogël, ku gëlojnë poetët dhe shkrimtarët si në klubet e famshme të Parisit të shekullit XVIII që më përcolli një lajm, edhe pse të hidhur, sepse më shkundi paksa nga harresa, më bëri të kujtoj se kishim një shkrimtar dhe nuk e kemi më, por do ta lexojmë më shumë, pasi hija që ai lë pas do vijë e do ndriçohet si një dritë e dëshiruar dije dhe kulture.

Francis Chenot, një poet belg në kërkim të poezisë arbëreshe



Nga Dhurata Hamzai

- Kjo intervistë i është marrë poetit belg, Francis Chenot, si pjesëmarrës në edicionin e 5-të të Festivalit Ndërkombëtar të Poezisë POETEKA, që u zhvillua këtë vit në Durrës nga data 21 deri më 27 shtator 2009


“Për të portretizuar me pak rreshta poetin Francis Chenot, është më e udhës skicimi i heshtjes dhe vetmisë. Prej këtij binomi të çuditshëm lind poezia e tij, imazh i pandarë prej truallit të Ardenne-s, krahinës belge ku Chenot ka lindur...”, shkruhet për të në revistën “Poeteka”, Nr.15, Vjeshtë 2009.
Nëse lexon poezitë e tij, vëren trishtimin e një skeptiku të pandreqshëm që nuk i sjell mërzi, megjithatë, askujt. Ajo që ai ndjen është një mënyrë të pari e botës, krejt e ndryshme nga të tjerët, por pa e shprishur dhe trazuar larminë e ndjesive dhe ideve. Është pak i çuditshëm poeti Chenot, një njeri i rrahur nga jeta dhe aktivist, me të njëjtën madhështi sa ai është i qetë dhe i heshtur. Duke u marrë me poezi, gazetari, kritikë e përkthim, Chenot ka një parim të vetin dhe një muzë të veçantë frymëzuese. “Jo t’i vihesh udhëtimit, por t’i vihesh dyshimit, edhe pse nuk ka dhënë as më të voglin element të përgjigjes. Poema mundet fare mirë t’i ndih formulimit të pyetjeve. Dyshimi është një uri në vetvete”, thotë ai.
Tek poema e tij “Udhë dyshimi” ai shprehet përmes vargjeve se:
“Rrugës duke ecur
mbi dyshimin
Nuk do të arrijmë ndoshta
asgjëkund
Por ç’rëndësi ka:
Ne dyshonim!”
Poeti belg Francis Chenot nuk është besimtar, është një poet rebel, nuk beson në Zot dhe tek poezia ai beson çuditërisht më tepër. Ka një besim të përunjur pikërisht ndaj poezisë, ashtu siç ka një besim të përunjur edhe tek qenia njerëzore. Tek fuqia e njeriut, po, ai beson. Vetëm tek njeriu Chenot beson, ai pret që gjithë të mirat nga ai të vinë. Mendon se vetëm njeriu ka forcën të shndërrojë gjithçka.
“Midis krenarisë së metaforave
Dhe ujit të gjallë të përunjësisë
Të zgjedhësh se ku do të pijë poema
Kjo etje në pafundësi…”,
janë fjalët e një poezie të tij.
Është një personalitet që ka plot kërshëri për poezinë dhe frymëzohet prej saj. I magjepsur pas detajeve dhe zejeve poetike, poeti Chenot nuk kishte si të mos shfrytëzonte rastin për të ardhur dy vjet rresht në një festival poezie, duke i shtuar herës së dytë edhe një mision interesant. Ai ishte i pranishëm në dy edicionet e fundit të Festivalit Ndërkombëtar “Poeteka” që zhvillohet në Durrës dhe duke e parë sërish aty, nuk të linte kurioziteti pa e pyetur se pse e bëri këtë; të ishte kjo një mbresë e madhe që pati nga festivali i kaluar, gjë që ka ndodhur edhe tek poetë të tjerë, apo diçka më tepër?! Ishte kurioziteti që na shtyu t’ia bënin këtë pyetje dhe zbuluan edhe misionin e tij interesant. Në intervistën që dha gjatë ditëve të festivalit për gazetën “TemA”, ai na shfaqi një interes që na habiti jo pak. Francis Chenot, ky poet i urtë belg, tashmë është në kërkim të poezisë arbëreshe, të cilën e konsideron si degë të domosdoshme për t’iu bashkuar poezisë botërore, dhe poezia arbëreshe do të përshtatet prej tij në frëngjisht, falë njohjes dhe përkushtimit të veçantë. Natyrisht që është emocionuese kur mëson se poezitë e gjuhës tënde, do të jenë edhe në duart e lexuesit belg. Protagonisti i kësaj vepre tashmë zgjon më shumë interes si personalitet edhe për lexuesin shqiptar, përveç atij interesi që ai pat ndezur vite e vite me radhë në mesin e krijuesve europiane me poezitë dhe shkrimet e tij, botuar gjithandej.
Francis Chenot u lind më 1942, më Petitvor, Ardenne, Belgjikë. Kritika e përshkruan thelbin e tij me këto fjalë: “Poet, prozator dhe botues, Chenot ka marrë nga vendlindja e tij, heshtjen gati si një institucion të ekzistencës së tij dhe botës së cilës i përket, ai ka trashëguar si rrjedhim ekonominë e fjalëve”. Drejtor i revistës “Arbre la paroles”, përkthyes në frëngjisht prej spanjishtes dhe portugalishtes, ai është gjithashtu përshtatës në frëngjisht i poezisë shqipfolëse, e përkthyer prej mikut të tij Vasil Çapeqi që jeton në Belgjikë. Është një nga poetët që ka një aktivitet shumë të pasur shoqëror. Në vitin 1964, Francis Chenot takohet me Francesko Tessarolon, dhe fryt i këtij takimi është themelimi i “Maison de la Poesie d’Amay” (Shtëpia e poezisë e Amay-t), revistë poetike dhe veprimtari e shtrirë përgjatë gjithë vitit, e cila vazhdon t’i qëndrojë kohës. Në dyzet vjet krijimtari, Francis Chenot ka botuar rreth 20 përmbledhje me poezi, si “Memoire de shiste” dhe “Le principe de solitude” (Parimi i vetmisë), e më pas “Bucheronner le silence”. “Udhë dyshimi” titullohet përmbledhja e fundit poetike (akoma e pabotuar) e Francis Chenot, një pjesë të së cilës ai e paraqit për herë të parë në revistën “Poeteka”.


Dhurata Hamzai: Zoti Chenot, jemi kuriozë të dimë se pse ju erdhët për të dytin vit radhazi në Festivalin Ndërkombëtar të Poezisë, POETEKA që zhvillohet në Durrës?
Francis Chenot: -Mua më shtyu një projekt madhor, përgatitja e një antologjie me poezi që titullohet “Poemat e Arbërisë”. Janë poezi shqipe të përkthyera, ku në të nuk do të përfshihen vetëm poetët e Shqipërisë, por edhe poetët arbëreshë, edhe poetët shqiptarë nga Maqedonia, Kosova dhe nga diaspora, kudo që ndodhen poetët shqiptarë nëpër Europë. Kjo prurje e veçantë mua më ka pëlqyer shumë dhe përkushtimi për të është nga projektet me të cilat po punoj aktualisht. Ardhja për herë të dytë, është për mua një rinjohje me poezinë dhe poetët e gjuhës shqipe dhe kjo më ndihmon më shumë për të pasur sukses në këtë projekt madhor.
Dh.H: Ju jeni gazetarë, kritikë dhe poet, si i harmonizoni dhe si i distanconi në rastin konkret regjistrat e ndryshëm stilistikë?
Francis Chenot: -Të shkruash poezi është një akt vetjak, shprehja e vetëvetes, kurse të bësh kronika letrare, të shkruash për poezinë në përgjithësi është një akt me përgjegjësi. T’u thuash të tjerëve pak a shumë mendimet e tua është një funksion shoqëror. Ka gjithmonë një pamundësi për ta shprehur thelbin e disa gjërave, gjatë jetës sonë, aktivitetit tonë, akteve shoqërore që ndërmarrim, sado sublime të jenë ato. Ne nuk mund të jemi kurrë të plotë në të përditshmen tonë, ndaj lind nevoja e poezisë. Në një nga poemat e mia e kam konsideruar të shkruarin jo gjë tjetër, veç një pyetësori të drojtur mbi fatin tonë njerëzor. Konkretisht kam thënë:
“Ne pyesim fjalët
dhe fjalët na marrin në pyetje…”
Ky është një dialog i përjetshëm dhe i pafund, i pambritshëm askund dhe ne gjithmonë rrekemi t’i marrim kuptimin. Një hapësirë që dikush e sheh më tepër, mes kësaj përpjekjeje, krijon edhe raportin me poezinë ose çdo lloj arti tjetër.
Dh.H. Cila është natyra e poezisë së Chenot, si përcaktohet ajo nga kritika e vendit?
Francis Chenot: -Dallohet për stilin e përkorë, koncizitetin e poezisë së tij, aspektin meditues të poezisë së Shenosë.
Dh.H: Keni një besim që inteferon në poezinë tuaj, a mbështeteni në ndonjë religjion fetar?
Francis Chenot: -Jo unë jam tërësisht laik dhe nga ana politike jam anarkist, nuk i pranoj qeveritë, nuk i pranoj sundimtarët, nuk besoj se e bëjnë botën më të mirë politikanët.
Dh.H: Po besim në një Zot keni ju?
Francis Chenot: -Jo! Jo nuk e kam.
Dh.H: Si është e mundur, nga u vjen frymëzimi që ju kërkoni të bëni poezi, të gëzoni jetën, të ecni përpara, besoni tek muzat, tek subkoshienca, apo keni një mënyrë tjetër perceptimi?
Francis Chenot: -Poezia vjen më mendjen time dhe unë e shkruaj atë. Di vetëm se poezia që unë bëj vjen nga një dhimbje që është brenda nesh. Kjo dhimbje mund të jetë për fjalët e thëna ose të pathëna. Ne na vjen keq njësoj; nëse themi fjalën që s’duhet, e sërish nëse nuk themi fjalën që duhet. Njeriu ka një prirje për të bërë diçka, për të qenë gjithmonë në ndërtim të diçkaje, po e kemi vënë re se kjo prirje ekziston edhe kur ai s’ka shumë nevojë. Edhe në rast se rrënon diçka, ecën mbrapsht, ose shkatërron, ai e bënë këtë me strategjinë e një arkitekti, pra është në ndërtim të diçkaje, por që ecën mbrapsht, të një strategjie shkatërruese. Në këtë mori gjestesh, ka gjithmonë një dhimbje, një ankth, pasiguri që të bën të flasësh, të shprehesh e të ndjesh, si pa kuptuar, pa të thënë e pa të mësuar askush atë që po e ndjen. Dhe ajo që ndjen çdo njeri është shumë speciale. Poetët kanë mike metaforën për ta shprehur. Poezia është diçka përtej gjuhës, është gjuha e munguar, gjuha e ankthit, e pasigurisë, prandaj poetët kanë mike metaforën, dinë ta përdorin atë dhe prandaj janë poetë dhe munden në një farë mënyre ta thonë, por rrallë herë në mënyrë të plotë.
Dh.H: A mund të vijë një poezi vetëm prej mendjes dhe jo prej misterit? Kjo e pathëna që parandjeni, nuk ka diçka misterioze në thelbin e saj, diçka instiktive, përtej mendjes?
Francis Chenot: -Besoj se jo. Është shumë afër njeriut. Poezia për mua është një muzikë e vetme dhe dëshira për të komunikuar një emocion. Nga natyra njeriu është është i prirur të gjejë mjete dhe forma jo aq të drejtëpërdrejta për të komunikuar një emocion. Është natyra e njeriut kështu. Nuk i thotë askush atij të bëjë këto gjëra. Njeriu vetë ka dëshirë të shprehet më mirë nëpërmjet formave të tjera, artit, poezisë, muzikës, pikturës, gjithmonë formave jo të drejtëpërdrejta. Ky është njeriu dhe poeti është një njeri, nuk është është qiellor.
Dh.H: Jeni gjithmonë i sigurtë se e dini se çfarë natyre kanë e çfarë janë emocionet tuaja?
Francis Chenot: -Emocionet janë të duarduarshme, të ndryshme. Ato mund të jenë edhe pozitive edhe negative. Ato lidhen me trishtimin me pikëllimin, me mallin, me nostalgjinë, sidomos malli i të dashuruarëve është një nga emocionet që masivisht ka rrethuar poezinë.
Dh.H: Në konceptimin e poetit Chenot, cilat janë mëkatet dhe cilat janë vlerat, virtytet në këtë botë?
Francis Chenot: -Nuk besoj tek mëkatet, derisa nuk jam besimtar praktikant, por unë besoj tek të metat e njerëzve dhe mendoj se e meta kyesore e njeriut është egoizmi.
Dh.H: Poetët kanë një besim ku varësohen në diçka dhe tek Chenot nuk e gjejmë. Ju e keni vënë re diferencën tuaj me poetët e tjerë?
Francis Chenot: -Ka shumë poetë që janë besimtarë, por me sa duket ata nuk besojnë tek njeriu dhe kanë nevojë të besojnë tek diçka tjetër të mbinatyrshme, jashtë tokësore, të jashtme...
Dh.H: Le të bëhet kjo përgjigje vijimi i një eseje të vogël: Si beson Francis Chenot tek njeriu?
Francis Chenot: -Të besosh tek njeriu do të thotë të besosh tek shpirtmadhësia e tij, të besoh tek aftësia e tij për ta bërë këtë botë më të drejtë, më të bukur, të besosh tek fakti që vetëm njeriu vetë mbart arsyen e të qenit, e të jetuarit. Në këtë jetë që po ta kthesh përkundër të duket e vrazhdë, e mundishme dhe e kotë. Prandaj besoj unë tek njeriu, se njeriu është ai që beson më tepër tek vetja e tij. Mendoj se besimi i njeriut në çfarëdo gjëje e çfarëdo Zoti nis nga besimi që ai ka tek vetja, dhe kjo zhvendosje e besimit i shërben si stimul. Këtë gjë bëj edhe unë në një mënyrë të çuditshme, besoj tek poezia si një stimul. Ajo më kthen kuptimin e jetës që mungon në shumicën e rasteve.
Dh.H: Çfarë ju bën të lumtur, zoti Chenot?
Francis Chenot: -Ajo që më bën të lumtur, është sidomos kur takoj të tjerët.
Dh.H. Po, në të vërtetë ju u takuat sërish me poetë të tjerë në festivalin POETEKA, në Shqipëri. A u ndjetë më i lumtur në edicionin e këtij viti?
Francis Chenot: -Sigurisht. POETEKA e këtij viti ishte e ndyshme dhe për këtë arsye se ishte e ndryshme, me poetë të ndryshëm ishte më e mirë. Kam takuar njerëz interesant që ja vlente të rrije dhe të bisedoje me ta, siç ka qenë poetja nga Kosova Edi Shukriu që me të vërtetë dinte shumë për qytetërimet e vjetra dhe poezinë. Ia vlente të bisedoje dhe të komunikoje me të.
Dh.H: E bëjnë poetët më të mirë botën, zoti Chenot?
Francis Chenot: -Poetët bëjnë një akt qëndrueshmërie, rezistence. Ata mbase nuk e arrijnë dot për të dalë fitimtarë. Por, në qoftë se ata nuk do ta bënin këtë gjë, të përpiqeshin për ta bërë botën më të mirë, kush do ta bënte në vend të tyre...?!

Francis Chenot, një poet belg në kërkim të poezisë arbëreshe



Nga Dhurata Hamzai

- Kjo intervistë i është marrë poetit belg, Francis Chenot, si pjesëmarrës në edicionin e 5-të të Festivalit Ndërkombëtar të Poezisë POETEKA, që u zhvillua këtë vit në Durrës nga data 21 deri më 27 shtator 2009


“Për të portretizuar me pak rreshta poetin Francis Chenot, është më e udhës skicimi i heshtjes dhe vetmisë. Prej këtij binomi të çuditshëm lind poezia e tij, imazh i pandarë prej truallit të Ardenne-s, krahinës belge ku Chenot ka lindur...”, shkruhet për të në revistën “Poeteka”, Nr.15, Vjeshtë 2009.
Nëse lexon poezitë e tij, vëren trishtimin e një skeptiku të pandreqshëm që nuk i sjell mërzi, megjithatë, askujt. Ajo që ai ndjen është një mënyrë të pari e botës, krejt e ndryshme nga të tjerët, por pa e shprishur dhe trazuar larminë e ndjesive dhe ideve. Është pak i çuditshëm poeti Chenot, një njeri i rrahur nga jeta dhe aktivist, me të njëjtën madhështi sa ai është i qetë dhe i heshtur. Duke u marrë me poezi, gazetari, kritikë e përkthim, Chenot ka një parim të vetin dhe një muzë të veçantë frymëzuese. “Jo t’i vihesh udhëtimit, por t’i vihesh dyshimit, edhe pse nuk ka dhënë as më të voglin element të përgjigjes. Poema mundet fare mirë t’i ndih formulimit të pyetjeve. Dyshimi është një uri në vetvete”, thotë ai.
Tek poema e tij “Udhë dyshimi” ai shprehet përmes vargjeve se:
“Rrugës duke ecur
mbi dyshimin
Nuk do të arrijmë ndoshta
asgjëkund
Por ç’rëndësi ka:
Ne dyshonim!”
Poeti belg Francis Chenot nuk është besimtar, është një poet rebel, nuk beson në Zot dhe tek poezia ai beson çuditërisht më tepër. Ka një besim të përunjur pikërisht ndaj poezisë, ashtu siç ka një besim të përunjur edhe tek qenia njerëzore. Tek fuqia e njeriut, po, ai beson. Vetëm tek njeriu Chenot beson, ai pret që gjithë të mirat nga ai të vinë. Mendon se vetëm njeriu ka forcën të shndërrojë gjithçka.
“Midis krenarisë së metaforave
Dhe ujit të gjallë të përunjësisë
Të zgjedhësh se ku do të pijë poema
Kjo etje në pafundësi…”,
janë fjalët e një poezie të tij.
Është një personalitet që ka plot kërshëri për poezinë dhe frymëzohet prej saj. I magjepsur pas detajeve dhe zejeve poetike, poeti Chenot nuk kishte si të mos shfrytëzonte rastin për të ardhur dy vjet rresht në një festival poezie, duke i shtuar herës së dytë edhe një mision interesant. Ai ishte i pranishëm në dy edicionet e fundit të Festivalit Ndërkombëtar “Poeteka” që zhvillohet në Durrës dhe duke e parë sërish aty, nuk të linte kurioziteti pa e pyetur se pse e bëri këtë; të ishte kjo një mbresë e madhe që pati nga festivali i kaluar, gjë që ka ndodhur edhe tek poetë të tjerë, apo diçka më tepër?! Ishte kurioziteti që na shtyu t’ia bënin këtë pyetje dhe zbuluan edhe misionin e tij interesant. Në intervistën që dha gjatë ditëve të festivalit për gazetën “TemA”, ai na shfaqi një interes që na habiti jo pak. Francis Chenot, ky poet i urtë belg, tashmë është në kërkim të poezisë arbëreshe, të cilën e konsideron si degë të domosdoshme për t’iu bashkuar poezisë botërore, dhe poezia arbëreshe do të përshtatet prej tij në frëngjisht, falë njohjes dhe përkushtimit të veçantë. Natyrisht që është emocionuese kur mëson se poezitë e gjuhës tënde, do të jenë edhe në duart e lexuesit belg. Protagonisti i kësaj vepre tashmë zgjon më shumë interes si personalitet edhe për lexuesin shqiptar, përveç atij interesi që ai pat ndezur vite e vite me radhë në mesin e krijuesve europiane me poezitë dhe shkrimet e tij, botuar gjithandej.
Francis Chenot u lind më 1942, më Petitvor, Ardenne, Belgjikë. Kritika e përshkruan thelbin e tij me këto fjalë: “Poet, prozator dhe botues, Chenot ka marrë nga vendlindja e tij, heshtjen gati si një institucion të ekzistencës së tij dhe botës së cilës i përket, ai ka trashëguar si rrjedhim ekonominë e fjalëve”. Drejtor i revistës “Arbre la paroles”, përkthyes në frëngjisht prej spanjishtes dhe portugalishtes, ai është gjithashtu përshtatës në frëngjisht i poezisë shqipfolëse, e përkthyer prej mikut të tij Vasil Çapeqi që jeton në Belgjikë. Është një nga poetët që ka një aktivitet shumë të pasur shoqëror. Në vitin 1964, Francis Chenot takohet me Francesko Tessarolon, dhe fryt i këtij takimi është themelimi i “Maison de la Poesie d’Amay” (Shtëpia e poezisë e Amay-t), revistë poetike dhe veprimtari e shtrirë përgjatë gjithë vitit, e cila vazhdon t’i qëndrojë kohës. Në dyzet vjet krijimtari, Francis Chenot ka botuar rreth 20 përmbledhje me poezi, si “Memoire de shiste” dhe “Le principe de solitude” (Parimi i vetmisë), e më pas “Bucheronner le silence”. “Udhë dyshimi” titullohet përmbledhja e fundit poetike (akoma e pabotuar) e Francis Chenot, një pjesë të së cilës ai e paraqit për herë të parë në revistën “Poeteka”.


Dhurata Hamzai: Zoti Chenot, jemi kuriozë të dimë se pse ju erdhët për të dytin vit radhazi në Festivalin Ndërkombëtar të Poezisë, POETEKA që zhvillohet në Durrës?
Francis Chenot: -Mua më shtyu një projekt madhor, përgatitja e një antologjie me poezi që titullohet “Poemat e Arbërisë”. Janë poezi shqipe të përkthyera, ku në të nuk do të përfshihen vetëm poetët e Shqipërisë, por edhe poetët arbëreshë, edhe poetët shqiptarë nga Maqedonia, Kosova dhe nga diaspora, kudo që ndodhen poetët shqiptarë nëpër Europë. Kjo prurje e veçantë mua më ka pëlqyer shumë dhe përkushtimi për të është nga projektet me të cilat po punoj aktualisht. Ardhja për herë të dytë, është për mua një rinjohje me poezinë dhe poetët e gjuhës shqipe dhe kjo më ndihmon më shumë për të pasur sukses në këtë projekt madhor.
Dh.H: Ju jeni gazetarë, kritikë dhe poet, si i harmonizoni dhe si i distanconi në rastin konkret regjistrat e ndryshëm stilistikë?
Francis Chenot: -Të shkruash poezi është një akt vetjak, shprehja e vetëvetes, kurse të bësh kronika letrare, të shkruash për poezinë në përgjithësi është një akt me përgjegjësi. T’u thuash të tjerëve pak a shumë mendimet e tua është një funksion shoqëror. Ka gjithmonë një pamundësi për ta shprehur thelbin e disa gjërave, gjatë jetës sonë, aktivitetit tonë, akteve shoqërore që ndërmarrim, sado sublime të jenë ato. Ne nuk mund të jemi kurrë të plotë në të përditshmen tonë, ndaj lind nevoja e poezisë. Në një nga poemat e mia e kam konsideruar të shkruarin jo gjë tjetër, veç një pyetësori të drojtur mbi fatin tonë njerëzor. Konkretisht kam thënë:
“Ne pyesim fjalët
dhe fjalët na marrin në pyetje…”
Ky është një dialog i përjetshëm dhe i pafund, i pambritshëm askund dhe ne gjithmonë rrekemi t’i marrim kuptimin. Një hapësirë që dikush e sheh më tepër, mes kësaj përpjekjeje, krijon edhe raportin me poezinë ose çdo lloj arti tjetër.
Dh.H. Cila është natyra e poezisë së Chenot, si përcaktohet ajo nga kritika e vendit?
Francis Chenot: -Dallohet për stilin e përkorë, koncizitetin e poezisë së tij, aspektin meditues të poezisë së Shenosë.
Dh.H: Keni një besim që inteferon në poezinë tuaj, a mbështeteni në ndonjë religjion fetar?
Francis Chenot: -Jo unë jam tërësisht laik dhe nga ana politike jam anarkist, nuk i pranoj qeveritë, nuk i pranoj sundimtarët, nuk besoj se e bëjnë botën më të mirë politikanët.
Dh.H: Po besim në një Zot keni ju?
Francis Chenot: -Jo! Jo nuk e kam.
Dh.H: Si është e mundur, nga u vjen frymëzimi që ju kërkoni të bëni poezi, të gëzoni jetën, të ecni përpara, besoni tek muzat, tek subkoshienca, apo keni një mënyrë tjetër perceptimi?
Francis Chenot: -Poezia vjen më mendjen time dhe unë e shkruaj atë. Di vetëm se poezia që unë bëj vjen nga një dhimbje që është brenda nesh. Kjo dhimbje mund të jetë për fjalët e thëna ose të pathëna. Ne na vjen keq njësoj; nëse themi fjalën që s’duhet, e sërish nëse nuk themi fjalën që duhet. Njeriu ka një prirje për të bërë diçka, për të qenë gjithmonë në ndërtim të diçkaje, po e kemi vënë re se kjo prirje ekziston edhe kur ai s’ka shumë nevojë. Edhe në rast se rrënon diçka, ecën mbrapsht, ose shkatërron, ai e bënë këtë me strategjinë e një arkitekti, pra është në ndërtim të diçkaje, por që ecën mbrapsht, të një strategjie shkatërruese. Në këtë mori gjestesh, ka gjithmonë një dhimbje, një ankth, pasiguri që të bën të flasësh, të shprehesh e të ndjesh, si pa kuptuar, pa të thënë e pa të mësuar askush atë që po e ndjen. Dhe ajo që ndjen çdo njeri është shumë speciale. Poetët kanë mike metaforën për ta shprehur. Poezia është diçka përtej gjuhës, është gjuha e munguar, gjuha e ankthit, e pasigurisë, prandaj poetët kanë mike metaforën, dinë ta përdorin atë dhe prandaj janë poetë dhe munden në një farë mënyre ta thonë, por rrallë herë në mënyrë të plotë.
Dh.H: A mund të vijë një poezi vetëm prej mendjes dhe jo prej misterit? Kjo e pathëna që parandjeni, nuk ka diçka misterioze në thelbin e saj, diçka instiktive, përtej mendjes?
Francis Chenot: -Besoj se jo. Është shumë afër njeriut. Poezia për mua është një muzikë e vetme dhe dëshira për të komunikuar një emocion. Nga natyra njeriu është është i prirur të gjejë mjete dhe forma jo aq të drejtëpërdrejta për të komunikuar një emocion. Është natyra e njeriut kështu. Nuk i thotë askush atij të bëjë këto gjëra. Njeriu vetë ka dëshirë të shprehet më mirë nëpërmjet formave të tjera, artit, poezisë, muzikës, pikturës, gjithmonë formave jo të drejtëpërdrejta. Ky është njeriu dhe poeti është një njeri, nuk është është qiellor.
Dh.H: Jeni gjithmonë i sigurtë se e dini se çfarë natyre kanë e çfarë janë emocionet tuaja?
Francis Chenot: -Emocionet janë të duarduarshme, të ndryshme. Ato mund të jenë edhe pozitive edhe negative. Ato lidhen me trishtimin me pikëllimin, me mallin, me nostalgjinë, sidomos malli i të dashuruarëve është një nga emocionet që masivisht ka rrethuar poezinë.
Dh.H: Në konceptimin e poetit Chenot, cilat janë mëkatet dhe cilat janë vlerat, virtytet në këtë botë?
Francis Chenot: -Nuk besoj tek mëkatet, derisa nuk jam besimtar praktikant, por unë besoj tek të metat e njerëzve dhe mendoj se e meta kyesore e njeriut është egoizmi.
Dh.H: Poetët kanë një besim ku varësohen në diçka dhe tek Chenot nuk e gjejmë. Ju e keni vënë re diferencën tuaj me poetët e tjerë?
Francis Chenot: -Ka shumë poetë që janë besimtarë, por me sa duket ata nuk besojnë tek njeriu dhe kanë nevojë të besojnë tek diçka tjetër të mbinatyrshme, jashtë tokësore, të jashtme...
Dh.H: Le të bëhet kjo përgjigje vijimi i një eseje të vogël: Si beson Francis Chenot tek njeriu?
Francis Chenot: -Të besosh tek njeriu do të thotë të besosh tek shpirtmadhësia e tij, të besoh tek aftësia e tij për ta bërë këtë botë më të drejtë, më të bukur, të besosh tek fakti që vetëm njeriu vetë mbart arsyen e të qenit, e të jetuarit. Në këtë jetë që po ta kthesh përkundër të duket e vrazhdë, e mundishme dhe e kotë. Prandaj besoj unë tek njeriu, se njeriu është ai që beson më tepër tek vetja e tij. Mendoj se besimi i njeriut në çfarëdo gjëje e çfarëdo Zoti nis nga besimi që ai ka tek vetja, dhe kjo zhvendosje e besimit i shërben si stimul. Këtë gjë bëj edhe unë në një mënyrë të çuditshme, besoj tek poezia si një stimul. Ajo më kthen kuptimin e jetës që mungon në shumicën e rasteve.
Dh.H: Çfarë ju bën të lumtur, zoti Chenot?
Francis Chenot: -Ajo që më bën të lumtur, është sidomos kur takoj të tjerët.
Dh.H. Po, në të vërtetë ju u takuat sërish me poetë të tjerë në festivalin POETEKA, në Shqipëri. A u ndjetë më i lumtur në edicionin e këtij viti?
Francis Chenot: -Sigurisht. POETEKA e këtij viti ishte e ndyshme dhe për këtë arsye se ishte e ndryshme, me poetë të ndryshëm ishte më e mirë. Kam takuar njerëz interesant që ja vlente të rrije dhe të bisedoje me ta, siç ka qenë poetja nga Kosova Edi Shukriu që me të vërtetë dinte shumë për qytetërimet e vjetra dhe poezinë. Ia vlente të bisedoje dhe të komunikoje me të.
Dh.H: E bëjnë poetët më të mirë botën, zoti Chenot?
Francis Chenot: -Poetët bëjnë një akt qëndrueshmërie, rezistence. Ata mbase nuk e arrijnë dot për të dalë fitimtarë. Por, në qoftë se ata nuk do ta bënin këtë gjë, të përpiqeshin për ta bërë botën më të mirë, kush do ta bënte në vend të tyre...?!

KUR AJO KALON

Fernando PESSOA

I ulur tek Dritarja
Përmes xhamave të pudrosur nga dëbora,
Shikoj imazhin e saj te adhurueshëm, imazhin e saj, ndërkohë
Kalon… kalon… kalon atje tej…

Mbi mua, trishtimi ka përplasur velin:
Një krijese me pak në këtë botë
Dhe një engjëll më shumë në qiell.

I ulur tek Dritarja,
Përmes xhamave, të pudrosur nga dëbora,
Mendoj se shoh imazhin e saj, imazhin e saj,
Që nuk kalon tani… që nuk kalon atje tej…

Perktheu:

KUR AJO KALON

Fernando PESSOA

I ulur tek Dritarja
Përmes xhamave të pudrosur nga dëbora,
Shikoj imazhin e saj te adhurueshëm, imazhin e saj, ndërkohë
Kalon… kalon… kalon atje tej…

Mbi mua, trishtimi ka përplasur velin:
Një krijese me pak në këtë botë
Dhe një engjëll më shumë në qiell.

I ulur tek Dritarja,
Përmes xhamave, të pudrosur nga dëbora,
Mendoj se shoh imazhin e saj, imazhin e saj,
Që nuk kalon tani… që nuk kalon atje tej…

Perktheu:

Poezi nga Nichita Stanescu (1933–1983, Rumani)


Aroma nga kodra e lartë

BËHEM I PADUKSHËM

Bëhem i padukshëm duke fërkuar llampën e Aladinit
Rrallohem me fjalë e gjithçka;
Rrjetë nën thonjtë e një zoti johyjnor, -
Në vete do kap yje me fytyrë;

Yje me dhëmbë, yje me bisht,
Yje me një sy në ballë,
Kollona me kapitele nën një Eladhë,
Oblike piramida, i përmbysur mali

Antikohë, dhe, antiekzistencë-
Aromë e planetit shkulur nga qielli,
Për hundën me tetë vrima, thelbi,
Dhe për askënd, ngricë e ashpër.

I padukshëm kaloi përmes askujtve, të tjerëve,
Me përbindshin tim personal shkoj për peshkim.
Antixhuxhët dhe antizdapët
Do të kapin në kordat e nervave të mia, një mit.

AROMA NGA KODRA E LARTË

Sikur të kish rënë shi prej kohësh, tokë e zezë
Rrëshqitëse, bubuzhelë
Me këmbë të qullta të mbajtura ngjitur pas trupit
Në gjethe të zeza
Ose, në xhama, në çardakë o zot,
Oh,
Dhe një ajër si i ndenjur sënduqësh
Me ngjyrë të gjelbërt zhupkosur

Iku pra Zoti ah, iku
Më kot kam aromë, më kot
Kodër e lartë me luginë, kodër e lartë
Ziosur nxirë, me bar të zi…


Ç’ ËSHTË NJERIU?
CILA ËSHTË ORIGJINA?
ÇFARË LLOJ SHORTI KA AI?

Njeriu është gjethja e parë nga njeriu.
Njeriu është lulja që i mban erë njeriu,
Njeriu është kali i shaluar nga njeriu,
Njeriu është pjeshka e shijuar nga njeriu.

Njeriu është deti i ledhatuar nga njeriu.
Njeriu është rrota,
Njeriu është qumështi i dhisë i pirë nga njeriu.

Njeriu është lindja e diellit mbi njeriun.
Njeriu është ëndrra e natës,
Njeriu është kënaqësia e qiellit të kaltër parë nga
Njeriu.
Njeriu është fluturim i zogut i fluturuar nga njeriu.

Njeriu është fjala e folur nga njeriu.
Njeriu është fjala e kuptuar.
Njeriu është fjala e lexuar nga njeriu.
Njeriu është fjala e pakuptuar.

Njeriu është fjala që fle në gurët e njeriut.
Njeriu është fjala që prehet nën yjet
Mbi njeriun.
Njeriu është jofjala e njeriut.

Njeriu nuk ka lindur dhe pra s’ka si vdes.
Eshtë i përjetshëm dhe i gjithëhershëm
Se përmes tij bëhen dëshmitë
Rreth atyre që ekzistojnë.
Njeriu nuk ka ekzistuar dhe nuk do të ekzistojë asnjëherë
Sepse joekzistenca është dhe ajo dëshmitare.
Dhe megjithatë njeriu, njeriu, njeriu
Është ai që nuk beson
Që nuk besonte
Që nuk besonim
Se do të mësojë të vdesë ndonjëherë.


AUTOPORTRET ME NJË GJETHE
VJESHTE

Është bërë që të më dominojë jo të gjithin
Hyjnesha pa krahë, zoti pa kyçe këmbësh.
Pemë pa trungje, bar pa gjelbërim,
slalom të bardhë përmes vertikalesh terri.
Kacavirren merimagat në heshtjen e qosheve
Dhe kthehen mbrapsht në përçapjet e shkëputura,
tërhiqet zemra në një trup më të vjetër, më të vetmuar,
me kohën e shkuar, konture të rrjedhura.
Është bërë që të më dominojë jo të gjithin,
medalje e rrahur vetëm në një anë
ditë që fillojnë mbasdite dhe mbarojnë po mbasdite,
pa vazhduar më tej.


CILA ËSHTË FORCA E EPËRME
Ç’ SJELL UNIVERSI
DHE KRIJON JETA?

Forca të jesh, por veçanërisht forca
Që të kesh qenë - duke qenë.
Forca për të mos qenë,
Por veçanërisht forca
Për të mos kesh qenë - duke qenë.
Forca, ah, forca
Për të mos patur forcë,
a-e-i-o-u, e-i-a-u-o,
u-a-i-e-o,
tingull me aromë
vazhdimësi pa kohë
zemra mërgimtare
duke transplantuar trupa.

Kur nuk je më, është sikur
As mos kesh qenë,
Të jesh, është sikur
As ke qenë,
a-e-i-o-u, u-o-i-e-a,
A dhe E
dhe I dhe O
dhe U…

13 shkurt

U trembe dhe ti nga ketri
Duke u ngjitur në një trung të pa kallur në dhe
Ç’të të them më,
Të shohësh me sy të çlirë!
Nuk ka aq shumë zogj këtë mbasdite
Që të varrosim trungje të vdekur në ta.
Ç’të të them më!
Ishte një ketër
Që ia mbathte në trungun e pemës së vdekur.

Shenja 1

Fluturonte një lule bliri
në brendësinë e një mendimi abstrakt
shkretetëtira ishte mbushur me luanë
dhe me bimë.
Një i ri metal i tejdukshëm
hollak si brisk prerës
priste horizonte me kthesa dhe ngadalë
ndante vështrimin nga syri
fjalën, nga idetë
rrezen, nga dielli
që kur fluturonte një lule bliri
në brendësinë e një mendimi abstrakt.

Shenjë 21

Si një zog i zi në një vezë të bardhë
Ashtu qëndroj dhe mallë kam për ty
Si një zog i bardhë në një vezë të zezë
Ashtu qëndroj dhe mallë kam për ty
Si askush për asgjë
Ashtu qëndroj dhe kam një mallë për ty
Si i askujt për askënd
Ashtu qëndroj dhe kam një mallë për ty.
Bardh e zi, bardh e zi
Sa mallë kam për ty
Zog i krisur dhe vezë fluturuese
O Zot, çfarë malli mund të kem për ty


Përktheu dhe përgatiti: Luan Topçiu

Poezi nga Nichita Stanescu (1933–1983, Rumani)


Aroma nga kodra e lartë

BËHEM I PADUKSHËM

Bëhem i padukshëm duke fërkuar llampën e Aladinit
Rrallohem me fjalë e gjithçka;
Rrjetë nën thonjtë e një zoti johyjnor, -
Në vete do kap yje me fytyrë;

Yje me dhëmbë, yje me bisht,
Yje me një sy në ballë,
Kollona me kapitele nën një Eladhë,
Oblike piramida, i përmbysur mali

Antikohë, dhe, antiekzistencë-
Aromë e planetit shkulur nga qielli,
Për hundën me tetë vrima, thelbi,
Dhe për askënd, ngricë e ashpër.

I padukshëm kaloi përmes askujtve, të tjerëve,
Me përbindshin tim personal shkoj për peshkim.
Antixhuxhët dhe antizdapët
Do të kapin në kordat e nervave të mia, një mit.

AROMA NGA KODRA E LARTË

Sikur të kish rënë shi prej kohësh, tokë e zezë
Rrëshqitëse, bubuzhelë
Me këmbë të qullta të mbajtura ngjitur pas trupit
Në gjethe të zeza
Ose, në xhama, në çardakë o zot,
Oh,
Dhe një ajër si i ndenjur sënduqësh
Me ngjyrë të gjelbërt zhupkosur

Iku pra Zoti ah, iku
Më kot kam aromë, më kot
Kodër e lartë me luginë, kodër e lartë
Ziosur nxirë, me bar të zi…


Ç’ ËSHTË NJERIU?
CILA ËSHTË ORIGJINA?
ÇFARË LLOJ SHORTI KA AI?

Njeriu është gjethja e parë nga njeriu.
Njeriu është lulja që i mban erë njeriu,
Njeriu është kali i shaluar nga njeriu,
Njeriu është pjeshka e shijuar nga njeriu.

Njeriu është deti i ledhatuar nga njeriu.
Njeriu është rrota,
Njeriu është qumështi i dhisë i pirë nga njeriu.

Njeriu është lindja e diellit mbi njeriun.
Njeriu është ëndrra e natës,
Njeriu është kënaqësia e qiellit të kaltër parë nga
Njeriu.
Njeriu është fluturim i zogut i fluturuar nga njeriu.

Njeriu është fjala e folur nga njeriu.
Njeriu është fjala e kuptuar.
Njeriu është fjala e lexuar nga njeriu.
Njeriu është fjala e pakuptuar.

Njeriu është fjala që fle në gurët e njeriut.
Njeriu është fjala që prehet nën yjet
Mbi njeriun.
Njeriu është jofjala e njeriut.

Njeriu nuk ka lindur dhe pra s’ka si vdes.
Eshtë i përjetshëm dhe i gjithëhershëm
Se përmes tij bëhen dëshmitë
Rreth atyre që ekzistojnë.
Njeriu nuk ka ekzistuar dhe nuk do të ekzistojë asnjëherë
Sepse joekzistenca është dhe ajo dëshmitare.
Dhe megjithatë njeriu, njeriu, njeriu
Është ai që nuk beson
Që nuk besonte
Që nuk besonim
Se do të mësojë të vdesë ndonjëherë.


AUTOPORTRET ME NJË GJETHE
VJESHTE

Është bërë që të më dominojë jo të gjithin
Hyjnesha pa krahë, zoti pa kyçe këmbësh.
Pemë pa trungje, bar pa gjelbërim,
slalom të bardhë përmes vertikalesh terri.
Kacavirren merimagat në heshtjen e qosheve
Dhe kthehen mbrapsht në përçapjet e shkëputura,
tërhiqet zemra në një trup më të vjetër, më të vetmuar,
me kohën e shkuar, konture të rrjedhura.
Është bërë që të më dominojë jo të gjithin,
medalje e rrahur vetëm në një anë
ditë që fillojnë mbasdite dhe mbarojnë po mbasdite,
pa vazhduar më tej.


CILA ËSHTË FORCA E EPËRME
Ç’ SJELL UNIVERSI
DHE KRIJON JETA?

Forca të jesh, por veçanërisht forca
Që të kesh qenë - duke qenë.
Forca për të mos qenë,
Por veçanërisht forca
Për të mos kesh qenë - duke qenë.
Forca, ah, forca
Për të mos patur forcë,
a-e-i-o-u, e-i-a-u-o,
u-a-i-e-o,
tingull me aromë
vazhdimësi pa kohë
zemra mërgimtare
duke transplantuar trupa.

Kur nuk je më, është sikur
As mos kesh qenë,
Të jesh, është sikur
As ke qenë,
a-e-i-o-u, u-o-i-e-a,
A dhe E
dhe I dhe O
dhe U…

13 shkurt

U trembe dhe ti nga ketri
Duke u ngjitur në një trung të pa kallur në dhe
Ç’të të them më,
Të shohësh me sy të çlirë!
Nuk ka aq shumë zogj këtë mbasdite
Që të varrosim trungje të vdekur në ta.
Ç’të të them më!
Ishte një ketër
Që ia mbathte në trungun e pemës së vdekur.

Shenja 1

Fluturonte një lule bliri
në brendësinë e një mendimi abstrakt
shkretetëtira ishte mbushur me luanë
dhe me bimë.
Një i ri metal i tejdukshëm
hollak si brisk prerës
priste horizonte me kthesa dhe ngadalë
ndante vështrimin nga syri
fjalën, nga idetë
rrezen, nga dielli
që kur fluturonte një lule bliri
në brendësinë e një mendimi abstrakt.

Shenjë 21

Si një zog i zi në një vezë të bardhë
Ashtu qëndroj dhe mallë kam për ty
Si një zog i bardhë në një vezë të zezë
Ashtu qëndroj dhe mallë kam për ty
Si askush për asgjë
Ashtu qëndroj dhe kam një mallë për ty
Si i askujt për askënd
Ashtu qëndroj dhe kam një mallë për ty.
Bardh e zi, bardh e zi
Sa mallë kam për ty
Zog i krisur dhe vezë fluturuese
O Zot, çfarë malli mund të kem për ty


Përktheu dhe përgatiti: Luan Topçiu

FRAGMENT nga libri “Çdo gjë që zotëroj, e mbaj me vete”


SHKRUAR NGA HERTA MULLER, FITUESJA
E ÇMIMIT NOBEL PËR LETËRSINË, MË 2009


Më 2009 romani i saj i titulluar “Çdo gjë që zotëroj, e mbaj me vete”
është nderuar me çmimin German Book Prize. Në këtë libër Muller
përshkruan udhëtimin e një gruaje për në Bashkimin Sovjetik si një
shembull i fatit të popullit gjerman në Transilvani pas Luftës së Dytë
Botërore. Autorja është frymëzuar nga përvoja e poetit Oskar Pastior,
kujtimet e të cilit Muller i ka përfshirë në libër, por gjithashtu ka
përshkruar edhe atë çka i ndodhi nënës së saj në këtë udhëtim.

Mbaja me vete çdo gjë që kisha. Në të
vërtetë nuk ishin krejtësisht të miat. Valixhja
prej lëkure derri ishte një lloj kutie gramafoni.
Xhaketën e pavlerë ma kishte dhuruar
babai im. Pantallonat m’i kishte dhuruar
xhaxha Edvini. Kambalet prej lëkure
m’i kishte dhuruar komshiu, i quajtur Herr
Carp. Dorashkat jeshile m’i kishte dhuruar
halla Fini. Vetëm kravata prej mëndafshi dhe
çanta e tualetit ishte imja, por edhe këto
ishin dhurata nga krishtlindjet e viteve të
fundit.
Lufta ende zhvillohej edhe në janar të
vitit 1945. Në thellësi të dimrit të gjithë
donin të më jepnin diçka që të ishte e dobishme
për mua, fundja, edhe le të mos ishte e
tillë. Sepse asgjë në këtë botë nuk mund të
të ndihmojë për gjithçka që do. Ishte e pakthyeshme:
isha në listën e rusëve, kështu
që çdo gjë që më jepnin – i bënte të nxirrnin
ndonjë përfundim. i mora të gjitha gjërat
me vete dhe në moshën 17 vjeçare, nxora
një përfundim: druajtja duhej zhdukur
njëherë e përgjithmonë. Nuk do të mund të
bëja asgjë, nëse lista nuk do të shndërrohej
në arsyen e veprimeve të mia, por nëse gjërat
nuk dolën dhe aq keq, kjo më bëri mirë vërtet.
Kisha dëshirë të ikja nga ky qytet që ishte si
një gishtëz, ku edhe gurët kishin sy. Nuk
kisha frikë, veçse padurim.
Kisha një parandjenjë të keqe, sepse lista
që i shtoi aq shumë ankthin të afërmve të
mia, ishte e patolerueshme për mua. Ata
kishin frikë se në një vend tjetër mund të
më ndodhte ndonjë gjë e papëlqyer. Doja të
shkoja në ndonjë vend, ku nuk më njihnin
fare.
Diçka më kishte ndodhur tashmë. Diçka
e ndaluar. Ishte e habitshme, gjë e ndyrë, e
turpshme dhe e bukur njëkohësisht. Gjithçka
ndodhi në një park, përtej kodrave të ulëta.
Rrugës për në shtëpi, shkova në qendrën
e një parku, në një tendë të rrumbullakët,
ku gjatë ditëve të pushimeve kishte
muzikë me orkestër.
Ndenja ulur për pak. Drita përshkonte
drurin e gdhendur. Mund të shihja përtej
frikës nga rrathët bosh, kuadratet dhe
katërkëndëshat. Ishte modeli i shmangies
dhe modeli i tmerrit i përjetësuar në sytë e
nënës sime. Në këtë tendë u betova: nuk do
të kthehem kurrë më në këtë park.
Sa më shumë përpiqesha të ndaloja, aq
më shumë kthehesha mbrapsht – pas dy
ditësh. Në pikën e takimit, siç thuhej në
park.
Shkova te vendi i dytë i takimit me të
njëjtin person. Ai quhej Mjellma. Personi i
dytë ishte i ri dhe quhej Bredh. i treti quhej
Veshi. Pas këtij vinte Damari. Pas tij Oriola
dhe Kapelja. Më pas Lepuri, Macja,
Pulëbardha. Më pas Perla. Vetëm ne i njihnim
këta emra. Luanim me kafshët e egra, e
lija veten të lirë. Ishte verë dhe mështeknat
ishin të bardha, muri i blertë i gjethnajës i
padepërtueshëm rritej midis jaseminit dhe
kaçubes së vjetër.
Dashuria ka arsyet e saj. Vjeshta i jep
fund jetës në park. Drurët zhvisheshin. Vendet
e takimeve zhvendoseshin bashkë me ne.
Pranë derës së hekurt të pishinës ishte gjurma
ovale e mjellmës. Çdo javë, takoja një
person që kishte dyfishin e moshës sime.
Ishte rumun. i martuar. Nuk po ia përmend
emrin atij, as emrin tim nuk po e them. Ne
vinim të veçuar: gruaja në tryezën e thyer,
prapa ishte dritarja që të çonte te kabina,
guri ndriçues përdhe, kolona qendrore e
rrumbullakët, muri me tjegulla si zambakët
e ujit, shkallët prej druri të gdhendura –
asgjë prej këtyre nuk duhet ta kuptojë që e
kemi lënë të takohemi.
Shkuam te pishina dhe u lamë si gjithë
të tjerët. U takuam te saunat, më në fund.
Më 1968 u largova nga vendi im. Kishin
kaluar 5 vjet. Pas një pyetësori krejt brutal,
mjaft nga ato që frekuentonin parkun, u
futën në burg. Qëndronin në kampin e burgut
dhe punonin në kanale. Tashmë e di:
askush nuk kthehej më. Ktheheshin vetëm
kufoma. Nuk kishte më vend për dashuri.
Do të kisha vdekur, po të më kapnin e të
më dërgonin në kamp e të punoja në kanale.
Pas 5 vitesh në kamp, shëtisja përditë
përmes rebelimit nëpër rrugë, duke numëruar
në kokën time gjërat që do të thoja, po të
më arrestonin.
Përgatisja në kokën time një varg shfajësimesh
dhe alibish. E kisha mbështjellë
veten me heshtje kaq thellësisht, saqë edhe
sot nuk e çpaketoj dot veten për t’u shprehur.
Thjesht jam hermetike, edhe kur flas.
Në verën e fundit të takimeve, për të zgjeruar
ecjen time për në shtëpi nga parku, më ndodhi
të hyja në Kishën e Trinitetit të Shenjtë
në rrugën kryesore.
Ishte një fat kjo koinçidencë. Kishte
ardhur kohë tjetër. Në një shtyllë, pranë një
altari në anë, qëndronte i shenjti i veshur
me një mantel gri, kollarja e tij i rrethonte
qafën. Kollarja ishte si një dele dhe kjo ishte
heshtja vetë. Ka gjëra për të cilat nuk
flasim. Por unë e di se për çfarë jam duke
folur, që heshtja rreth qafës tënde nuk është
njësoj si heshtja në gojën tënde.
Më parë, gjatë dhe pas kohës që kalova
në kamp – për 25 vjet jetoja në frikë, për
vete dhe familjen time, mund të më konsideronin
si një kriminele dhe familja do të më
bënte hasha, duke më turpëruar. Në rrugët
plot njerëz, dritaret e tramvajeve dhe shtëpive,
burimet dhe pellgjet, për mua u
shndërruan në pasqyra. Shihja thellë brenda
vetes, në mosbesim të plotë, duke u frikësuar
nëse duhej të isha transparente mbi të
gjitha. Babai im ishte mësues arti. Dhe unë,
me Neptunin në kokën time, u zmbrapsa
sikur të më kishin groposur, nëse do të përdorja
fjalën Bojëra Uji. E dija sa larg kisha
shkuar. Nëna ime thoshte: mos e ngul pirunin
te patatja, nëse dështon, përdor lugën,
ndërsa pirunin përdore për mishin. Për çfarë
lloj mishi e kishte fjalën ajo? Vendet e takimeve
tona e kishin ndryshuar kuptimin e
kësaj fjale për mua.
Isha hajdute e vetes, fjalët më vinin papritmas
dhe më pushtonin.
Nëna dhe veçanërisht im atë, si të gjithë
gjermanët në qytet, besonin te bukuria e
gërshetit bjond dhe tek çorapet e gjata deri
tek gjuri.
Në drejtkëndëshin e zi ishte mustaqja e
Hitlerit dhe për ne ishin Saksonët e Transilvanisë,
që ishin pjesë e racës sime, ariane.
Sekreti im ishte urrejtja më e keqe. Ishin
hapur fjalë se kisha lidhje me një burrë jo të
racës ariane.
Dëshiroja vetëm të ikja, edhe pse më
duhej të jetoja si mos më keq në kamp. Më
vinte keq për nënën time, që nuk mundi ta
kuptojë sa pak më njihte. Kush tjetër do të
mendonte për mua aq shumë sa ajo, kur të
isha larg?
Në kishë, përveç të shenjtit me delen e
heshtjes rreth qafës, kisha parë edhe një
mbishkrim në një kthinë: Parajsa drejtohet
nga lëvizja.
Kur bëja gati valixhet, e dija se: kthina e
bardhë kishte funksionuar.
Ishte koha e lëvizjes. Isha edhe e lumtur
që nuk më duhej të largohesha nga lufta.
Me një kurajë prej budallai, nisa të bëja
gati çantat. i mora të gjitha me vete.
Kambalet prej lëkure, kilotat, xhaketën
me jakë kadifeje – asgjë prej atyre nuk më
shkonte. Kohës i nevojitej lëvizja, jo teshat.
Me këto tesha apo me diçka tjetër, ti
bëhesh tashmë i rritur. Nëse nisesh në Rusi
në mës të dimrit, dukesh vërtet qesharak.
Dy policë – një rumun dhe një rus – shkonin
shtëpi për shtëpi, me një listë në dorë.
Ishte patrulla. Nuk di më shumë, se
ç’ndodhi në shtëpinë tonë. Di që ata përdorën
fjalën Kamp. Ç’fjalë tjetër dinin ata
ata përveç kësaj?
Po të dinin, fjala kamp nuk do më trembte
aspak. Përveç luftës dhe heshtjes së pikëtakimeve
të mia rreth qafës, isha ende 17
vjeç, që gëzoja ende fëmijërinë time të shkëlqyer
dhe të çmendur.
Fjalë si: bojëra uji dhe mish më bindnin.
Truri im ishte i shurdhër për fjalën Kamp.
Kur ishim në tryezë atëherë, me ato
patatet dhe pirunin, kur nëna ime më dëgjoi
që thashë fjalën mish, më kujtohet që
isha duke luajtur në një oborr dhe nëna më
shihte nga dritarja: nëse nuk vjen të hash
tani, nëse më duhet të të thërras prap, mund
të vazhdosh të rrish aty ku je. Për shkak se
unë rrija edhe pak, kur hipja lart për në
kuzhinë, ajo më thoshte:
“Mund të bësh gati valixhet dhe të ikësh
ku të duash, të bësh ç’të duash”.
Kur e thoshte këtë, më hiqte zvarrë deri
te dhoma, merrte çantën time të shpinës,
më rraste kapelen prej leshi dhe xhaketën
brenda saj. Unë e pyesja: “ku mund të shkoj?
Jam fëmija yt, mbi të gjitha”.
Shumë njerëz mendojnë se paketimi është
çështje prakticiteti, mësohet automatikisht,
si kënga ose si lutja.
Ne nuk kishim në fakt as prakticitet, as
valixhe.
Kur tim eti i duhej të shkonte në front,
për t’u bashkuar me ushtrinë rumune, nuk
kishte asgjë për të marrë me vete, as për të
paketuar. Si ushtar do të japësh gjithçka.
Nuk harrohet edhe uniforma. Përveç
udhëtimit të largët dhe në të ftohtë, nuk
dinim asgjë. Shpesh nuk ke gjërat që duhen,
kështu që duhet të improvizosh. Gjërat
e gabuara janë ato që nevojiten.
Ajo që duhet është e vetmja gjë e duhur,
por vetëm nëse ti e ke.
Nëna ime solli gramafonin nga dhoma e
ndenjies dhe e vuri mbi tryezë. Duke përdorur
kaçavidën, arrita ta shndërroja gramafonin
në një valixhe. i hoqa në fillim
mekanizmin rrotullues dhe diskun. Më pas
mbusha boshllëkun, ku manivela e dorës
kishte një tapë.
Veshja e brendshme prej mëndafshi ishte
e kuqe si një dhelpër.
Në fund të saj vendosa 4 libra: Faustin,
Zarathustrën, Ëeinheber dhe një antologji
me poezi të shekullit 18. Jo romane, sepse
romanet lexohen vetëm një herë dhe kurrë
më.
Çantën e tualetit e vura mbi libra. Në të
ishin: 1 flakon ujë tualeti, 1 flakon pas rroje,
një sapun rroje, një brisk rroje, një laps, një
copë sapuni duarsh, një palë gërshërë
thonjsh. Përveç kësaj çante të vogël, vendosa:
një palë çorape leshi (kafe), një palë
çorape deri te gjuri, një bluzë të kuqe dhe
një të bardhë, 2 palë të linjta. Mu në majë,
për të parandaluar ngjeshjen, vendosa shallin
tim të ri prej mëndafshi.
Ishte i kuq gjak, diku i zbehtë, diku i
ndritshëm. Bashkë me të, u mbush plot
valixhja.
Më pas vandaku tjetër: 1 kuvertë për
divanin (prej leshi, me ngjyrë të hapur blu
dhe ngjyrë bezhë, gjigande – por që nuk të
mbante fare ngrohtë). Mbështolla edhe një
xhaketë të lehtë të vjetëruar tashmë) dhe
një palë kambale prej lëkure (të vjetra, që
nga Lufta e Parë Botërore, të verdha si pjepër
dhe me shirita).
Më pas edhe çanta e shpinës: 1 kanaçe
me proshutë, 4 copa bukë me gjalp, një copë
ëmblësirë nga të Krishtlindjeve, një pagure
ujë me një gotë plastike.
Gjyshja ime më pas vendosi valixhen gramafon,
pakon dhe çantën e shpinës pranë
derës. Dy policët kishin thënë që mund të
vinin në mesnatë.
Bagazhi im ishte tani gati, pranë derës.
Më pas shtova: një palë të linjta të gjata,
një këmishë dhe një fanellë (një bezhë dhe
një të blertë me pulla), 1 jelek me mëngë të
punuar me shtiza, 1 palë çorape leshi. Dorashkat
jeshile që m’i kishte dhuruar halla
Fini ishin shtrirë mbi tryezë, gati. Lidha
gjalmin dhe papritur m’u kujtua se vite më
parë, gjatë pushimeve në Uench, nëna kishte
veshur një kostum marinari. Në mes të
rrugës, në fshat, e kishte lënë veten të binte
në barin e rritur dhe bëri gjoja sikur kishte
vdekur. Isha 8 vjeç atëherë.
Kisha frikë mos qielli binte mbi bar.
Mbylla sytë që të mos e shihja, se si do më
gllabëronte. Nëna u ngrit me vërtik, më tundi
dhe m’u drejtua: “e sheh, jam ende
gjallë”.
Lidhëset ishin lidhur fort. Isha ulur
pranë tavolinës dhe prisja mesnatën. Mesnata
erdhi, por patrulla po vonohej. 3 orë
po kalonin në pritje dhe për mua kjo gjendje
ishte krejt e patolerueshme. Më pas ishim
aty. Nëna mbante xhaketën me jakën prej
kadifeje për mua. Zgjata duart. Ajo po qante.
Vendosa edhe dorashkat. Në vendkalimin
prej druri, gjyshja tha: “E di që do të kthehesh!”
Nuk doja ta futja në kujtesë këtë fjali. E
mora me vete në kamp, pa e menduar gjatë.
Nuk kisha asnjë ide që ajo më shoqëronte
ngado.
Një fjali si kjo është e pavarur. Ajo vlonte
brenda meje, më shumë se të gjithë librat
që kisha marrë me vete. E DI QË DO TË KTHEHESH
u shndërrua në formën e zemrës sime
dhe në engjëll të kundërshtarit të uritur.
Ngaqë u ktheva, kisha të drejtë të thosha:
një fjali si kjo të mban gjallë.
Ishte ora 3 e natës, më 14-15 janar 1945,
kur patrulla erdhi. Ishte shumë ftohtë, -15
gradë celcius.
Udhëtuam me një kamion. Ato ditë zhvillohej
festivali i saksonëve.
Dhe tani, para syve, kampi kolektiv.
Pothuaj 300 persona ishin ngjeshur në korridor.
Në dysheme ishin vendosur dyshekë
kashte. Makinat vinin të gjitha natën, edhe
nga fshatrat përreth gjithashtu. Në mëngjes,
u bënë gjithsej 500 persona. Numërimi ishte
një humbje kohe. Në korridor dritat rrinin
ndezur gjithë natën. Njerëzit vraponin kuturu,
duke kërkuar ata që njihnin. i tregonin
njëri-tjetrit se ata që bashkoheshin me
to, komandoheshin nga stacioni hekurudhor.
Disa punëtorë po instalonin disa soba
hekuri në trena.
Disa të tjerë po shponin disa vrima në
dysheme. Sytë të ndiqnin ngado. Vinte erë
si dru i vjetër, si mish i pjekur me dhjamë,
si biskota me vanilje. Një grua lëvizi shallin
e saj. Ajo jetonte në ndonjë fshat, me siguri:
flokët i kishte si kulaç nga prapa, i kishte
fiksuar në qendër prapa kokës në formë
gjysmërrethore.
Dhëmbi i bririt me të cilën kishte kapur
flokët, pothuajse nuk dukej, se ishte zhdukur
nëpër flokë. Pjesa e prapme e kokës
së saj ngjasonte me një mace me kokë të
ulur. Qëndrova si spektator midis këmbëve
të drejta dhe grumbullit të valixheve. Për
pak minuta, më kapi gjumi dhe nisa të
dremisja pak: nëna ime dhe unë ishin në
varrezë, po rrinim në një varr të ri. Në mes
të tij rritej, një bimë me ca si qime dhe me
gjethe, pothuaj sa gjysma e gjatësisë sime.
Te kërcelli ishte një kapsulë me një dorezë
lëkure dhe një valixhe e vogël. Kapsula ishte
e hapur, gjerësia ishte sa një gisht, kishte
ngjyrë të kuqe kadife. Nuk di se kush
kishte vdekur. Nëna më tha: merr shkumësin
nga xhepi i xhaketës. Unë nuk kam
asnjë, i thashë. Kur futa dorën te xhepi, gjeta
një copë shkumës rrobaqepësi. Nëna më tha:
na duhet të shkruajmë një emër të shkurtër
në të. Le të shkruajmë Ruth, asnjë nuk njohim
me këtë emër. Unë shkrova Ruth.
Ishte e qartë se kisha vdekur në ëndërr,
por nuk doja t’ia thoja këtë nënës sime.
Një i moshuar u afrua pranë dyshekut
prej kashte ku po qëndroja dhe më tha: kunati
im ka dëshirë të vijë, por korridori është
gjithandej me roje. Ata nuk kanë për ta
lënë.
Nuk e kemi braktisur ende qytetin dhe
ai nuk mund të vijë këtu, por as unë nuk
mund të shkoj në shtëpi. Në çdo buton prej
argjendi në xhaketën e tij fluturonte një zog,
një rosë e egër apo ka të ngjarë më shumë,
një albatros.
E them këtë, sepse kryqi si zbukurim në
kraharorin e tij, kur mësova më vonë, u
shndërrua në spirancë. Çadra qëndronte si
një bastun midis meje dhe atij.
Unë e pyeta: a do ta marrësh me vete
këtë? Padyshim që aty binte më shumë borë
se këtu, tha ai.
Nuk na kishin thënë se kur dhe si duhej
të shkonim deri në stacion prej korridorit,
kur ishim. A do të na lejonin të iknim, sepse
unë vloja nga dëshira për t’u larguar, edhe
sikur të flija në ndonjë fermë blegtorale, me
atë kutinë e gramafonit dhe me jakën prej
kadifeje, por ama të shkoja te rusët.
Nuk dija ç’rrugë të ndiqja për të shkuar
deri te stacioni. Vagonët e trenit ishin të
lartë. Kam harruar procedurën që na duhej
të ndiqnim për disa ditë dhe net me radhë
duke udhëtuar në atë vagon bagëtish. Na
dukej sikur kishim gjithë jetën në atë vagon
të mallkuar. Nuk e di me saktësi sa kohë
ndenjëm duke udhëtuar në atë vagon. Mendoja
se po iknim larg, meqë kishin shumë
kohë në rrugë. Për aq kohë sa ishim në
udhëtim, nuk na ndodhi asgjë. Gjithçka ishte
mirë, aq kohë sa ishim duke udhëtuar.
Gra dhe burra, të moshuar dhe të rinj
me ato valixhet e tyre mbi kokë. Flisnin,
rrinin në heshtje, hanin, flinin. Me njërin
sy shihnim, me tjetrin kërkonim shpëtim.

Përktheu: Rudina Dahri